Երբ հայ ֆուտբոլիստը աշխարհի գավաթին հասավ Ֆրանսիայի 10 համարի ստվերում, Իրանի ավագի թևկապով, ԽՍՀՄ-ի կարմիր մարզաշապիկով և «Ինտերի» սև-կապույտ գծերով. հայերը՝ համաշխարհային ֆուտբոլային ասպարեզում

1 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ՓԱՐՈՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

Մի ֆուտբոլիստ չմեկնեց Բաքու, երկուսը նույն ամռանը աշխարհի գավաթը բարձրացրին Ֆրանսիայի մարզաշապիկով, մեկը ԽՍՀՄ-ի առաջին մունդիալային գոլը խփեց Անգլիային, մյուսը Իրանի հավաքականի ավագի թևկապը կրեց քրիստոնյա անունով։ Հայ ֆուտբոլային աստղերի պատմության գիծը անցնում է խաղաթերթերի, բացակայությունների, ընտանեկան ազգանունների և փակ սահմանների միջով։

Սիմոնյան, Մարկարով, Խորեն Հովհաննիսյան, Ջորկաեֆ, Բողոսյան, Էսկանդարյան, Թեյմուրյան, Մխիթարյան․ այս անունները միասին չեն կազմել մեկ հավաքական, բայց կազմել են մի քարտեզ, որտեղ հայկական ֆուտբոլը երևում է համաշխարհային խաղի ամենամեծ երեկոների լուսանցքում, երբեմն՝ հենց կենտրոնում, երբեմն՝ դատարկ թողնված տեղում։

2019 թվականի մայիսի 21-ին Լոնդոնում տարածված ակումբային հաղորդագրությունը կարճ էր, չոր, գրասենյակային ձայնով։ «Արսենալը» հայտնեց, որ Հենրիխ Մխիթարյանը չի մեկնելու Բաքու՝ Եվրոպայի լիգայի եզրափակիչին։ Նույն նախադասության մեջ կար խաղ, պետություն, պատերազմով ծանրացած սահման, ֆուտբոլիստի կարիերայի հազվադեպ գիշեր և մի որոշում, որը չէր տեղավորվում սովորական մարզական բառապաշարի մեջ։ Նա չէր վնասվածք ստացել, չէր որակազրկվել, չէր կորցրել տեղը կազմի մեջ։ Ֆուտբոլիստը չգնաց եզրափակիչ, որովհետև եզրափակիչը նշանակվել էր քաղաքում, որտեղ հայկական անունը նախապես դարձավ անվտանգության հարց։

Մայիսի 29-ին Բաքվի օլիմպիական մարզադաշտի կանաչի վրա «Չելսին» հաղթեց «Արսենալին» 4։1 հաշվով։ Խաղաթերթերում կային Էդեն Ազար, Օլիվյե Ժիրու, Պյոտր Չեխ, Օբամեյանգ, Լակազետ։ Մխիթարյանի անունը այնտեղ չկար։ Ադրբեջանական կողմը խոսում էր երաշխիքներից, անգլիական ակումբը՝ ռիսկից, ՈՒԵՖԱ-ն՝ մրցաշարի կազմակերպումից, Մխիթարյանը՝ ցավից ու ընտանեկան որոշումից։ Այդ գիշերվա ամենախոսուն հայկական դրվագը մնաց խաղից դուրս։ Նման բան ֆուտբոլային պատմության մեջ սովորաբար մոռացվում է, երբ վերջնահաշիվը մեծ է, իսկ գավաթը բարձրացնում է ուրիշ թիմ։ Այստեղ վերջնահաշիվը չջնջեց բացակայությունը։ Այն մնաց որպես սպիտակ տեղ՝ եզրափակչի պաշտոնական լուսանկարների կողքին։

Մխիթարյանի կենսագրությունը մինչև Բաքու արդեն անցել էր այնքան քաղաքներով, որ այդ բացակայությունը չէր կարող կարդացվել տեղական միջադեպի չափով։ Նա ծնվել էր Երևանում 1989 թվականի հունվարի 21-ին, մանկության մի մասը անցկացրել Ֆրանսիայում, քանի որ հայրը՝ Համլետ Մխիթարյանը, Վալանսում խաղում էր երկրորդ դիվիզիոնում։ Հոր մահը վաղ եկավ, ֆուտբոլը մնաց ընտանիքի ներսում որպես առօրյա կարգ, ոչ ժառանգության գեղեցիկ պատմություն։ Տասներեք տարեկանում Հենրիխը գնաց Բրազիլիա՝ «Սան Պաուլուի» միջավայրում սովորելու այնպիսի խաղ, որտեղ գնդակն ավելի արագ էր շարժվում, քան մանկական լեզուն։ Նա հետո պիտի խոսեր հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն, պորտուգալերեն, անգլերեն, գերմաներեն, իտալերեն՝ այնպիսի խաղացողի նման, որի կարիերան քարտեզի վրա բացվում է անցակետ առ անցակետ։

Դոնեցկում, նախ «Մետալուրգում», հետո «Շախտյորում», այդ բազմալեզու ճանապարհը դարձավ թվերով տեսանելի։ 2012-13 մրցաշրջանում նա խփեց 29 գոլ, ուկրաինական առաջնությունում դարձավ խաղացող, որի վրա արդեն նայում էին Գերմանիայից։ Դորտմունդում Յուրգեն Կլոպի ու Թոմաս Տուխելի համակարգերի մեջ Մխիթարյանը սովորեց ուրիշ արագություն՝ գծերի միջև հայտնվելու, կիսապաշտպանության խցանումից դուրս գալու, գնդակը երկար չպահելու արագություն։ «Մանչեսթեր Յունայթեդում» նրա անգլիական պատմությունը անհարթ էր, բայց 2017 թվականի մայիսի 24-ին Ստոկհոլմի «Ֆրենդս Արենայում» նա պտտվող, կարճ հարվածով գնդակը մտցրեց «Այաքսի» դարպասը։ Եվրոպայի լիգայի եզրափակչի երկրորդ գոլը խփեց Հայաստանի հավաքականի ավագը։ Երկու տարի անց նույն մրցաշարի եզրափակչին նա արդեն բացակա էր, ու հենց այդ զույգ պատկերն էր կտրում պատմության մաշկը՝ Ստոկհոլմում գոլ, Բաքվում դատարկ տեղ։

Իտալիայում նրա ուշ կարիերան սկսեց աշխատել տարօրինակ հանգստությամբ։ «Ռոմայում» նա դարձավ թիմի հասուն շարժիչներից մեկը, 2022-ին նվաճեց Կոնֆերենցիաների լիգան, հետո անցավ «Ինտեր»։ Միլանում հայկական ֆուտբոլային պատմության համար նոր գիծ բացվեց առանց բարձրախոսների։ 2023 թվականի Չեմպիոնների լիգայի կիսաեզրափակչում, «Միլանի» դեմ առաջին խաղում, նա գոլ խփեց այնպիսի սառնությամբ, որ դերբիի աղմուկը մի վայրկյան ուշ հասավ տեսախցիկին։ 2023-ի եզրափակչի խաղաթերթում նա նստած էր պահեստայինների շարքում՝ վնասվածքից վերադարձող մարմնով։ 2025 թվականի մայիսի 31-ին Մյունխենում, Փարիզ Սեն-Ժերմենի դեմ Չեմպիոնների լիգայի եզրափակչում, նրա անունը արդեն մեկնարկային կազմի մեջ էր։ Այդ գիշեր «Ինտերը» պարտվեց 0։5 հաշվով, եվրոպական փառքի դուռը փակվեց ծանր ձայնով, բայց հայկական ֆուտբոլը երկար ճանապարհից հետո հասել էր այն խաղաթերթին, որտեղ բացակայության փոխարեն անուն կար։ Բաքվի դատարկ տեղը Մյունխենում չէր բուժվում։ Այն պարզապես դրվում էր մյուս փաստի կողքին։

Հայկական ֆուտբոլային մեծ անունների պատմության մեջ Բաքուն առաջին անգամ չէր հայտնվում որպես խանգարող կամ չափող վայր։ 1973-ին, Մխիթարյանից շատ առաջ, Բաքվում ծնված հայ հարձակվող Էդուարդ Մարկարովը արդեն կրում էր Երևանի «Արարատի» մարզաշապիկը։ Նրա հիշողություններում կա դրվագ, որը չափազանց կոպիտ է հնչում անգամ խորհրդային սպորտի գաղտնի կանոններին սովոր ականջի համար։ Մարկարովը պատմել է, որ Ադրբեջանի ղեկավարության խնդրանքով իրեն սովորաբար չէին խաղացնում Բաքվում՝ «Նևթչիի» դեմ։ 1973 թվականի գավաթային հանդիպմանը Նիկիտա Սիմոնյանը որոշեց նրան դաշտ մտցնել։ Մարկարովը խփեց խաղի միակ գոլը։ Այդ գոլը մնաց մրցաշարային արձանագրությունից դուրս էլ։ Այն դարձավ նախադասություն մի դարաշրջանից, որտեղ հանրապետությունների բարեկամության ցուցանակների տակ մարզիչները հաշվում էին, թե որ ազգանունը որտեղ կարող է խաղալ։

Նիկիտա Սիմոնյանի անունը այդ պատմության մեջ գալիս է ավելի հին դաշտից։ Նա ծնվել էր 1926 թվականի հոկտեմբերի 12-ին Արմավիրում՝ Մկրտիչ Պողոսի Սիմոնյան անունով, մեծացել Սուխումիի ֆուտբոլային օդում, Մոսկվա հասել պատերազմի հետևից եկած խորհրդային տարիներին և «Սպարտակում» դարձել այնպիսի կենտրոնական հարձակվող, որի ռեկորդը ակումբի ներսում մնաց տասնամյակների վրա ձգված կոշտ թիվ։ 160 գոլ «Սպարտակի» համար։ ԽՍՀՄ չորս առաջնություն ու երկու գավաթ որպես խաղացող։ 1956-ի Մելբուրնի օլիմպիական ոսկի։ 1958-ի հունիսի 8-ին Գյոթեբորգում՝ Անգլիայի դարպասին խփած ԽՍՀՄ-ի առաջին գոլը աշխարհի առաջնությունների եզրափակիչ փուլերում։ Այդ գոլի պահին Սիմոնյանը խաղում էր խորհրդային մարզաշապիկով, աշխարհը նրան կարդում էր ռուսական ֆուտբոլի լեզվով, բայց նրա ծննդյան անունը ու ճանապարհի առաջին քաղաքները ուրիշ շերտ էին պահում։

1973-ին Սիմոնյանը արդեն մարզիչ էր, ու Երևանի «Արարատը» նրա ձեռքի տակ ունեցավ իր ամենամեծ տարին։ Հոկտեմբերի 10-ին Մոսկվայում «Արարատը» ԽՍՀՄ գավաթի եզրափակչում հաղթեց Կիևի «Դինամոյին» 2։1 հաշվով։ Վիկտոր Կոլոտովի գոլից հետո խաղը երկար գնաց դեպի պարտություն, մինչև Լևոն Իշտոյանը 89-րդ րոպեին հավասարեցրեց, իսկ լրացուցիչ ժամանակում նորից խփեց։ Մի քանի օր անց Հրազդանում, Լենինգրադի «Զենիթի» դեմ, 3։2 հաշվով հաղթանակը բերեց ԽՍՀՄ չեմպիոնի կոչումը։ Հովհաննես Զանազանյանի և Էդուարդ Մարկարովի գոլերը արդեն տեղ չունեին սովորական սպորտային ուրախության մեջ։ 75 հազարին մոտ հանդիսականներով լցված Հրազդանը այդ օրը չէր սպասում մեկնաբանություն։ Այն պարզապես արձանագրեց, որ Երևանի ակումբը մի մրցաշրջանում վերցրել է գավաթն ու առաջնությունը, իսկ այդ փաստը պիտի մնա քաղաքի ձայնային հիշողության մեջ երկար, շատ երկար։

Երկու տարի անց նույն Հրազդանի խոտի վրա հայտնվեց «Բավարիան»՝ Ֆրանց Բեկենբաուերով, Զեպ Մայերով, Գերդ Մյուլերով, աշխարհի գործող չեմպիոնների ծանրությամբ։ Մյունխենում 0։2 պարտությունից հետո «Արարատը» Երևանում հաղթեց 1։0։ Գոլը խփեց Արկադի Անդրեասյանը, 70 հազարից ավելի մարդիկ տեսան, թե ինչպես է գործող եվրոպական չեմպիոնը փակվում իր դարպասների մոտ։ «Բավարիան» անցավ կիսաեզրափակիչ, հետո նվաճեց գավաթը, իսկ Մարկարովը Գերդ Մյուլերի հետ կիսեց մրցաշարի լավագույն ռմբարկուի անունը՝ հինգական գոլով։ Այդպիսի թվերը սառը են, բայց դրանց մեջ ձայն կա․ Երևանի ակումբի հարձակվողը եվրոպական գլխավոր մրցաշարի աղյուսակում կանգնել էր մյունխենյան մեքենայի ամենասարսափելի գոլահարին հավասար։

Խորեն Հովհաննիսյանը այդ գիշեր դեռ ամբողջությամբ իր ժամանակը չէր մտել, բայց նրա անունը արդեն մոտ էր։ «Արարատի» հաջորդ մեծ դեմքը պիտի լիներ ավելի բարակ, ավելի էլեգանտ, դաշտը կտրող փոխանցմամբ ու հարվածով, որի մեջ ֆիզիկական ուժի ցուցադրությունը տեղ էր զիջում պահի ընտրության սուր զգացողությանը։ 1980 թվականի Մոսկվայի օլիմպիական մրցաշարում նա ԽՍՀՄ հավաքականի կազմում ստացավ բրոնզե մեդալ, բրոնզի խաղում գոլ խփեց Հարավսլավիայի դեմ։ 1982 թվականի հուլիսի 1-ին, Բարսելոնայի Նու Կամպում, աշխարհի առաջնության երկրորդ խմբային փուլում Խորհրդային Միությունը խաղում էր Բելգիայի հետ։ 49-րդ րոպեին Խորեն Հովհաննիսյանը խփեց միակ գոլը։ Խաղաթերթը նրա անունը գրեց ռուսերեն տառերով, հեռուստատեսային արխիվը պահեց խորհրդային մարզաշապիկը, բայց հայկական ֆուտբոլային հիշողության մեջ այդ գոլը մնաց որպես հազվադեպ պահ, երբ Երևանի դաշտի խաղացողը աշխարհի առաջնության կենտրոնական բեմում նշում էր իր անունը։

Այդ անուններից յուրաքանչյուրը ուներ սեփական պետական պատյան։ Սիմոնյանը և Հովհաննիսյանը աշխարհի առաջնություններին գնացին ԽՍՀՄ-ի համար։ Մարկարովը եվրոպական գավաթում ներկայացնում էր խորհրդային չեմպիոն ակումբ՝ հայկական քաղաքով, բայց համամիութենական համակարգի ներսում։ Ֆրանսիայի 1998 թվականի ամռանը հայկական շերտը հայտնվեց բոլորովին այլ ձևով։ Հուլիսի 12-ին Ստադ դը Ֆրանսում, երբ Զինեդին Զիդանը երկրորդ անգամ գլխով խփեց Բրազիլիայի դարպասը, անկյունայինի մոտ կանգնած էր Յուրի Ջորկաեֆը։ Նրա մարզաշապիկի վրա հայկական ազգանուն չկար։ Մոր՝ Մարի Օհանյանի անունն էր տուն բերող հայկական գիծը։ Ջորկաեֆը Ֆրանսիայի կազմում անցկացրեց 82 խաղ, խփեց 28 գոլ, արդեն նվաճել էր Գավաթակիրների գավաթը ՊՍԺ-ի հետ, ՈՒԵՖԱ-ի գավաթը՝ «Ինտերի» հետ, հետո Եվրոպայի 2000 թվականի առաջնությունն էլ պիտի ավելացներ նույն կենսագրությանը։ Աշխարհի գավաթի եզրափակչում նրա անկյունայինը գնաց Զիդանի գլխին, և ֆրանսիական հանրապետական պատմության ամենամեծ սպորտային պատկերներից մեկում հայկական շերտը մնաց տեսանելի այն մարդկանց համար, ովքեր գիտեին ընտանիքի ներսի անունը։

Ալեն Բողոսյանի դեպքում հայկական գիծը հենց մարզաշապիկի վրա էր։ Նա ծնվել էր Դին-լե-Բենում, խաղացել Մարսելում, Նապոլիում, Սամպդորիայում, հետո Պարմայում՝ իտալական այն տարիներին, երբ Ա Սերիան դեռ աշխարհի ամենախիտ լիգաներից էր։ Ֆրանսիայի հավաքականի կազմում նա ունեցավ 26 խաղ, 1998-ի աշխարհի առաջնությունում դաշտ մտավ հինգ խաղում։ Եզրափակչում նա փոխարինման դուրս եկավ 57-րդ րոպեին։ Քիչ անց Մարսել Դեսայիյին կարմիր քարտ ստացավ, ու Բողոսյանի աշխատանքը դարձավ ավելի կոպիտ, ավելի անտեսանելի՝ փակել տարածք, վերցնել երկրորդ գնդակը, չթողնել, որ Ռիվալդոյի կամ Ռոնալդոյի դիպչումը խաղին վերադարձնի կյանք։ Եզրափակչի գլխավոր լուսանկարներում նրա դեմքը հազվադեպ է առաջին շարքում։ Գավաթի վրա նրա մատնահետքը կա։

1999 թվականի սեպտեմբերի 8-ին Ֆրանսիան եկավ Հայաստանի դեմ խաղալու Եվրոպայի առաջնության ընտրականում։ Ջորկաեֆը խաղաց ամբողջ հանդիպումը և գոլ խփեց Հայաստանի դարպասին։ Հաղթանակը՝ 3։2։ Այդպիսի դրվագները չեն սիրում հարմար զգացմունքներ։ Մայրական հայկական շերտով ֆրանսիացի աշխարհի չեմպիոնը գոլ էր խփում նորանկախ Հայաստանի հավաքականին, որի ֆուտբոլը դեռ իր պետական շունչն էր փնտրում։ Նույն ընտրական ցիկլում Բողոսյանը Ֆրանսիայի կազմում խաղաց Հայաստանի դեմ Փարիզում։ Ընտանեկան անունը, պետական մարզաշապիկը և մրցաշարային պարտավորությունը այդտեղ բաժանվեցին միմյանցից առանց դրամատիկ հայտարարության։ Խաղը սկսվեց, դատավորը սուլեց, գնդակը շարժվեց։

Եվրոպայի դաշտերը հայկական ֆուտբոլային համաշխարհային գծի ամբողջ տարածքը չեն ընդգրկում։ Թեհրանի «Արարատը» իր անունով արդեն փոքր ակումբային աշխարհ էր՝ իր մարզադաշտով, համայնքային հիշողությամբ, տղաներով, որոնք մեծանում էին պարսկերեն քաղաքի ներսում ու հայկական ակումբի հանդերձարանում։ Անդրանիկ Էսկանդարյանը այդ միջավայրից գնաց Իրանի հավաքական։ 1978-ի Արգենտինայի աշխարհի առաջնությունում նա Իրանի առաջին մունդիալային թիմի կազմում էր՝ հայկական ծագումով, քրիստոնյա, պաշտպան։ Շոտլանդիայի դեմ խաղում գնդակը նրա դիպչումից մտավ սեփական դարպասը։ Ցանկացած պաշտպանի համար այդ մեկ պահը կարող է մնալ ամբողջ կարիերայի վրա նստած բիծ։ Բայց խաղը վերջացավ 1։1, Իրանի առաջին միավորը աշխարհի առաջնությունում եկավ հենց այդ երեկոյան, իսկ Էսկանդարյանի անունը հետո գնաց Նյու Յորք։

«Կոսմոսը» այն ժամանակ դեռ ամերիկյան ֆուտբոլի շքեղ ցուցափեղկն էր, որտեղ անցել էր Պելեի ստվերը, որտեղ Բեկենբաուերն ու Ջորջո Չինալյան ֆուտբոլը դարձնում էին քաղաքի երեկոյան զրույց։ Էսկանդարյանը 1978-ից 1984-ը խաղաց այդ ակումբում, երեք անգամ դարձավ Հյուսիսամերիկյան լիգայի չեմպիոն։ Պաշտպանի աշխատանքը այնտեղ էլ նույնն էր՝ չթողնել, հետապնդել, փակել անկյունը, վեր կենալ բախումից հետո։ Նրա մասին ամերիկյան հին նյութերում հաճախ հիշում են որպես ամուր պաշտպան, թիմի հետևի գծի մարդ։ Հետո, երբ շքեղ լիգան մարեց, նա Նյու Ջերսիում զբաղվեց ֆուտբոլային խանութներով։ Մունդիալի սեփական դարպասից մինչև Նյու Ջերսիի խանութի դարակը՝ սա նույնպես հայկական ֆուտբոլային կենսագրության ճյուղ է, մոլորակի հակառակ եզրից եկած, բայց նույն անվան ծանրությամբ։

Երեք տասնամյակ անց Իրանի հավաքականի մյուս հայկական անունը դարձավ Անդրանիկ Թեյմուրյան։ Նրան Իրանում կոչում էին Անդո։ Նա անցավ «Արարատ» Թեհրանի միջավայրով, հետո «Էսթեղլալ», «Բոլթոն», «Ֆուլհեմ», նորից իրանական ակումբներ։ 2006-ի աշխարհի առաջնությունում նա արդեն Իրանի հավաքականի երիտասարդ կիսապաշտպանն էր, 2014-ին Բրազիլիայում դարձյալ խաղում էր մեծ բեմում։ 2015-ին նրա վրա դրվեց մշտական ավագի թևկապը՝ քրիստոնյա հայ ֆուտբոլիստի ուսին, իսլամական հանրապետության հավաքականում։ Այդ փաստը քաղաքական ճառի կարիք չուներ։ Դաշտում այն երևում էր փոքր ժեստերով՝ օրհնության նշանով, թիմակիցների շարքում կանգնած դեմքով, կապիտանի թևկապի կտորով։ Թեյմուրյանը հավաքականի համար անցավ հարյուր խաղի սահմանը, և այդ թիվը իրանական ֆուտբոլի պաշտոնական հիշողության մեջ պահեց հայ համայնքի ներկայությունը առանց առանձին ցուցանակի։

Նորանկախ Հայաստանի սեփական հավաքականը երկար տարիներ ուներ իր նվիրված անունները՝ Սարգիս Հովսեփյանի պաշտպանական դիմացկունությունը, Ռոման Բերեզովսկու դարպասապահական երկար կյանքը, Արթուր Պետրոսյանի, Յուրա Մովսիսյանի, Գևորգ Ղազարյանի առանձին երեկոները։ Այդ պատմությունը ցավոտ էր ու անհարթ։ Մեծ մրցաշարի եզրափակիչ փուլը միշտ մոտ էր թվում մեկ խաղով, մեկ կորցրած գնդակով, մեկ շփոթված պաշտպանությամբ, մեկ ուշ գոլով։ Մխիթարյանի առաջացումը այդ դաշտում ուներ ուրիշ կշիռ։ Նա Հայաստանի հավաքականի խաղը բարձրացնում էր եվրոպական ակումբային լեզվով, որտեղ մեկ հպումը կարող էր փոխել ամբողջ գրոհի արագությունը։ Երբ նա հրաժեշտ տվեց հավաքականին, նրա հետևում մնացին գոլեր, ավագի թևկապ, գիշերներ, երբ Երևանում մարզադաշտը սպասում էր մի խաղացողի շարժմանը՝ ինչպես ժամացույցի ամենակարևոր սլաքին։

Այդ գիշերներից մի քանիսը մնացել են շատ կոնկրետ հասցեներով։ 2010 թվականի հոկտեմբերի 8-ին Երևանում Հայաստանը հաղթեց Սլովակիային 3։1 հաշվով, և Մխիթարյանի ուշ գոլը փակեց հանդիպումը այն պահին, երբ Հանրապետական մարզադաշտը դեռ վախենում էր, որ խաղը կարող է փախչել ձեռքից։ 2011 թվականի սեպտեմբերի 6-ին Ժիլինայում նույն Սլովակիան պարտվեց 0։4 հաշվով, Մխիթարյանը խփեց երկրորդ գոլը, իսկ ընտրական խմբի աղյուսակը մի քանի օրով դարձավ հայկական սրճարանների գլխավոր թուղթը։ Դուբլինում, նույն ցիկլի վերջին խաղում, Ռոման Բերեզովսկու կարմիր քարտը 26-րդ րոպեին կտրեց այն ճանապարհը, որը կարող էր տանել փլեյ-օֆֆ։ Տարիներ անց, 2013 թվականի հունիսի 11-ին, Կոպենհագենի «Պարկենում» Յուրա Մովսիսյանը առաջին գնդակը խփեց դեռ վայրկյանները չանցած, հետո եկան մյուսները՝ Արաս Օզբիլիզ, նորից Մովսիսյան, 81-րդ րոպեին՝ Մխիթարյան։ Դանիա 0, Հայաստան 4։ Այդ խաղերը մեծ մրցաշարի ուղեգիր չդարձան, բայց Հայաստանի հավաքականի շուրջ ստեղծեցին այն կարճ ժամանակները, երբ երկրպագուները հաշվիչով փակված չէին կորցրած միավորների առաջ։ Նրանք սպասում էին հաջորդ գրոհին։

Այս ամբողջ պատմության մեջ «հայ աստղ» ասվածը երբեք մեկ հստակ չափում չի ունեցել։ Ջորկաեֆը հայկական ակումբում չի ձևավորվել, բայց նրա մոր անունը պատմությունը բերում է հայկական սեղանի մոտ։ Բողոսյանը Ֆրանսիայի աշխարհի չեմպիոն է՝ հայկական ընտանիքի որդի։ Սիմոնյանը խորհրդային ու ռուսական ֆուտբոլի լեգենդ է, ծննդյան անունով Մկրտիչ։ Մարկարովը Բաքվի հայ է, Երևանի «Արարատի» եվրոպական ռմբարկու։ Էսկանդարյանն ու Թեյմուրյանը Իրանի ազգային պատմության մեջ են, բայց նրանց հայկականությունը դաշտում չէր թաքցվում։ Մխիթարյանը Հայաստանի պետական հավաքականի դեմքն էր, որը հասավ այն ակումբներին, որտեղ սովորաբար հայտնվում են մեծ ֆուտբոլային երկրների արտադրած խաղացողները։ Նույն ցուցակի մեջ նրանց դնելը հաշվապահություն չէ։ Այն ավելի մոտ է հին քարտեզի վերականգնման աշխատանքին, որտեղ սահմանները մաշված են, բայց քաղաքների անունները դեռ կարդացվում են։

Կա նաև հակառակ փաստը, որը դժվար է շրջանցել։ Հայկական ֆուտբոլի ամենամեծ համաշխարհային աստղերից շատերը մեծացան այն համակարգերում, որոնք Հայաստանից դուրս էին՝ խորհրդային մարզական մեքենա, ֆրանսիական հանրապետական ակադեմիաներ, իրանական ակումբներ, անգլիական ու իտալական շուկաներ։ Հայաստանի ներքին ֆուտբոլը հազվադեպ կարողացավ պահել այդպիսի մասշտաբի խաղացող մինչև վերջնական հասունություն։ Սա դատավճիռ չի պահանջում։ Բավական է նայել անցած ճանապարհներին․ Սիմոնյանը հասավ Մոսկվա, Մարկարովը՝ Բաքվից Երևան, Ջորկաեֆը՝ Լիոնից Մոնակո, Փարիզ, Միլան, Բողոսյանը՝ Պրովանսից Նեապոլ ու Պարմա, Էսկանդարյանը՝ Թեհրանից Նյու Յորք, Թեյմուրյանը՝ Թեհրանից Լոնդոն ու վերադարձ, Մխիթարյանը՝ Երևանից Վալանս, Սան Պաուլու, Դոնեցկ, Դորտմունդ, Մանչեսթեր, Լոնդոն, Հռոմ, Միլան։ Այդ ճանապարհներից ոչ մեկը ուղիղ գիծ չէ։ Ուղիղ գծերով փոքր ֆուտբոլային երկրները հազվադեպ են հասնում աշխարհի մեծ երեկոներին։

Հին լուսանկարներում «Արարատ-73»-ի տղաները կանգնած են այնպես, ինչպես կանգնում էին խորհրդային թիմերը՝ սև-սպիտակ կադրի կարգապահությամբ, առանց անհատական շքեղության։ Սիմոնյանի դեմքը մարզչական լարվածություն ունի, Մարկարովի դեմքին՝ հարձակվողի փակ հպարտություն, Իշտոյանը կադրում կարծես դեռ շարժման մեջ է։ 1998-ի լուսանկարներում Ջորկաեֆն ու Բողոսյանը արդեն գունավոր աշխարհի մարդիկ են՝ կոնֆետի, լուսարձակների, ֆրանսիական դրոշների մեջ։ Թեհրանի ու Նյու Յորքի արխիվներում Էսկանդարյանի մազերի ու բեղերի ձևը պատկանում է բոլորովին այլ դարաշրջանի։ Թեյմուրյանի լուսանկարներում ավագի թևկապը ծալված է ձեռքի վրա, և դրանից ավելի շատ բան է երևում, քան մամուլի երկար հոդվածներից։ Մխիթարյանի նկարներում ամեն ինչ փոխվում է՝ մեկում նա կարմիր «Մանչեսթերի» մարզաշապիկով գոլից հետո ձեռքը բարձրացրել է Ստոկհոլմում, մյուսում՝ «Ինտերի» սև-կապույտ գծերի մեջ կանգնած է Չեմպիոնների լիգայի շարքում, երրորդում՝ Բաքվի եզրափակչից բացակայում է այնքան տեսանելի, որ լուսանկար պետք չէ։

Երբ պատմությունը վերջից հետ ես կարդում, Բաքվի 2019-ի փաստաթուղթը սկսում է հնչել հին արձագանքներով։ Մարկարովի պատմած Բաքուն, որտեղ մարզչին հուշում էին հայ խաղացողին չմտցնել դաշտ։ Սիմոնյանի Մոսկվան, որտեղ Մկրտիչը դարձավ Նիկիտա ու պահեց «Սպարտակի» ռեկորդը մինչև իր կյանքի վերջը։ Նու Կամպի 49-րդ րոպեն, որտեղ Խորեն Հովհաննիսյանը գնդակը ուղարկեց Բելգիայի դարպասը։ Ստադ դը Ֆրանսի անկյունայինի դրոշակը, որտեղից Ջորկաեֆը փոխանցեց Զիդանին։ Թեհրանի շարքը, որտեղ Թեյմուրյանը կանգնած էր թիմակիցների կողքին՝ իր հավատքով, իր անձնագրով, իր թևկապով։ Այդ բոլորը չեն միանում մեկ մաքուր խորհրդանիշի։ Դրանք մնում են անհարմար, երբեմն իրար հակասող, հաճախ փշոտ փաստեր։ Հենց այդ փշոտությունն է պահում պատմությունը կենդանի։

2025 թվականի նոյեմբերին, երբ Նիկիտա Սիմոնյանի մահվան լուրը անցավ ռուսական և հայկական սպորտային էջերով, նրա անվան կողքին կրկին հայտնվեցին նույն թվերը՝ 160 գոլ «Սպարտակի» համար, 1956-ի օլիմպիական ոսկի, 1958-ի աշխարհի առաջնություն, «Արարատ-73»։ Թվերը ծերացել էին նրա հետ, բայց չէին թուլացել։ Այդ պահին Մխիթարյանը դեռ Միլանի մարզաբազայում էր ապրում իր երկարացված կարիերայի վերջին մեծ շրջանը, Ջորկաեֆը վաղուց արդեն ֆուտբոլային դիվանագիտության ու բարեգործական նախագծերի մարդ էր, Թեյմուրյանը Իրանի ֆուտբոլային շտաբների մոտ էր երևում, Էսկանդարյանի անունը ամերիկյան հին լիգայի հիշողության մեջ էր, Խորեն Հովհաննիսյանի գոլը՝ տեսանյութերի հատիկավոր որակի մեջ։ Հայկական ֆուտբոլային աստղերի բոլոր ժամանակների ցուցակը կարծես սենյակ է, որտեղ նստած մարդիկ երբեք նույն լեզվով չեն խոսել, բայց սեղանի վրա դրված է նույն գնդակը։

Այդ գնդակը վերջին կադրում կարելի է դնել Բաքվի օլիմպիական մարզադաշտի խաղաթերթի կողքին։ Թուղթը սպիտակ է, անունները՝ սև, Մխիթարյանի տեղը՝ դատարկ։ Մի քանի տասնամյակ հեռու Հրազդանում Մարկարովի գոլից հետո մարդիկ դեռ կանգնած են, Մյունխենում «Բավարիայի» դարպասը արդեն բացվել է, Ստադ դը Ֆրանսում Ջորկաեֆը քայլում է դեպի անկյունային դրոշակը, Թեհրանում Անդոն հարմարեցնում է կապիտանի թևկապը, Նու Կամպում Խորեն Հովհաննիսյանը շրջվում է գոլից հետո։ Դատարկ տեղը մնում է նույն էջում։ Հայկական ֆուտբոլի համաշխարհային պատմությունը հաճախ այնտեղ է ամենաբարձր ձայնով խոսում, որտեղ թղթի վրա անուն կա, բայց խաղացողը դեռ պետք է անցնի քարտեզի միջով, կամ որտեղ անունը հանված է, և հենց այդ հանված անունն է երկար մնացող փաստը։