Գարեգին Նժդեհ-140. Հայրենիք, Սյունիք, Աստված

27 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

Գարեգին Նժդեհի 140-ամյակը հարմար առիթ չէ կիսանդրիների փոշին սրբելու համար։ Այս պատմությունը բացվում է մի վիճելի ծննդյան ամսաթվից, անցնում Ղարաքիլիսայի սպիտակ դրոշակների առավոտով, Տաթևի համագումարով, Սոֆիայի մութ կապերով ու Վլադիմիրի բանտով, և նորից կանգնում Սյունիքի քարտեզի վրա։

Նժդեհի անունը այսօր էլ դիվանագիտական նոտաների, արձանների, մեղադրանքների ու լռությունների մեջ է։ Բայց նրա պատմության ամենակոշտ փաստը մնացել է Սյունիքում՝ այն գծի վրա, որը 1921-ին չանցավ ուրիշ պետության քարտեզի տակ։

Հոբելյանը սկսվում է փոքր խախտումով. օրացույցը չի բռնում Գարեգին Նժդեհին։ Տասնամյակներով նրա ծննդյան օրը Հայաստանի հիշողության մեջ նստել էր հունվարի 1-ին՝ նոր տարվա առաջին լույսի հետ, երբ քաղաքները դեռ ուշքի չեն եկել գիշերվա աղմուկից, իսկ գյուղերում սեղանի վրա մնացել է նախորդ երեկոյի հացը։ 2001-ին, երբ պետական հանձնաժողովը հավաքում էր 115-ամյակի միջոցառումները, շրջանառվեց մի ուրիշ ամսաթիվ. 1916-ին լրացված ծառայողական ցուցակում Նժդեհը ծննդյան օր էր գրել հին տոմարով հունվարի 20-ը, նոր տոմարով՝ փետրվարի 2-ը։ Տարեթիվը չի փոխվում՝ 1886։ Մարդը չի փոխվում։ Փոխվում է դուռը, որով ներս ենք մտնում նրա պատմության մեջ։ Մեկ դուռը ժողովրդական հիշողությանն է, մյուսը՝ բանակային թղթապանակին։ Նժդեհի կյանքում այդ երկուսն իրարից հեռու չմնացին։

Կզնուտ գյուղում, Նախիջևանի լեռնային օդի մեջ, 1886-ին ծնված Գարեգին Տեր-Հարությունյանի համար քարտեզը մանկությունից վարչական փաստաթուղթ չէր։ Ռուսական կայսրության սահմաններ, հայկական գյուղեր, թաթարական ու պարսկական ճանապարհներ, եկեղեցու ու դպրոցի փոքր տարածքներ, Նաքիջևանի քարաշեն պատեր, Թիֆլիսի դպրոցական աղմուկ, Սանկտ Պետերբուրգի իրավաբանական ֆակուլտետ, հետո՝ Բուլղարիայի զինվորական կրթություն։ «Նժդեհ» անունը հետագայում կդառնա այնքան պինդ, որ ծննդյան անունը հաճախ ընկնում է կենսագրական ծանոթագրությունների մեջ։ Բառը հայերենում ունի պանդուխտի, տեղահանվածի, ճամփորդի գույն։ Նա այդ անունը վերցրեց մարդու պես, որը երկար է նայել ճանապարհին և հասկացել, որ տունը երբեմն պահվում է հեռանալով, երբեմն՝ մնալով այն վայրում, որտեղ մյուսները արդեն փակել են դուռը։

Նրա երիտասարդության փաստաթղթերն արագ են փոխում վայրերը։ Դաշնակցական ընդհատակ, ռուսական կայսրական բանտ, Բուլղարիայի բանակային կարգապահություն, բալկանյան պատերազմի հայկական կամավորական ջոկատ, Անդրանիկի կողքին կռվելու փորձառություն։ Այդ տարիների մասին հուշագրությունները սիրում են փայլը՝ շքանշան, սուր, երդում, մարտական անուն։ Ավելի ուշ Նժդեհի սեփական լեզուն կդառնա խիստ, երբեմն մետաղական, հաճախ անհամբեր։ Նա չէր գրում զինվորական հրահանգից դուրս եկած խաղաղ նախադասություններով։ Նրա տեքստերի մեջ գաղափարախոսությունը քայլում է հրամանատարի կոշիկներով։ Այդ լեզուն հեշտ է սիրել հուշարձանի մոտ և վտանգավոր է թողնել առանց հսկողության։ Այն պահանջում է մարդու ամբողջական ենթարկում գործին, իսկ գործը նրա համար շատ վաղուց ստացել էր տարածքի, լեռան, անցքի, գյուղի, զինվորի և սահմանի տեսք։

1918-ի մայիսի վերջերին, երբ Երևանը դեռ չէր դարձել մայրաքաղաքի սովորական անուն, Ղարաքիլիսայի ուղղությամբ ճանապարհը լցված էր փախստականներով, զորքի մնացորդներով, լուրերով և քայքայված հրամաններով։ Նժդեհի 1944-ին Սոֆիայում գրված ինքնակենսագրական պատառիկը այդ օրերը պահել է չոր, տեղ-տեղ կտրուկ գծերով։ Մայիսի 24-ին նա ստանում է Ղարաքիլիսա վերադառնալու հրաման։ Դիլիջանի եկեղեցու բակում մարդիկ լաց են լինում։ Զորքը շարժվում է դեպի այն քաղաքը, որտեղ տեղացիների մի մասը արդեն սպիտակ դրոշակներ էր պատրաստել, իսկ մի պատվիրակություն ուզում էր աղ ու հացով գնալ թուրքական հրամանատարության առաջ։ Այդ դրվագը Նժդեհի կենսագրության մեջ մնացել է ինչպես մի պատուհան, որի ապակուց երևում են և՛ վախը, և՛ հրամանատարի մենակությունը։ Նա սպիտակ դրոշակները չի ընդունում։ Գյուղերից կանչում է քահանաներին, ուսուցիչներին, զինված մարդկանց, սնունդ ու փամփուշտ։ Տան պատերի տակ, այգիների մեջ, գյուղական ճանապարհների վրա դրվում են փոքր խումբ-խումբ դիրքեր։ Թուրքական առաջխաղացման դեմ այդ ճակատամարտը չի տեղավորվում հարմար բառի մեջ։ Քաղաքը կընկնի։ Մարդիկ կշարունակեն հեռանալ։ Բայց մայիսի այդ օրերին Սարդարապատի ու Բաշ Ապարանի կողքին Ղարաքիլիսան Երևանին տվեց ժամանակ, իսկ ժամանակը պատերազմում երբեմն նույնքան նյութական է, որքան հրանոթը։

Առաջին հանրապետության տարիներին Նժդեհը տեղափոխվեց այնտեղ, որտեղ քարտեզը կտրուկ նեղանում էր։ Զանգեզուրը չէր սիրում կենտրոնից եկող նախադասությունները։ Գորիս, Կապան, Մեղրի, Տաթև, լեռնանցքներ, կիրճեր, գյուղերի միջև ձգված քարքարոտ ճանապարհներ, ձմռան անանցանելի օրեր։ Այդ տարածքը վարչական որոշմամբ չի պահվում։ Այն պահվում է, երբ մարդը գիտի՝ որ ձորի բերանին ով է ապրում, որ ընտանիքը քանի հրացան ունի, որ գյուղի քահանան ում խոսքը կանցկացնի, որ կամրջի քանդվելը քանի ժամ կուշացնի հակառակորդին։ 1919-1920 թվականներին այնտեղ փոխվում էին կառավարությունների պատվիրակները, բոլշևիկյան ուղարկվածները, ադրբեջանական պահանջների բառապաշարը, դաշնակիցների հեռագրերը, Երևանի հույսերն ու վախերը։ Նժդեհը Սյունիքում դարձավ մարդ, ում անունը տեղական աշխարհագրության մեջ միանգամից գործնական նշանակություն ուներ. եթե նա այնտեղ է, դիրքը դեռ չի լքվել։

1919-ի Զանգեզուրը որևէ կողմի մաքուր քարտեզ չէր։ Գորիսի, Կապանի, Սիսիանի ու Մեղրիի միջև հայկական և մահմեդական բնակավայրերը, արոտավայրերը, ջրաղացները, ձմեռանոցները ու ամառանոցները իրար մեջ էին մտել այնպես, որ յուրաքանչյուր ռազմական որոշում շուտով դառնում էր քաղաքացիական ցավ։ Նախիջևանից եկող լուրերը, հատկապես 1919-ի դեկտեմբերի Ագուլիսի ջարդի պատմությունները, Սյունիքում լսվում էին առանց հեռագրական չորության։ Այդ լուրերի մեջ արդեն կային այրված տներ, կորած հարազատներ, ճանապարհի վրա կտրված կապեր։ Ադրբեջանական աղբյուրներում նույն ժամանակաշրջանը հետագայում նկարագրվեց հակառակ մեղադրանքներով՝ Զանգեզուրի մահմեդական գյուղերի ավերում, տեղահանում, սպանություններ։ Նժդեհի տեղական հրամանատարության շուրջ այդ երկու հիշողությունները չեն հանդիպում հանգիստ սեղանի մոտ։ Դրանք գալիս են իրար դեմ՝ մեկում ինքնապաշտպանության ձորեր են, մյուսում՝ կորցրած գյուղերի ցուցակներ։ Սյունիքում զենքը այդ պատճառով երբեք մաքուր ռազմաճակատի վրա չէր դրված։ Այն դրված էր տան շեմին, արտի եզրին, եկեղեցու բակում, աղբյուրի մոտ։ Նժդեհի անունը հենց այդտեղ դարձավ պահապանի անուն, բայց այդ պահապանության գինը մնաց մարդկային խիտ ու կոպիտ նյութի մեջ։

1920-ի վերջին Հայաստանի Հանրապետությունը փլվում էր փաստաթղթերի լեզվով։ Ալեքսանդրապոլի մոտ պարտություն, Երևանում իշխանափոխություն, բոլշևիկյան կոմիտեներ, խորհրդային զորք, պայմանագրեր, որոնց տակ դրված ստորագրությունները վաղ առավոտյան սառչում էին թանաքի պես։ Սյունիքում այդ նույն իրադարձությունները լսվում էին ուշացած հեռագրի ձայնով։ Տաթևի վանքի շրջակայքում դեկտեմբերի 25-ին հավաքված համագումարը հռչակեց ինքնավար Սյունիք։ Հայկական սովետական հանրագիտարանը, կես դար անց, այդ փաստը գրեց իր բառարանային սառնությամբ. 1920-ի դեկտեմբերից մինչև 1921-ի ամառ Զանգեզուրում գոյություն ունեցավ Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը։ Նույն հանրագիտարանը հիշեց Տաթևի երկրորդ համագումարը՝ 1921-ի ապրիլի 26-ին, երբ անունը փոխվեց, իսկ ղեկավարությունը կենտրոնացավ Նժդեհի ձեռքում։ Խորհրդային գրքի լեզուն այդ ամենը նկարագրում էր որպես հետադիմական ուժերի մնացորդ։ Բայց նույն էջում մնացել էին ամսաթվերը՝ հունիսի 13-ի վերջնագիր, հունիսի 20-ի հարձակում, հետո Դարալագյազ, Սիսիան, Գորիս, Կապան, Մեղրի։ Պաշտոնական սովետական նախադասությունը ցանկացել էր փակել պատմությունը, ամսաթվերը բաց էին թողել դուռը։

Տաթևի վանքը այդ ամիսներին վանքի սովորական լռությամբ չէր ապրում։ Քարե պատերի կողքով անցնում էին զինված մարդիկ, վանական տարածքը լսում էր քաղաքական որոշումներ, որոնք մայրաքաղաքի շենքերում ավելի բնական կթվային։ Տաթևի համագումարի բառապաշարը՝ «ինքնավար», «հանրապետություն», «սպարապետ», լեռնային տեղանքում իրար կողքի էին դրվում ձիերի, պահակակետերի, սուրհանդակների, թաքցված ալյուրի և գիշերային կրակի հետ։ Այդտեղ պետականության ձևը շքեղ չէր. այն գրվում էր կոպիտ թղթի վրա, պահվում էր մարդկանց գրպաններում, հեծյալով տարվում էր մեկ գյուղից մյուսը։ Նժդեհի իշխանությունը Սյունիքում նաև այդպիսի նյութական իշխանություն էր՝ ո՞վ կգնա դիրք, ո՞վ կհսկի ճանապարհը, ո՞վ չի թողնի, որ վախը գյուղից գյուղ անցնի ավելի արագ, քան հրամանը։

Տաթևում որոշում ընդունելիս ոչ ոք չէր կարող իմանալ, թե խորհրդային քարտեզը վերջնականապես ինչպես կբաժանի լեռները։ Մոսկվայի և Կովկասյան բյուրոյի նիստերում անունները հնչում էին ավելի հեշտ, քան տեղերում մարդիկ էին շարժվում։ Զանգեզուրը հայերի համար հին գավառ էր, Ադրբեջանի համար՝ պահանջ, բոլշևիկների համար՝ հեղափոխական հաշվարկի մաս, Երևանի համար՝ հարավային ողնաշար։ Նժդեհը այդ բախումը տարավ լեռների լեզվով։ Հրապարակային կոչերում նա խոսում էր հայրենիքի մասին, հրամաններում՝ փամփուշտի, դասալիքի, գյուղի, ճանապարհի։ Երբ կարմիր զորքերը ամռանը մտան, Լեռնահայաստանի կառավարությունը նահանջեց Պարսկաստանի կողմը։ Այդ նահանջի մեջ հաղթանակի հանդիսավոր տեսարան չկար։ Կային հեռացող ջոկատներ, թողնված դիրքեր, ձորերի միջով անցնող մարդիկ, փաստաթղթեր, որոնց պահելու կամ այրելու որոշումը կայացվում էր ճանապարհին, և մի քաղաքական հետևանք, որը հետո երկար ապրեց քարտեզի վրա. Սյունիքը մնաց Հայաստանի կազմում։ Այդ գիծը հետագայում դարձավ Հայաստանի հարավային շնչուղին՝ դեպի Իրանի սահման, դեպի աշխարհի այն փոքր բացվածքը, որ ամեն ճգնաժամի ժամանակ նորից վերածվում է գոյաբանական մանրամասի։

Նժդեհը հեռացավ Սյունիքից, բայց Սյունիքը նրա անունից չհեռացավ։ Պարսկաստան, հետո Բուլղարիա, հետո Ամերիկա։ Էմիգրանտական ժողովներ, թերթեր, ճառեր, գաղափարական բանաձևեր, երիտասարդական կազմակերպում։ 1930-ականներին Միացյալ Նահանգներում ծնված ցեղակրոն շարժումը հայ քաղաքական բառապաշարում մտավ շատ ավելի երկար կյանքով, քան նրա կազմակերպական ձևը։ Այդ բառը հետագայում դարձավ և՛ նվիրման նշան, և՛ մեղադրանքի թիրախ, և՛ կուսակցական ինքնության հնացած միջուկ, և՛ ռուսական ու ադրբեջանական փաստաթղթերում հարմար ապացույց։ Նժդեհի համար այն կապված էր վերապրած ժողովրդի ներքին կարգապահության, ռազմական պատրաստվածության և ինքնապահպանության հետ։ Նրա հակառակորդների համար՝ ազգայնական կոդ, որը կարելի էր դնել ֆաշիզմի կողքին։ Երկու կողմն էլ հաճախ կարդացել է իրեն հարմար հատվածը։ Նժդեհի սեփական նախադասությունները դրա համար տվել են հումք՝ կոշտ, փակ, երբեմն աններող, երբեմն պայծառ, հաճախ անհարմար խաղաղ ժամանակների ականջին։

Երկրորդ աշխարհամարտի տարիների թղթապանակը Նժդեհի կենսագրության ամենամութ սենյակն է։ Դուռը բացելիս ներսից գալիս է Սոֆիայի, Բեռլինի, խորհրդային հատուկ ծառայությունների, ռազմագերիների ճամբարների, Թուրքիայի հետ կապված հայկական վախերի և պարտվող Եվրոպայի հոտը։ Հայկական պաշտոնական պատասխաններում այդ տարիների գերմանական շփումները նկարագրվել են որպես հաշվարկ՝ կանխելու Թուրքիայի ներգրավումը պատերազմի մեջ և պաշտպանելու խորհրդային Հայաստանի հայերին հնարավոր աղետից։ Ադրբեջանական դիվանագիտական նոտաներում, այդ թվում՝ 2019-ին ՄԱԿ-ի Ժնևյան գրասենյակ շրջանառված փաստաթղթում, Նժդեհը ներկայացվում է որպես նացիստական Գերմանիայի գործակից, իսկ Երևանում նրա արձանի կանգնեցումը՝ ֆաշիզմի փառաբանում։ 2019-ի հոկտեմբերի 11-ին Աշխաբադում Իլհամ Ալիևը ԱՊՀ ղեկավարների սեղանի շուրջ նույն լեզուն տարավ ավելի կոշտ արտահայտություններով՝ Նժդեհին կոչելով դավաճան ու դահիճ, հիշատակելով Ռուսաստանի ԱԳՆ զեկույցը և խորհրդային ռազմական հակահետախուզության նյութերը։ Նույն նիստում Նիկոլ Փաշինյանը պատասխանեց խորհրդային կինոյի հեգնական հիշեցումով, հետո ասաց, որ Նժդեհը կռվել է Հայաստանի թուրքական բռնազավթման դեմ և զոհվել է Վլադիմիրի բանտում։ Սեղանի շուրջ նստած պետությունների ղեկավարների առջև հարյուր տարվա կենսագրությունը մի քանի րոպեով դարձավ արձանի շուրջ դատավարություն։

Այդ դրվագը Նժդեհի մասին ամեն ինչ չի լուծում։ Այն բացում է նյութի դժվար մասը։ Խորհրդային դատավճիռը նրա վրա ծանրացավ պետության ամբողջ մեքենայով։ Սովետական հետաքննությունը թղթերի մեջ փնտրում էր դավաճանության, գործակալության, հակասովետական աշխատանքի ապացույցներ։ Ադրբեջանական պաշտոնական խոսույթը տարիներ անց այդ թղթերը դրեց Հայաստանի դեմ քաղաքական մեղադրանքի մեջ։ Ռուսական դիվանագիտական լեզուն երբեմն նույն դարակից վերցրեց «նացիզմի փառաբանում» ձևակերպումը։ Հայկական պետական խոսույթը Նժդեհին պաշտպանեց Զանգեզուրի, Ղարաքիլիսայի, հայկական ինքնապաշտպանության փաստերով և գերմանական շրջանի վերաբերյալ ներկայացրեց ռազմավարական հաշվարկի մեկնաբանությունը։ Փաստաթղթերը չեն դառնում խաղաղ՝ նրանց վրա դրոշ դնելով։ Նժդեհի սեղանին այդ տարիներին եղել է մի Եվրոպա, որտեղ հաղթողը դեռ հայտնի չէր, մի Հայաստան, որը խորհրդային քարտեզում ապրում էր Թուրքիայի սահմանին, և մի քաղաքական գործիչ, որն արդեն սովորել էր վտանգի հետ խոսել անթույլատրելի դռների մոտ։ Այդ սենյակում արդարացում փնտրողը արագ կկորցնի փաստի սառնությունը։ Դատապարտողը, եթե շտապում է, Ղարաքիլիսայից ու Տաթևից կջնջի այն, ինչ ջնջել չի կարողացել անգամ սովետական հանրագիտարանի խմբագիրը։

Գերմանական տարիների մասին հայկական հիշողությունը հաճախ խոսում է փրկված ռազմագերիների, Թուրքիայի դեմ հնարավոր պատնեշի, խորհրդային Հայաստանի ֆիզիկական գոյության վախի մասին։ Այդ խոսույթի մեջ Նժդեհը չի նստում Բեռլինում հաղթական սեղանի շուրջ. նա քայլում է պարտության, սպասման և վտանգավոր հաշվարկի միջով։ Հակառակ փաստաթղթերում նույն շարժումը ստանում է միանգամայն այլ անուններ՝ գործակցություն, գործակալական կապ, նացիստական կառույցների հետ աշխատանք։ Երկու լեզուներն էլ ընտրում են իրենց համար հարմար լույսը։ Այդտեղ լրագրողական ամենաանհարմար գործը լույսը չփոխելն է. թողնել, որ սենյակում երևա և՛ ռազմագերիների ճամբարի ստվերը, և՛ Բեռլինի քաղաքական դուռը, և՛ Սյունիքի հին հրամանատարի այն համոզումը, որ հայի փրկության համար կարելի է խոսել անգամ անընդունելի սեղանի մոտ։ Այդ համոզումը նրան բերեց այնտեղ, որտեղից դուրս գալու ճանապարհը արդեն խորհրդային բանտի միջով էր անցնում։

1944-ին, երբ Կարմիր բանակը մտավ Բուլղարիա, Նժդեհը հայտնվեց խորհրդային ձեռքում։ Սոֆիայում նրա գրված ինքնակենսագրականը, որի մեջ Ղարաքիլիսայի ճակատամարտի մասին կան ամենակենդանի տողերից մի քանիսը, դարձավ նույն գործի նյութերից։ Երևան, Մոսկվա, բանտային հարցաքննություններ, երկար դատական նախապատրաստություն, 25 տարվա ազատազրկում։ 1948-ին նրան տեղափոխեցին Վլադիմիրի կենտրոնական բանտ։ Այնտեղ պատերի վրա հայկական լեռներ չկային։ Կային խցեր, հիվանդանոցային սառը հոտ, ուղարկված և չհասած նամակներ, անուններ, որոնք գրվում էին քրեական գործի շապիկին, հետո մոռացվում բանտային գրանցամատյաններում։ 1955-ի դեկտեմբերի 21-ին Գարեգին Նժդեհը մահացավ այդ բանտում։ Վլադիմիրի գերեզմանոցում թաղված մարդը դեռ չուներ վերադարձի ճանապարհ։ Սյունիքում, որտեղ նրա անունը երբեմն շշուկով էր ասվում, Խուստուփը կանգնած էր առանց պաշտոնական հիշատակի։

Նրա մարմնի վերադարձը արդեն սովետական վերջալույսի պատմություն է՝ գաղտնի, կիսաձայն, առանց պետական արարողության։ 1983-ին Վլադիմիրից Հայաստան տեղափոխված աճյունի մասին պատմող նյութերը պահել են մարդկանց անուններ, նկուղներ, ցինկե արկղ, մեկ ող, որ ամփոփվեց Խուստուփի լանջին՝ Կոզնի աղբյուրի մոտ, և հետո Սպիտակավորի վանքի բակը, որտեղ 1987-ին հիմնական աճյունը հանգրվանեց։ 1989-ին գերեզմանաքար դրվեց։ Այդ թվականներին մարդիկ արդեն փողոց էին դուրս գալիս ուրիշ անուններով, բայց Նժդեհի գերեզմանին գնալը դեռ ուներ արգելված արարքի համը։ Անկախությունից հետո պետական հիշողությունը եկավ ավելի բաց ճակատով։ Փողոցներ, հրապարակ, մետրոյի կայարան, գյուղի անուն, դպրոցական դասագիրք, ֆիլմ, զինվորական երդման բառապաշար։ 1992-ին անկախ Հայաստանի դատախազությունը նրան արդարացրեց իրավական ձևով, բայց այդ որոշումը հասարակական հիշողության մեջ տեղավորվեց ուշացած կնիքի նման։ Նժդեհի անունը արդեն վերադարձել էր գերեզմանից արագ։

2001-ի հունիսին Գիտությունների ազգային ակադեմիայի նախագահության դահլիճում տեղի ունեցած գիտաժողովը 115-ամյակի պաշտոնական ձևն էր։ Սենյակում խոսում էին պատմաբանները, քաղաքական գործիչները, գրողները, սփյուռքից եկած մարդիկ։ Թղթերում ծննդյան ամսաթիվ էին ճշտում, զեկույցներում՝ գաղափարական ժառանգություն, կենսագրություններում՝ զորականի ու փիլիսոփայի համադրություն։ Այդպիսի սրահներում Նժդեհը հաճախ հարթվում է. սուր անկյունները քանդվում են, զինվորական կոշտությունը դառնում է «մտածող», բանտը՝ «ճակատագիր», Զանգեզուրը՝ «պատմական ծառայություն»։ 2011-ին Գրողների միությունում 125-ամյակի առթիվ նորից հնչեցին նման բառեր։ Նույն հրապարակման մեջ հիշեցվեց ծննդյան օրվա շփոթը՝ հունվարի 1-ից մինչև փետրվարի 2։ Տարեդարձը, որ սովորաբար ուզում է կարգ ու հոբելյանական հանգստություն, Նժդեհի դեպքում կրկին բացեց գործը։ Նույնիսկ օրը չէր փակվում մեկ տողով։

2016-ի արձանը այդ երկար վերադարձի քարե և բրոնզե հանգրվանն էր։ Պուրակի միջով անցնող մարդիկ կարող էին չկարդալ բացման հաղորդագրությունը, չիմանալ քանդակագործի անունը, չհիշել Աշխաբադի վեճը, չկարդալ ՄԱԿ շրջանառված ադրբեջանական նոտան։ Բայց արձանը նրանց քաղաքի մեջ դնում էր մի կենսագրություն, որի պատճառով արտաքին գործերի նախարարությունները դեռ գրում էին իրար։ Հետո եկան նոր պատերազմներ, նոր սահմանային լուրեր, նոր քարտեզներ, որտեղ Սյունիքի ճանապարհները հանկարծ նորից դարձան ամենօրյա քաղաքականություն։ Գորիս-Կապան ճանապարհի անունը մտավ հեռուստատեսային եթերների մեջ։ Մեղրիի միջանցքի մասին խոսքերը անցան Բաքվի, Անկարայի, Մոսկվայի, Երևանի հայտարարություններով։ Իրանի սահմանը, որի մասին սովորական օրերին խոսում են մաքսակետերի և բեռնատարների լեզվով, դարձավ գեոպոլիտիկական մետաղալար։ Այդ տարիներին Նժդեհի հին պատմությունը դուրս եկավ գրադարանի դարակից. պատճառը հուշի տոնը չէր։ Սյունիքը կրկին քարտեզի ամենաբարակ և ամենաթանկ հատվածն էր։

2021-ի օգոստոսի վերջին Կապան-Գորիս ճանապարհի Կարմրաքար-Շուռնուխ հատվածի փակման մասին Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայության հաղորդագրությունը գրված էր սովորական պետական կարճությամբ։ Ժամը նշված էր, հատվածը նշված էր, մեքենաների տարհանումը նշված էր։ Այդ մի քանի տողը Սյունիքում կարդացվեց ոչ որպես երթևեկության խափանում, այլ որպես քարտեզի հանկարծակի վերադարձ սենյակի կենտրոն։ Որոտանում մարդիկ սկսեցին խոսել ճանապարհի վրա կանգնած դիմակավորված զինվորների մասին։ Իրանական բեռնատարների, ռուս սահմանապահների, հայկական ուղեկցող մեքենաների և ադրբեջանական անցակետի պատկերները մտան նույն կադրի մեջ։ Այդ օրերին Նժդեհի անունը նորից լսվեց առանց հոբելյանական հանգստության։ Ճանապարհի վրա կանգնած մարդը չէր մտածում 1921-ի Տաթևի համագումարի ձևակերպումների մասին։ Բայց նրա առաջ նույն հարցի փոքրացված, կոշտ տարբերակն էր՝ ո՞վ է հսկում այս շրջադարձը, ո՞ւմ ձեռքով է բացվում այս ճանապարհը, ո՞ւմ քարտեզի մեջ է մտնում այս քարը։

Քաղաքական գործիչները սիրում են Նժդեհի անունը արտասանել այնպես, կարծես այն արդեն ամբողջությամբ իրենցն է։ Իշխանության մարդիկ նրան դնում են պետականության, բանակի, սահմանապահության կողքին։ Ընդդիմադիրները հաճախ նույն անունով մեղադրում են իշխանություններին՝ Սյունիքի ճանապարհների, զիջումների, վախերի ու գաղտնի բանակցությունների համար։ Ադրբեջանական պաշտոնական խոսույթը նրան պահում է նացիզմի և հակահայկական մեղադրանքի փաթեթում։ Ռուսական պետական լեզուն երբեմն օգտագործում է նույն անվան մութ էջը՝ Երևանին հիշեցնելու համար, թե ում հիշատակն է թույլատրելի հակաֆաշիստական տոնակարգում։ Սփյուռքում Նժդեհը մնում է երիտասարդական երդումների, հին կուսակցական արխիվների, ընտանեկան գրադարանների և վեճերի մարդ։ Սյունիքում այդ անունը, բոլոր մեծ բառերից առաջ, կապվում է տեղանքի հետ։ Մարդիկ այնտեղ ավելի քիչ են սիրում երկար բացատրությունը։ Գորիսից Կապան իջնող ճանապարհը բացատրում է, թե ինչու է Զանգեզուրի կորուստը երբեք սովորական վարչական կորուստ չէր կարող լինել։

Նժդեհի դեմ ամենամեծ մեղադրանքները և նրա օգտին ամենաուժեղ փաստերը ծնվել են նույն կենսագրության տարբեր հատվածներից։ Այդ պատճառով նրա 140-ամյակը չի տեղավորվում մաքուր տոնակատարության մեջ։ Կենսագրության մեկ կողմում Կզնուտի քահանայի ընտանիքում ծնված տղան է, որ անցնում է կայսրության դպրոցներով և բալկանյան մարտերով։ Մեկ կողմում Ղարաքիլիսայի սպիտակ դրոշակներն են, որոնք նա չի թողնում գնան թուրքական հրամանատարության առաջ։ Մեկ կողմում Տաթևի համագումարն է՝ 1921-ի ապրիլի 26, լեռնային փոքր հանրապետության անունով։ Մեկ կողմում Սյունիքն է, որը մնաց Հայաստանի հարավային հենակետը։ Մեկ կողմում Սոֆիայի ու Բեռլինի մութ տարիներն են, որտեղ քաղաքական հաշվարկը շփվեց նացիստական Գերմանիայի հետ և դարձավ խորհրդային դատական գործի ծանր նյութ։ Մեկ կողմում Վլադիմիրի բանտն է, որտեղ մեռավ մարդը, ում մարմինը հայրենիք վերադարձավ գաղտնի ճանապարհով։ Այս ամբողջը մեկ մարդու մեջ է։ Այդ մարդուն հարթեցնելը հարմար է արարողության համար, անօգուտ՝ պատմության համար։

2026-ին, երբ «140-ամյակ» բառը հայտնվում է միջոցառումների ազդագրերի, սոցցանցային գրառումների, հոդվածների և պաշտոնական օրացույցների վրա, Նժդեհը կրկին կանգնած է երկու ժամացույցի միջև։ Մեկը հոբելյանական է՝ կլոր թիվ, ծաղիկ, ելույթ, սրահ, լուսանկար։ Մյուսը աշխատում է Սյունիքի ճանապարհներով՝ ծանր մեքենաների հերթ, սահմանային դիրքի հերթապահություն, գյուղական տան լույս, քարտեզի վրա մատով չափվող հեռավորություն մինչև Իրանի սահման, հեռախոսազանգ, որ ուշանում է երեկոյան լուրերից հետո։ Հունվարի 1-ը կամ փետրվարի 2-ը այստեղ մեծ տարբերություն չեն տալիս։ Տաթևի ձորը օրացույց չի հարցնում։ Խուստուփի լանջին քարը չի արձագանքում դիվանագիտական նոտաներին։ Երևանում բրոնզե արձանի պատվանդանի մոտ անցորդը կարող է չկանգնել, բայց քաղաքի մեջ այդ անունը մնում է իր անհարմար քաշով։ Իսկ Սյունիքի քարտեզին, Կապանից Մեղրի ձգվող նեղ գծի վրա, Նժդեհի պատմությունը չի ավարտվում հոբելյանական ծաղկեպսակով։ Այն մնում է ճանապարհի եզրին՝ ինչպես ձմռան աղով սպիտակած սյուն, որին բոլորը նայում են անցնելիս, և ոչ ոք երկար չի կանգնում նրա մոտ։