Թրամփի դեմ «Մանհեթենի դատավճիռը» ընտրական տարվա շեմին. ի՞նչ գին ունի «հավասարության» ցուցադրությունը
- 27 июл. 2025 г.
- 4 мин. чтения
31.05.2024, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
Երեկվանից Միացյալ Նահանգներում քննարկումների առանցքում նախկին նախագահ Դոնալդ Թրամփն է, ով Մանհեթենում մեղավոր ճանաչվեց 34 մեղադրանքով՝ կապված ֆինանսական հաշվառումների կեղծման հետ: Ըստ մեղադրանքի, դրանք ծառայել են 2016 թվականի ընտրարշավում «լռության վճարների» պատմությունը քողարկելուն: Դատավճիռը կայացրեց երդվյալ ատյանը, դատավարությունը վարեց դատավոր Խուան Մերչանը, իսկ հաջորդ հանգրվանը՝ դատապարտման նիստը, նշանակված է հուլիսի կեսերին:
Թվերն ու ընթացակարգերը պարզ են, բայց դրանց հետևում շատ ավելի ծանր հարց է՝ արդյո՞ք կարելի է այսպես վերաբերվել նախկին նախագահին: Որքան էլ ոմանք կասեն՝ «օրենքի առաջ բոլորը հավասար են», նույնքան էլ պետք է դիտարկել՝ ինչ նախադեպ է դրվում, և ինչ գին կարող է ունենալ այդ հավասարության «ցուցադրումը» ընտրական տարվա շեմին:
Ոչ ոք չպետք է բարձր լինի օրենքից. սա պետության առողջ հիմքն է: Սակայն արդարադատությունը ոչ միայն արդյունք է, այլև՝ ճաշակ, մաքրություն և չափ: Երբ նախկին նախագահը նստում է մեղադրյալի աթոռին երկրորդական կարգի, տեխնիկական թվացող ձևակերպումներով, հանրությունը բնականաբար հարց է տալիս՝ սա՞ է այն մեծ հանցանքը, որի համար երկիրը պետք է անցնի այս լարվածության միջով: Մեղադրանքի պարզեցված տրամաբանությունը հետևյալն է. բիզնես փաստաթղթերում գրառումները կեղծվել են, որպեսզի թաքցվի քաղաքական վնասի կանխումը ֆինանսական գործարքի միջոցով: Բայց քաղաքական շեմում գտնվող գործի մեջ իրավական նրբությունները դառնում են հասարակական վստահության փորձաքար. արդյո՞ք մեղադրանքը բացարձակ չափի է հասնում, որպեսզի նախկին նախագահին հասցվի մինչև դատավճիռ, և արդյո՞ք ընտրական տարվա հունիս-հուլիսին մոտեցած այս ժամկետը պատմությունը չի դարձնում առավել կոշտ, քան անհրաժեշտ էր:
Ակնհայտ է նաև հակառակ զգացողությունը. եթե նախկին նախագահը մեղադրվում է օրենքի խախտման մեջ, նրան խնայելը ոչ պակաս վտանգավոր նախադեպ է: Սա կընթերցվեր որպես «սպիտակ ձեռնոց» նախկինների համար և հաջորդներին մեղմ արդյունք գուշակող ազդակ: Ընդունելությունը, որ դատավարությունը տեղի ունեցավ երդվյալ ատյանով և բաց դատական դահլիճում, կարևոր հանգամանք է. համակարգը գործեց՝ ըստ գրքի: Բայց համակարգի աշխատելն ինքնին չի լուծում քաղաքական հետևանքի հարցը: Երբ որոշումը բաժանում է երկիրը երկու անհաշտ ճամբարների, երբ մեկ կողմը տեսնում է «օրինական պատասխանատվություն», իսկ մյուսը՝ «քաղաքական հետապնդում», այն ժամանակ պարտադիր է, որ և՛ դատավորի, և՛ դատախազի քայլերը լինեն չափազանց սրբագրված, որպեսզի նույնիսկ անհամաձայնները ստիպված լինեն ընդունել՝ ընթացակարգը անթերի էր:
Հնարավոր պատժաչափերը դեռ առջևում են: Թրամփը դատվածություն ունի ոչ բռնի, առաջին անգամ ներկայացող հոդվածներով, ուստի իրավական շրջանակը բաց է՝ մինչև պայմանական ազատազրկումից մինչև տուգանք ու փորձաշրջան:
Բոլոր սցենարներում պարզ մի բան կա. նա շարունակելու է մնալ թեկնածու, քանի որ Սահմանադրությունն այդ ճանապարհը չի փակում ոչ դատական պրոցեսներով, ոչ էլ դատավճռով: Սա էլ իր հերթին բերելու է մեկ այլ անհարմար համադրության՝ մարդ, որը դատապարտման փուլում է, բայց միևնույն ժամանակ զարգացնում է քարոզարշավը, մասնակցում հանրահավաքներին, և ամեն ելույթի մեջ խոսում ոչ միայն քաղաքականությամբ, այլև անձնական դատական պատմությամբ: Պետական ինստիտուտների համար սա ծանր բեռ է, որովհետև արդարադատության և քաղաքականության դաշտերը միախառնվում են այնպես, որ նույնիսկ ամենաչեզոք դիտորդը ստիպված է ընտրել՝ ո՞րին հավատալ:
Քարոզարշավի տրամաբանությամբ այս դատավճիռը գուցե կարճաժամկետ առավելություն տա մեկ կողմին, բայց երկարաժամկետ հետևանքը նույնն է բոլորի համար՝ թուլացած վստահություն: Գաղափարը, թե կարելի է նախկին նախագահին «քաշել» տեխնիկական ձևակերպումներով և ստանալ հասարակական հավանություն, վտանգավոր ինքնախաբեություն է: Այստեղ մարդու անունից դուրս էլ կա ինստիտուտների արժանապատվության հարցը: Եթե քաղաքական հակառակորդին հնարավոր է «կապել» քաղաքի դատախազի գրասենյակում ձևակերպված քրեական գործին, վաղը նույնը կանի մյուս կողմը, և այս երկրի ամենաբարձր պաշտոնն այլևս չի չափվի միայն քաղաքական վստահությամբ, այլ՝ նաև այն հարցով, թե ով ում դատավորին հասավ: Դատական իրավունքի լեզվով սա «որակի» խնդիր է, հանրային լեզվով՝ չափի: Ճիշտ չափը վերահաստատում է օրենքը, սխալ չափը նսեմացնում է այն:
Մյուս կարևոր հանգամանքն այն է, որ այս ամենը տեղի է ունենում այն պահին, երբ ժողովներն ու համագումարները գրեթե մուտքի դռան վրա են: Դատապարտման նիստը նշանակված է հենց համագումարից առաջ, և եթե սա պատահական համընկնում է, այնուամենայնիվ քաղաքական հիշողության մեջ դա կմնա որպես «ժամկետային թեքում»: Երբ դատարանի օրացույցը դառնում է քարոզարշավի օրացույցի մաս, պետական մեքենան մտնում է այն տարածք, որտեղ ամեն քայլի համար ասվելու է՝ սա կողմնակալ է: Եվ որքան էլ դատավորը կարգապահությամբ պահի դահլիճը, այս արձագանքը չի խուսափի հասարակական ընկալումից: Հետևաբար, եթե պետք է պաշտպանել համակարգի հեղինակությունը, ապա վերաքննիչ ատյանի առջև գործը պետք է կանգնի արագ, բաց ու անթերի գրականությամբ, որպեսզի բացառվեն այն կասկածները, որոնք արդեն բուսել են:
Հետևյալը, թերևս, ամենաչոր եզրակացությունն է. մեկ օր անց զգացվում է ոչ թե հաղթանակի կամ պարտության մթնոլորտ, այլ՝ ծանրություն: Մարդիկ հասկանում են, որ նախադեպ է դրվել, իսկ նախադեպերը, ի տարբերություն մեծ վերնագրերի, ապրում են երկար: Եթե սա պետք է լինի երկրի ուղեգիծը՝ նախկին նախագահներին դատել տեխնիկական հանցակազմերով, ապա համակարգը պետք է պատրաստ լինի նույն կերպ վերաբերվել նաև մյուսներին, որպեսզի հավասարության սկզբունքը չդառնա նպատակին համահարմար գործիք: Եվ եթե սա պետք է լինի բացառություն, ապա անհրաժեշտ է այնքան բաց ու փայլուն ներկայացում, որ նույնիսկ ընդդիմախոսները ընդունեն՝ այս գործը չէր կարող դադարել առանց մեղադրական վճռի:
Մինչ այդ՝ «ինչպե՞ս կարելի է այսպես վերաբերվել նախկին նախագահին» հարցը չի անհետանալու: Ոմանց համար պատասխանն է՝ հենց այսպես էլ պետք է վերաբերվել, եթե կան փաստեր: Մյուսների համար՝ անթույլատրելի է երկիրը տանել այս սրացման ճանապարհով՝ հատկապես ընտրություններից մի քանի ամիս առաջ: Երկուսն էլ մաս են այն սուր երկխոսության, որտեղ դրական ելք կա միայն մեկ դեպքում՝ եթե դատարանների հաջորդ քայլերը լինեն այնքան մաքուր, որ քաղաքական աղմուկը հետ կանգնի: Հակառակ դեպքում երկիրը մնում է այն իրականության մեջ, որտեղ ամեն նոր նախագահ գիտի՝ ոչ ոք ապահովագրված չէ ոչ մի գրասենյակի դարակում դրված գործից, և սա արդեն չի վերաբերում մի անունի կամ մի կուսակցության, սա վերաբերում է պաշտոնին՝ որպես պետական ինստիտուտի:
Այսպիսով, մեկ օր անց հոդվածի էությունը պարզ է ու անհանգիստ. օրենքը պետք է գործի, բայց այն պետք է գործի այնպես, որ չխորտակի ինստիտուտների հեղինակությունը: Այո, նախկին նախագահը չի կարող լինել օրենքից վեր, բայց նաև չի կարելի թույլ տալ, որ արդարադատությունը դառնա քաղաքական տեխնոլոգիա: Ու հենց այստեղ է, որ «չափը» դառնում է ամենաթանկ բառը. այն որոշում է՝ այս պատմությունը հիշվելու է որպես արդարության հաղթանակ, թե՝ որպես նախադեպ, որը մի օր հարվածելու է բոլորին՝ առանց բացառության:
