Ինչու է ռուսների հոսքը Հայաստան կրկին ակտիվացել

9 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Մինսկից եկող ինքնաթիռը դիպավ «Զվարթնոցի» թռիչքուղուն։ 34-ամյա Սերգեյ Ռասոխինը այդ պահին արդեն երկու անգամ փախել էր։ Առաջին անգամ՝ Վորոնեժի զորամասից։ Մոսկվայում փողը չէր հերիքում, և ավտոմեխանիկը երկու տարի առաջ պայմանագիր էր կնքել ռուսական բանակի հետ։ Կարծել էր՝ մեքենաներ է նորոգելու։ Զորամասում ենթասպան ծիծաղեց։ «Իննսունհինգ տոկոս հավանականությամբ առաջնագիծ ես գնալու»։ Սերգեյը պահանջեց լուծել պայմանագիրը։ Հրամանատարի մոտ նրան չտարան։

Մի օր զորամաս մտան նոր համազգեստ բերող մեքենաները։ Առաջին վարորդը հրաժարվեց թաքցնել Սերգեյին։ Երկրորդը համաձայնեց կանխիկ գումարի դիմաց։ Սերգեյը բեռի հետ անցավ դարպասը։ Գրեթե երկու տարի տեղափոխվեց մի բնակավայրից մյուսը։ Գրանցում չուներ, պատահական գործերով էր ապրում։ Ռազմական ոստիկանությունը գտավ նրան, բռնի ձերբակալեց և վերադարձրեց զորամաս։ Այնտեղ հոսպիտալից բերված վիրավորներ կային։ Լիովին ապաքինվելու ժամանակ նրանց չէին տվել։ Սերգեյը զենք չվերցրեց։ Սպասեց դատարանին՝ իմանալով, որ դասալքության համար կարող է մինչև տասնհինգ տարի ստանալ։

Դատավճռից առաջ նրան արգելել էին լքել Ռուսաստանը։ Համախոհները Մինսկով դուրս գալու ճանապարհ առաջարկեցին։ Խորհուրդ տվեցին տոմսը կանխիկ գնել մեկնելուց մեկ ժամ առաջ։ Տոմսարկղի մոտ համազգեստով մի տղամարդ թղթեր վերցրեց։ Սերգեյը մտածեց՝ ուղևորների ցուցակներն են։ Իր անունը դրանցում չկար։ Նա դեռ տոմս չէր գնել։ Հետո այդ ուշացումը փրկություն անվանեց։ Շաբաթներ անց հեռավար աշխատանք ուներ, Երևանում տուն էր փնտրում և ասում էր, որ երկու տարվա ընթացքում առաջին անգամ գիշերը հանգիստ է քնում։

Սերգեյի նման փախուստներ քիչ են։ Երևան տանող ուղղությունն արդեն ծանոթ էր։ Փետրվարի 12-ի առավոտյան նույն օդանավակայանում իջավ 29-ամյա Դարյա Կիրլիկը։ Նա և իր գործընկերները աշխատել էին Եկատերինա Դունցովայի շտաբում, հետո այցելել Ալեքսեյ Նավալնու գերեզմանն ու լուսանկար հրապարակել։ Երբ իրավապահները սկսեցին նրանց փնտրել, թիմը մի քանի ժամում հավաքվեց։ Առավոտյան 9։40-ին նրանք արդեն Երևան թռչող ինքնաթիռում էին։ Փակ խմբերում մեկը հիմա իրավաբան է խնդրում, մյուսը՝ աշխատանք, երրորդը՝ բնակարան։ Շատերը տեսախցիկի առաջ չեն կանգնում։

Հուլիսի վերջին Գոռ Վարդանյանի հեռախոսը սկսեց զանգել մի բնակարանի պատճառով, որը վաղուց վարձակալված էր։ Հայտարարությունը ամիսներ առաջ էր տեղադրել, հետո մոռացել։ Երեք-չորս օրում զանգերը կտրուկ շատացան։ Մարդիկ հարցնում էին վարձակալության, գնման, արագ պայմանագիր կնքելու մասին։ Մի քանիսը պատրաստ էին հին գնից քառասուն-հիսուն տոկոս ավելի վճարել։ Հաճախ զանգում էին Ռուսաստանից։

Անշարժ գույքի գործակալները զանգերի աճը նկատել էին վերջին տասնհինգ-քսան օրում։ Դիմողների մի մասը դեռ Ռուսաստանում էր և տուն էր պահում մինչև մեկնելը։ Մեկ գործակալ երեք ամսում վարձերի շուրջ երեսուն տոկոս աճ էր հաշվել։ Մեկ ուրիշը խոսում էր հինգից յոթ տոկոսի մասին և դա կապում ամառային սեզոնի հետ։ Երրորդը գնի մասին չէր խոսում։ Դատարկ բնակարաններն էին պակասել։ Թվերը չէին համընկնում։ Զանգերը չէին դադարում։

«Յանդեքս Վորդստատի» գրաֆիկը հստակ ամսաթիվ էր տալիս։ Հուլիսի 13–19-ին Ռուսաստանից «բնակարաններ Երևանում» որոնումը «Յանդեքս Վորդստատում» հասել էր շաբաթական 5200-ի։ 2022-ի փետրվարի 28-ից մարտի 6-ն ընկած շաբաթում թիվը 5000 էր։ Սեպտեմբերյան զորահավաքի օրերին այն մոտեցել էր 10 հազարին։ 5200 որոնումը 5200 վարձակալ չէ։ «Յանդեքսի» գրաֆիկը չի ասում՝ ով տոմս գնեց կամ պայմանագիր ստորագրեց։ Այն պահում է որոնման տողում գրված երկու բառը՝ «բնակարաններ Երևանում»։

Բնակարանային չաթերում մարդիկ արդեն գրում էին ժամանման օրերը։ Մի կին սեպտեմբերի սկզբի համար սենյակակից էր փնտրում ամուսնուն։ Մեկ այլ ընտանիք գրել էր, որ սեպտեմբերի 22-ին Երևան է հասնելու ամուսնու, կատվի ու շան հետ և երկարաժամկետ տուն է ուզում։ Ամրագրումների մեծ մասը ընկնում էր օգոստոսի վերջի ու սեպտեմբերի վրա։

Ռուսաստանի Պետդումայի ընտրությունները նշանակված են սեպտեմբերի 20-ին։ Քվեարկությունը կանցնի երեք օր՝ սեպտեմբերի 18-ին, 19-ին և 20-ին։ Հուլիսին ռուսաստանցիները «կլինի՞ զորահավաք» ձևակերպումը որոնել էին 204 հազար անգամ։ Գարնանը «ինչպես և ուր հեռանալ Ռուսաստանից» հարցումների թիվը երեք անգամ բարձր էր, քան 2025-ի առաջին եռամսյակում։ Մարտին գրանցվել էր շուրջ 40 հազար այդպիսի որոնում։ Փակ խմբերում գրում էին մեկ ամսաթիվ՝ հոկտեմբեր, ընտրություններից հետո։

Հուլիսի 24-ին Պետդումայի պաշտպանության կոմիտեի անդամ Անդրեյ Կոլեսնիկը հայտարարեց, որ նոր զորահավաք չի նախատեսվում։ Երեք օր անց նույն կոմիտեի նախագահ Անդրեյ Կարտապոլովն ասաց, որ դրա կարիքը չկա։ Հուլիսի 28-ին Անվտանգության խորհրդի փոխնախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը այդ լուրերը սուտ սադրանք անվանեց։ Նա հրապարակեց իր թիվը՝ տարվա առաջին կեսին շուրջ 200 հազար մարդ պայմանագիր է կնքել զինված ուժերի հետ, ևս ավելի քան 16 հազարը միացել է կամավորական կազմավորումներին։

Մոսկվայի հավաքագրման ներքին հաշվետվություններում ուրիշ թվեր կային։ Ապրիլին բանակ էր ուղարկվել 1708 նոր պայմանագրային, մայիսին՝ 1378։ Երկու ամիսների ընդհանուր թիվը նախորդ տարվա նույն ամիսներից շուրջ հազարով պակաս էր։ Գարնան անկումը գնահատվում էր մոտ մեկ երրորդ։ Մարզերը բարձրացնում էին միանվագ վճարները։ Դուման հուլիսին ընդլայնեց այն մեղադրյալների և դատապարտյալների շրջանակը, որոնց հետ պաշտպանության նախարարությունը կարող է պայմանագիր կնքել։ Կոլեսնիկի հերքումը հնչեց հենց այդ փոփոխության շուրջ բարձրացած հարցերին պատասխանելիս։ Օգոստոսի 8-ին նոր զորահավաքի հրամանագիր չկար։

Հուլիսի վերջին հերքումները եթերում էին։ Նույն օրերին մարդիկ հեռախոսով բացում էին զորակոչի պետական գրանցամատյանը։ Ռուսաստանի պետական ծառայությունների պորտալում կանոնը մեկ չոր նախադասություն ունի․ երկրից դուրս գալու արգելքը գործում է այն օրվանից, երբ ծանուցագիրը հանձնված է համարվում։ Քսան օր չներկայանալուց հետո կարող են ավելանալ վարորդական իրավունքից օգտվելու, մեքենա ու անշարժ գույք գրանցելու, անհատ ձեռնարկատեր դառնալու սահմանափակումները։

2025-ի սեպտեմբերին Շերեմետևո օդանավակայանում գրանցվեց առաջին դեպքը, երբ էլեկտրոնային ծանուցագիր ստացած տղամարդուն թույլ չտվեցին մեկնել։ 2026-ի գարնանը Կալինինգրադում մեկ այլ քաղաքացու վրա գրանցամատյանի միջոցով կիրառվեց սահմանափակումների ամբողջ փաթեթը։ Մեկ հաղորդագրությունը բավական էր, որ ճանապարհը փակվեր։ Մարդիկ փորձում էին մեկնել դրանից առաջ։

Ճանապարհի մասին սոցիալական ցանցերում հաճախ կանայք էին գրում։ Ամուսինների անունները չէին տալիս։ Ծանուցագրի փոխարեն ասում էին՝ «դուք ինքներդ հասկանում եք՝ ինչի մասին է խոսքը»։ Մի ընտանիք իր ամբողջ կյանքը տեղավորել էր հին «Լադայի» մեջ և Ուլյանովսկից շարժվել Վրաստան։ Մյուսը որդուն նստեցրել էր մանկական աթոռին, վերցրել կատուներին և երկու հազար կիլոմետր ճանապարհ ընկել դեպի Հայաստան։ Գեորգի անունով մի տղամարդու ընտանիքը երկու շաբաթում արտասահմանյան անձնագրեր էր ստացել, աշխատանքից դուրս եկել և Ռոստով–Երևան միկրոավտոբուսի տոմս գնել։ Վերին Լարսում 2022-ի խցանումը չէր կրկնվել։ Հոսքը ցրված էր փոքր ընտանեկան խմբերի, նախապես ամրագրված ստուդիաների, վաճառված մեքենաների ու սեպտեմբերյան պայմանագրերի մեջ։

Նոր ժամանողների հրապարակային պատմություններում փողը հաճախ քիչ էր։ Իվանը մայիսին հեռացավ՝ չսպասելով զինկոմիսարիատի ծանուցագրին։ Հայաստանում պատեր հղկելու գործ գտավ։ Աշխատանքից հետո տեսանյութ էր հրապարակում՝ շինարարական փոշով ու ծեփամածիկով ծածկված։ Մեկ ուրիշ ռուսաստանցի տասնինը տարեկան էր։ Մեկ տարի առաջ կապի սրահ էր ղեկավարում, կոստյումով աշխատանքի գնում, վաճառքի պլան հաշվում։ Երևանում նստում էր նստարանին։ Կայուն աշխատանք չուներ։ Կողքին կինն էր։ Նախկին պաշտոնը հիշում էր որպես թակարդ։ Հեռախոսից բանակ տանող ծանուցագիր չէր սպասում։

2022-ի սեպտեմբերյան զորահավաքից անմիջապես հետո Հայաստան եկավ ավելի քան 40 հազար ռուսաստանցի։ Բանկերի մոտ հերթեր գոյացան։ ՏՏ ընկերությունները աշխատակիցներ տեղափոխեցին։ Բնակարանների վարձերը մեկ գիշերում փոխվեցին։ Ռուսերեն բնակարանային ու աշխատանքային խմբերը դարձան առանձին ենթակառուցվածք։ Հետագա տարիներին մի մասը գնաց Վրաստան, Սերբիա, Եվրոպա կամ վերադարձավ Ռուսաստան։ Հայաստանում մնացածները թողեցին հաշվապահների հեռախոսահամարներ, ծանոթ տանտերեր, ռուսալեզու ծառայություններ, աշխատանքի խմբեր ու պատրաստի խորհուրդներ։ 2026-ին եկող մարդը բացում է հին չաթը և արդեն գիտի՝ որ թաղամասում տուն փնտրել, ում գրել օդանավակայանից, ինչ փաստաթուղթ է պետք հաջորդ օրը։

Ռուսաստանի քաղաքացին օդային սահմանը կարող է անցնել ներքին անձնագրով։ Մուտքի վիզա պետք չէ։ Առանց վիզայի մնալու ընդհանուր ժամկետը տարեկան մինչև 180 օր է։ Եվրասիական տնտեսական միության քաղաքացուն աշխատանքի թույլտվություն չի պահանջվում։ Աշխատանքային պայմանագրով նա կարող է ստանալ օրինական բնակությունը հաստատող տեղեկանք և նույն ընթացակարգով գրանցել ընտանիքի անդամներին։ Մոսկվայից, Սանկտ Պետերբուրգից ու Ռուսաստանի բազմաթիվ քաղաքներից Երևան և Գյումրի ուղիղ չվերթներ կան։ Ցամաքային ճանապարհը անցնում է Վրաստանով։ Եվրոպական վիզա, ապաստանի գործ կամ ամիսներով հավաքված փաստաթղթերի փաթեթ պետք չէ։

Պաշտոնական վիճակագրության մեջ այս շարժումը առանձին սյունակ չունի։ 2026-ի առաջին վեց ամսում Հայաստանում գրանցվել է 1 միլիոն 41 հազար 598 զբոսաշրջային այցելություն՝ 134 հազար 463-ով ավելի, քան մեկ տարի առաջ։ Հունիսյան այցելությունների 40 տոկոսը եկել էր Ռուսաստանից։ Առաջին եռամսյակում Ռուսաստանից գրանցված զբոսաշրջային այցելությունները կազմել էին 178 հազար 321։ Նույն սյունակում կարող են հայտնվել երեք օրով եկած զբոսաշրջիկը, հարազատի տանը մնացողը, մեկ տարվա վարձակալության պայմանագիր ստորագրած ընտանիքը և սահմանը մի քանի անգամ հատած մարդը։ Սահմանապահի ձևաթուղթը չի հարցնում՝ կատուն քանի ամիս է մնալու Երևանում։

Հուլիսյան ամբողջական տվյալները դեռ չկային։ Գործակալներից ոմանք խոսում էին 2022-ին մոտ հոսքի մասին։ Ուրիշները տեսնում էին ամառային ակտիվ սեզոն։ Բնակարան գնողների մեջ կային Ռուսաստանում ապրող հայեր, որոնք պատրաստվում էին վերադառնալ։ Վարձերի երեսուն տոկոս աճի գնահատականը վիճարկվում էր հենց նույն շուկայի ներսում։ Գործակալների հեռախոսներում զանգերի պատմություն կար, «Յանդեքսում»՝ որոնման գրաֆիկ, չաթերում՝ ժամանման ամսաթվեր։ Ընդհանուր թիվ չկար։

Հայաստան հասած դասալիքների երեք գործերում ռուսական ռազմական համակարգը հասել է նաև Գյումրի։ 2023-ի դեկտեմբերին մասնակի զորահավաքով բանակ տարված և զորամասից փախած Դմիտրի Սետրակովին Հայաստանում ձերբակալեցին ռուսական ռազմական ոստիկանության մասնակցությամբ։ Նրան տարան Գյումրիի 102-րդ ռազմաբազա, հետո տեղափոխեցին Ռուսաստան։ Նիկոլ Փաշինյանը կատարվածը ապօրինի գործողություն անվանեց։ 2024-ի ապրիլին ռուսական հյուպատոսությունից դուրս գալուց հետո նույն բազա տարան ծառայությունից խուսափած Անատոլի Շչետինին։ 2025-ին ռուս զինվորականները փորձեցին ոստիկանությունից վերցնել զորամասը ինքնակամ թողնելու մեջ մեղադրվող Սեմյոն Սուբոտինին։ Հայ ոստիկանները հրաժարվեցին նրան հանձնել։ Երեք գործ։ Երեք տարբեր ավարտ։ Նույն քաղաքը։

Սերգեյ Ռասոխինը գիտի այդ պատմությունները։ Դեմքը չի թաքցնում։ Կարծում է՝ իր փախուստի մանրամասները կարող են մեկ ուրիշին ճանապարհ ցույց տալ։ Փակ խմբերում նրան նման մարդկանց մեծ մասը լուռ է մնում։ Նրանք տեսել են, թե ինչպես է էլեկտրոնային ծանուցագիրը հայտնվում առանց դռան թակոցի։ Տեսել են մարզերով անջատվող բջջային ինտերնետը՝ անօդաչուներից պաշտպանվելու պատճառաբանությամբ։ Հեռավար աշխատողները մի քանի ժամով, երբեմն օրերով, կորցնում էին կապը։ 2026-ի ամռանը անջատումներ կային նաև ճակատից հեռու քաղաքներում։ Նավթավերամշակման գործարանների հարվածներից հետո մի շարք շրջաններում բենզինի հերթեր առաջացան։ Բնակարանային չաթում այդ ամենը տեղավորվում էր մեկ կարճ նախադասության մեջ՝ «երկար ժամանակով ենք գալիս»։

Տելեգրամի երևանյան բնակարանային խմբում հուլիսի վերջին մի գրառում էր մնացել՝ «Սեպտեմբերի 22-ին հասնում ենք Երևան՝ ամուսնուս, կատվի և շան հետ։ Երկարաժամկետ տուն ենք փնտրում»։ Ռուսաստանում քվեարկության վերջին օրը սեպտեմբերի 20-ն է։ Գրառման հեղինակը պատճառ չէր գրել։ Երևանի գործակալները հաշվում էին ազատ բնակարանները և այդ երկու օրը։