Լը Պենը նորից գնում է Ելիսեյան պալատի հետևից, բայց հայերի համար նրա ճանապարհին կանգնած են դատավճիռը, Մանուշյանի քարը, ռուսական վարկը և Ստեփանակերտից բերած բանալին

8 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

Հուլիսի 7-ի երեկոյան TF1-ի ստուդիայում Մարին Լը Պենը նայեց ուղիղ տեսախցիկին։ Ասաց՝ «Այս երեկո ես նախագահի թեկնածու եմ»։ Մի քանի ժամ առաջ Փարիզի վերաքննիչ դատարանի թղթում նրա անունը գրված էր անփայլ ու երկար՝ «Մարիոն՝ Մարին կոչվող Լը Պեն»։ Հեռուստատեսությունը վերցրեց բեմական անունը։ Դատարանը պահեց գրանցման անունը։ Նույն օրը Ֆրանսիան լսեց երկուսն էլ։ Մեկը լույսի տակ էր։ Մյուսը՝ աղյուսակի մեջ։

Դատարանը նրան մեղավոր ճանաչեց Եվրոպական խորհրդարանի օգնականների գործով։ Խորհրդարանական օգնականների համար նախատեսված գումարներով, դատական նկարագրությամբ, տարիներ շարունակ վճարվել էին մարդիկ, որոնք իրականում աշխատում էին կուսակցության համար՝ այն ժամանակվա «Ազգային ճակատի», հետո «Ազգային միավորման»։ Գործը երկար էր, թղթային, չոր։ Պայմանագրեր, աշխատավարձեր, գրասենյակներ, կուսակցական օրակարգ։ Դատարանը գտավ կազմակերպված սխեմա, տասնմեկ տարուց ավելի ձգված գործելակերպ, 2,8 միլիոն եվրոյի վնաս Եվրոպական խորհրդարանին։ Լը Պենի պաշտպանները արագ բռնեցին մի տողից. դատավորները չէին գրել, որ նա անձամբ հարստացել է։ Շահել էր կուսակցությունը։ Պատիժը իջավ մեկ մարդու վրա՝ մեկ տարվա տնային կալանք էլեկտրոնային վերահսկողությամբ, երեք տարվա ազատազրկում, որից երկուսը պայմանական, հարյուր հազար եվրո տուգանք, 45 ամսվա ընտրական իրավունքից զրկում, որից 30 ամիսը կասեցված։ Դատարանի հաշվով մնացած ամիսները արդեն կուլ էր տվել 2025-ի մարտի 31-ից գործադրված նախնական արգելքը։ Այդտեղ բացվածք կար։ Լը Պենը տեսավ այն։

«Ձեռքերս մաքուր են», ասաց նա երեկոյան։ Հեռուստատեսության համար լավ նախադասություն էր։ Կարճ էր։ Մարմին ուներ։ Նույն օրը դատարանի թուղթը խոսել էր ուրիշ շարժումների մասին՝ պայմանագիր ստորագրող ձեռք, աշխատավարձ փոխանցող ձեռք, կուսակցական ծախսը թեթևացնող ձեռք։ Լը Պենը հայտարարեց, որ կդիմի Վճռաբեկ դատարան։ Ասաց նաև, որ այլևս չկա սցենար, որտեղ ինքը չի կարող ներկայանալ 2027-ին։ Ջորդան Բարդելլան, ամիսներ շարունակ պատրաստ պահված պահեստային թեկնածուն, նույն երեկո նահանջեց երկրորդ գծի վրա։ Երիտասարդ էր, կարգապահ, հղկված։ Լը Պենը նրան անվանեց իր հետ ընթացող զույգ։ Թեկնածուի աթոռը պահեց իրեն։ Առավոտյան օրը պատկանում էր դատարանին։ Երեկոյան նա այն դարձրել էր մեկնարկ։

Դա նրա չորրորդ փորձն է։ 2012-ին նա առաջին փուլում կանգ առավ երրորդ տեղում՝ 17,90 տոկոսով։ Կուսակցության հին անունը դեռ պահում էր հոր ստվերը և հին կարգախոսների մետաղական համը։ 2017-ին նա հասավ երկրորդ փուլ և Էմանուել Մակրոնի դեմ ստացավ 33,90 տոկոս։ 2022-ին երկրորդ փուլում արդեն 41,45 տոկոս էր։ Թվերը շարժվեցին դանդաղ ու սառնարյուն։ Ազգային ժողովում նրա խմբակցությունը դարձավ ամենամեծերից մեկը։ Բարդելլան սկսեց երևալ ժառանգորդի դիրքից։ Հուլիսի 7-ի դատական որոշումը այդ հարցը փակ դարակ դրեց։ Լը Պենը վերադարձավ առաջին աթոռին։

Հայկական էջը բացվում է 2017-ի գարնան հարցազրույցով։ Լը Պենը, նախագահական ընտրության թեկնածու, խոսեց «Նուվել դ’Արմենիի» ընթերցողների հետ։ Արցախը այդ ժամանակ դեռ ուներ իր առօրյան։ Ստեփանակերտում դպրոցների զանգեր կային, շուկայի գներ, հարսանիքների սրահներ, զորամասերի հերթափոխ, սահմանին սպասող տղաներ։ Նա ասաց, որ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո վարչական սահմանները շատ արագ դարձան պետական սահմաններ։ Ղարաբաղի հարցում ցանկալի համարեց Հայաստանի և Ադրբեջանի համաձայնություն, որը թույլ կտար Ղարաբաղը վերամիավորել Հայաստանի հետ։ Անկախության տարբերակից նախընտրեց Հայաստանի հետ միացումը։ Հայկական կայքերը այդ նախադասությունը վերցրին արագ։ Այն պարզ էր։ Այն ուղիղ էր։ Եվրոպական դիվանագիտության կլոր բառերից հոգնած ականջի համար այն հնչում էր մաքուր։

Նույն զրույցում նա խոսեց Ցեղասպանության մասին։ Ասաց, որ կշարունակի հարգել հայ ժողովրդի զոհերի հիշատակը։ 1915-ը անվանեց 20-րդ դարի առաջին մեծ հանցագործություն մարդկության դեմ։ Ասաց, որ 1915-ից հետո հայերի ժամանումը Ֆրանսիա կարևոր իրադարձություն էր ֆրանսիական պատմության համար։ Հայերը շատ բան են տվել Ֆրանսիային, մասնակցել են երկրի վերականգնմանը և «կատարյալ ասիմիլացվել»։ Հետո եկավ ավելի սառը տողը։ Ապրիլի 24-ը, նրա խոսքով, չպետք է մտներ Ֆրանսիայի պաշտոնական օրացույց, քանի որ այդպիսի օրերը պետք է վերաբերվեին ֆրանսիացիների հավաքական հիշողությանը։ Նա ընդունում էր հիշատակը, ծաղիկը, Թուրքիայի վրա ճնշումը։ Պետական օրացույցի դուռը պահում էր փակ։ 2019-ի ապրիլի 10-ին այդ դուռը բացեց Մակրոնը։ Հրամանագիրը ապրիլի 24-ը ամրագրեց որպես 1915-ի Հայոց ցեղասպանության ամենամյա հիշատակի օր՝ Փարիզում պետական արարողությամբ, նահանգներում՝ պրեֆեկտների նախաձեռնությամբ արարողության հնարավորությամբ։ 2001-ի օրենքի մեկ նախադասությունը՝ Ֆրանսիան հրապարակավ ճանաչում է 1915-ի Հայոց ցեղասպանությունը, ստացավ իր օրը։

Ֆրանսահայ կյանքը այդ օրով է չափվում։ Թիվը միշտ լողում է, որովհետև Ֆրանսիական Հանրապետությունը իր քաղաքացիներին չի դնում էթնիկ սյունակների մեջ։ Կես միլիոն, 650 հազար, երբեմն ավելի բարձր համայնքային գնահատականներ։ Քարտեզը ավելի հստակ է խոսում։ Մարսելի նավահանգստային հիշողություն։ Լիոնի և Դեսինի դպրոցներ ու հուշակոթողներ։ Վալանսի ծանոթ ազգանուններ։ Փարիզի Հայկական փողոց։ Ալֆորվիլի համայնքային առօրյա։ Ապրիլի 24-ի երթուղիներ, խաչքարեր, ծեր մարդիկ, որոնք ամեն տարի կանգնում են նույն տեղում և նայում պաշտոնյաների ժապավենին։ Այս քվեները Ֆրանսիան չեն շրջում թվային զանգվածով։ Դրանք մտնում են քաղաքապետարանների օրակարգ, սենատորների զգուշություն, խորհրդարանականների բանաձևեր, նախագահի թեկնածուների լուսանկարներ։ Հայկական հիշողությունը Ֆրանսիայում հասցե ունի։ Դրա համար այն լսվում է։

Լը Պենի «կատարյալ ասիմիլացված» արտահայտությունը այդ հասցեների վրա փափուկ չի նստում։ Սկզբում դա գովասանք է թվում։ Հայը եկել է, աշխատել է, պահել է լեզուն ու եկեղեցին, դարձել է Հանրապետության օրինապահ քաղաքացի։ Հետո բառի եզրը զգացվում է։ Լը Պենի քաղաքական բառարանում «ասիմիլացվածը» հաճախ կանգնում է «ուրիշների» դիմաց։ Նրանց դիմաց, ովքեր բավականաչափ չեն հալվել, ճիշտ անուն չեն կրում, ճիշտ հագուստ չեն ընտրել, ճիշտ կրոնական նշան չեն թողել տանը։ Հայը դառնում է հաջողված օրինակի ցուցանակ։ Քաղաքականության մեջ ցուցանակը հազվադեպ է անվնաս։ Կողքին միշտ տեղ կա անհաջողվածի նկարի համար։ Այդտեղ հարգանքի ժեստը կարող է մի պահում դառնալ միգրացիոն քննության թուղթ։ Ֆրանսահայ ընտանիքի երկար ճանապարհը՝ որբանոցից գործարան, արհեստանոցից համալսարան, դիմադրությունից Պանթեոն, տեղավորվում է կարգապահ միգրանտի ցուցափեղկում։ Շատ մաքուր ցուցափեղկ է։ Չափազանց մաքուր։

Միսաք Մանուշյանը այդ ցուցափեղկի մեջ չի տեղավորվում։ 2024-ի փետրվարի 21-ին, գնդակահարությունից ութսուն տարի անց, նա և Մելինե Մանուշյանը մտան Պանթեոն։ Հայ էր։ Ցեղասպանությունից փրկված։ Բանվոր։ Բանաստեղծ։ Կոմունիստ։ Անքաղաքացի։ Ֆրանսիայի դիմադրության մարտիկ։ «Կարմիր պաստառի» դեմքը։ Այդ օրը Պանթեոնի քարերի տակ տեղավորվեց պատմություն, որը Լը Պենի կուսակցության համար հարմար չէր։ Նախագահը հրապարակավ ակնարկեց, որ ծայրահեղ աջ ուժերին ավելի պատշաճ կլիներ չներկայանալ՝ Մանուշյանի պայքարի բնույթը հաշվի առնելով։ Լը Պենը գնաց։ Նրա համար դա Հանրապետության արարողություն էր, ընտրված պատգամավորի իրավունք, կուսակցության «նորմալացման» հերթական աստիճան։ Պանթեոնի ներսում Մանուշյանի անունը կապվում էր օտարների, կոմունիստների, նացիստական օկուպացիայի դեմ զենք վերցրած մարդկանց հիշողությանը։ Նույն սրահում կանգնած էր այն կուսակցության առաջնորդը, որի հիմնադիր Ժան-Մարի Լը Պենը Ֆրանսիայի հանրային կյանքում մնացել էր գազախցիկները «պատմության մանրամասն» անվանած մարդու անունով և այդ հիշողության դատական հետքով։ Մարին Լը Պենը վաղուց էր նրան հեռացրել կուսակցությունից, փոխել էր անունը, փոխել էր խոսքի հարդարանքը։ Ազգանունը մնացել էր։ Ազգանունները համառ են։

Լը Պենի հայկական խոսքը երկու դուռ ունի։ Առաջինը Ցեղասպանության ճանաչված դուռն է՝ ծաղկեպսակ, հիշատակ, արարողություն։ Երկրորդը Արցախի դուռն է՝ ռազմական, աշխարհագրական, հիմա դատարկված։ 2017-ին Ղարաբաղի մասին նրա նախադասությունը կարող էր թվալ համարձակ։ Ֆրանսիական քաղաքականության մեծ մասը խոսում էր Մինսկի խմբի, բանակցությունների, ինքնորոշման և տարածքային ամբողջականության հին հավասարակշռության լեզվով։ Լը Պենը կտրեց այդ լեզուն և ասաց՝ Հայաստանի հետ վերամիավորում։ Հայամետ էր հնչում։ Գործնական հենարանը բարակ էր։ Ֆրանսիայի նախագահը այդ ցանկությամբ չէր կարող փոխել Հարավային Կովկասի սահմանները։ Հայաստանի Հանրապետությունն անգամ չէր ճանաչել Արցախի անկախությունը։ Ֆրանսիայի Սենատը 2020-ի նոյեմբերին, Ազգային ժողովը նույն տարվա դեկտեմբերին կարող էին քվեարկել Արցախի ճանաչման անհրաժեշտության օգտին։ Կառավարությունը պահեց դիվանագիտական գիծը։ Բանաձևը ծափահարվեց։ Քարտեզը մնաց տեղում։ Պատերազմը արդեն վերցրել էր իր բաժինը։

2020-ի պատերազմից հետո ֆրանսահայ բառապաշարը կոշտացավ։ Բաքուն հաղթել էր թուրքական բաց աջակցությամբ, անօդաչուներով, սիրիացի վարձկանների մասին միջազգային քննարկումներով, ռուս խաղաղապահների տեղակայմամբ և Հայաստանի ներսում կոտրված վստահությամբ։ Ֆրանսիայի Սենատի ու Ազգային ժողովի բանաձևերը դարձան ավելի սուր։ Համայնքային կազմակերպությունները պահանջեցին ավելի բարձր ձայն։ Թեկնածուները չափեցին բառերը։ Լը Պենի կուսակցությունն էլ գտավ իր տեղը։ 2022-ի սեպտեմբերի ադրբեջանական հարձակումներից հետո «Ազգային միավորման» խմբակցությունը հայտարարեց լիակատար աջակցություն Հայաստանին և հայ ժողովրդին։ Խոսեց Հայաստանի ինքնիշխան տարածքի վրա լայնածավալ հարձակման, թուրքական անօդաչուների, քաղաքացիական ենթակառուցվածքների ռմբակոծման, ադրբեջանական վերահսկողության տակ անցած ավելի քան 50 քառակուսի կիլոմետր տարածքի և Բաքվի դեմ ռազմական տեխնոլոգիաների էմբարգոյի անհրաժեշտության մասին։ Վերջում եկավ 1915-ի ստվերով նախադասությունը՝ թույլ չտալ, որ պատմությունը կրկնվի։ Այդ լեզուն հայերի համար օգտակար կարող էր լինել այն պահին, երբ ուրիշները դանդաղ էին խոսում։ Նույն լեզվի միջով անցնում էին նաև Լը Պենի կուսակցության տարիներով հավաքված ռուսական համակրանքները։

Այդ ռուսական խողովակը հայ ընթերցողի համար մանրուք չէ։ «Ազգային ճակատը» 2014-ին ռուսական բանկային վարկ ստացավ։ Վարկը հետո երկար մնաց կուսակցության վրա՝ որպես քաղաքական մեղադրանքի կոշտ պիտակ։ Մարին Լը Պենը 2017-ի նախագահական ընտրությունից առաջ Մոսկվայում հանդիպել էր Վլադիմիր Պուտինին։ 2022-ի փետրվարից հետո նա դատապարտեց Ուկրաինայի դեմ լայնածավալ պատերազմը և փորձեց հեռու կանգնել Կրեմլից։ Արխիվը չի ջնջվում ծրագրային տեքստով։ Հայկական քաղաքական հիշողության մեջ Ռուսաստանի հարցը 2020-ից հետո մարմին փոխեց։ 2023-ի սեպտեմբերին, երբ Ադրբեջանը սկսեց վերջին ռազմական գործողությունը Լեռնային Ղարաբաղում, ռուս խաղաղապահները մնացին այն տեսարանի մեջ, որտեղ մարդիկ դուրս էին գալիս տներից և չէին վերադառնում։ Ֆրանսիական Սենատի 2024-ի բանաձևը այդ անգործությունն արձանագրեց իր լեզվով։ Հայաստանի համար Մոսկվան դարձավ չաշխատած անվտանգության անուն։ Լը Պենի անցյալի Մոսկվան կպավ նրա հայկական ներկային։

2023-ի սեպտեմբերի 19-20-ին Արցախի հասցեն փոխվեց արագ։ Ադրբեջանական գործողությունից հետո Ստեփանակերտից դեպի Հայաստան ձգվեց ճանապարհ։ Մարդիկ նստած էին բեռնատարների թափքերում, ավտոբուսներում, սեփական մեքենաներում։ Տոպրակներ կային, մանկական վերմակներ, փաստաթղթեր, տան բանալիներ։ Բանալիները դեռ իրենց անօգուտ լինելը չէին հասկացել։ Մեկ շաբաթում ավելի քան հարյուր հազար մարդ մտավ Հայաստան։ Գորիսի հյուրանոցները, դպրոցական դահլիճները, հարազատների բնակարանները, պետական գրանցման կետերը դարձան նոր քարտեզ։ Արցախում մնացին դատարկ փողոցներ, փակ դռներ, արագ փոխվող ցուցանակներ։ Հետո եկան նախկին կառույցների լուծարման փաստաթղթերը և Բաքվի բանտերում հայտնված նախկին ղեկավարների անունները։ Ֆրանսիական խորհրդարանը 2024-ին այդ տեղահանությունը նկարագրեց որպես էթնիկ զտում։ Բանաձևերը պահանջեցին գերիների ազատում, հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանություն, Հայաստանի տարածքային ամբողջականության պաշտպանություն, հնարավոր պատժամիջոցներ Բաքվի դեմ։ Այդ լեզուն հասավ քարավանից ուշ։

Լը Պենի 2017-ի «վերամիավորում Հայաստանի հետ» նախադասությունը այդ օրերից հետո մնաց առանց հասցեի։ Այն չկորավ։ Մնաց հայկական կայքերի արխիվում, սոցիալական ցանցերի հին հղումներում, ընտրական բանավեճերի կտրվածքներում։ Փոխվեց կողքի իրականությունը։ Այն ժամանակ խոսքը տարածքի մասին էր, որտեղ մարդիկ ապրում էին։ 2026-ին նույն խոսքը հնչում է տարածքի մասին, որտեղ այդ մարդիկ հիմնականում չեն ապրում։ Վերադարձի իրավունքը դրված է միջազգային և համայնքային պայքարի սեղանին։ Հայաստանի կառավարությունը միջազգային հարթակներում ավելի հաճախ խոսում է սահմանների ճանաչման, խաղաղության տեքստի և հաղորդակցությունների մասին։ 2025-ի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Նիկոլ Փաշինյանը, Իլհամ Ալիևը և Դոնալդ Թրամփը ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր։ Հայաստանի և Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարները նախաստորագրեցին խաղաղության և միջպետական հարաբերությունների հաստատման համաձայնեցված տեքստը։ Վերջնական ստորագրումն ու վավերացումը մնացին առջևում։ Բառերը արդեն փոխվել էին։ Ալմա-Աթայի հռչակագիր, սահմանների անքակտելիություն, ուժով տարածք ձեռք բերելու անթույլատրելիություն, ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացի փակման դիմում, հաղորդակցությունների բացում, Ադրբեջանի հիմնական մասի ու Նախիջևանի կապ, «Թրամփի ուղի» անունով նախագիծ Հայաստանի տարածքում։ Այդ փաստաթղթի մեջ Արցախի հին քաղաքական անունը չէր քաշում նախադասությունները իր հետևից։ Սփյուռքի սեղաններին մնացին ուրիշ բառեր՝ վերադարձ, գերիներ, ժառանգություն, գերեզմաններ, եկեղեցիներ, բնակարանի բանալի։ Պետական թուղթը գնաց ճանապարհների, սահմանների, իրավազորության և վավերացման լեզվով։

Փարիզը այդ ընթացքում հայերի կողքին կանգնեց նաև զենքի և տեխնիկայի լեզվով։ 2023-ի աշնանից Ֆրանսիան արագացրեց պաշտպանական կապերը Հայաստանի հետ։ Սուրեն Պապիկյանը և Սեբաստիեն Լըկորնյուն հանդիպեցին։ Խոսվեց ռադարների, հակաօդային պաշտպանության, ռազմական խորհրդատուների, հետո նաև «ԿԱԵՍԱՐ» ինքնագնաց հրետանային համակարգերի մասին։ Ադրբեջանը դա անվանեց վնասակար քաղաքականություն։ Հայաստանը պատասխանեց, որ յուրաքանչյուր պետություն ինքնիշխան իրավունք ունի ունենալ մարտունակ, ժամանակակից միջոցներով հագեցած զինված ուժեր։ Ֆրանսիայի ձեռքում 1915-ի ճանաչման օրենքի և ապրիլի 24-ի օրացույցի կողքին հայտնվեցին պաշտպանական պայմանագրեր, սարքավորումներ և Բաքվի հետ հարաբերությունների սառեցման գին։ Լը Պենի հայկական խոսքը հիմա մրցում է այս փաստի հետ։ Թեկնածուն կարող է խոստանալ հիշել։ Կառավարությունը արդեն ստորագրել է այնպիսի գործարքներ, որոնց համար Բաքուն բարկացել է։

Ֆրանսիական ներքին քաղաքականության միջանցքում Լը Պենի հայը հաճախ լավ քաղաքացի է։ Աշխատասեր։ Քրիստոնյա։ Ընտանիքը պահող։ Ցեղասպանության հիշողությունը կրող։ Ֆրանսիայի պատերազմներին մասնակցած։ Մանուշյանի անունով Հանրապետության մեջ տեղ գտած։ Այս պատկերը հաճելի է։ Կողքին կախված է մյուս նկարը՝ այն մարդիկ, որոնց նրա կուսակցությունը ներկայացնում է որպես չհարմարված, վտանգավոր, օտար, Հանրապետության մարմնին չմիացած։ Հայը դառնում է լավ օտարականի ապացույց։ Ապացույցն առաջին հայացքից գեղեցիկ է։ Հետո այն սկսում է չափել։ Ով է լավը։ Ով է վատը։ Ով է որոշում, որ մեկի հիշողությունը մտնում է Հանրապետություն, իսկ մյուսինը մնում է շեմին։

Ֆրանսահայ համայնքի պատմությունը չի սկսվել հաջող ինտեգրման դասագրքից։ Այն սկսվել է փախուստից, որբությունից, աղքատ արհեստանոցներից, լեզվի կորստից ու լեզվի պահումից, կոմունիստական ու դաշնակցական ակումբների վեճերից, եկեղեցու բակում ծխախոտի ծխից, բանվորական թաղերից, պատերազմական դիմադրությունից, ցեղասպանության ժխտման դեմ երկար կռվից, դպրոցների ինքնաֆինանսավորումից, հին լուսանկարների վրա գրված օսմանյան տեղանուններից։ Այդ ամենը «ասիմիլացիա» բառի մեջ դնելը հարմար է քաղաքական խոսքի համար։ Պատմության համար նեղ է։ Մանուշյանը հենց այդ նեղությունը կոտրող անունն է։ Նա Ֆրանսիայի համար մեռավ առանց այն ծագման, հավատարմագրերի և կենսագրական կարգապահության, որոնք սիրում է ծայրահեղ աջի լեզուն։ Պանթեոնի դուռը նրա համար բացվեց շատ ուշ։ Բացվելու պահին բոլորն ստիպված էին տեսնել նույն մարդուն՝ օտար, հայ, կոմունիստ, ապաստան փնտրած, և ֆրանսիական մինչև վերջին նամակը։

Լը Պենը պետք է մտնի ֆրանսահայ սրահներ, որտեղ Թուրքիայի և Ադրբեջանի դեմ կոշտ խոսքը լսվում է ուշադիր։ Արցախի կորստից հետո այնտեղ պահանջվում է պաշտպանական լեզու։ Մակրոնի հանդեպ վստահությունը միշտ նույն ջերմությամբ չի պահվում։ 2025-ի Վաշինգտոնի թուղթը շատերի համար դառն է։ Լը Պենը կարող է ասել, որ վաղուց է ճանաչել հայերի ցավը։ Կարող է հիշեցնել 2017-ի խոսքը Ղարաբաղի մասին։ Կարող է խոսել Հայաստանի պաշտպանությունից, գերիների ազատումից, մշակութային ժառանգության պահպանումից, Թուրքիայի ու Ադրբեջանի ճնշումից։ Նրա անունից առաջ շարժվում են ուրիշ փաստեր՝ ռուսական վարկի հիշողությունը, Պուտինի հետ հանդիպման լուսանկարը, Մանուշյանի արարողության շուրջ վեճը, հոր հիմնած կուսակցության ծագումը, հուլիսի 7-ի դատավճռի աղյուսակը։ Քարոզարշավը կարող է դրանք կոչել հին պատմություն։ Ընտրողը կարող է դնել դրանք նույն դարակում, որտեղ պահում է ընտանեկան հին լուսանկարը։

Ֆրանսիայի մեծ քարտեզի վրա հայկական թեման փոքր կետ է։ Օրակարգը այդպես չի աշխատում։ Մեկ քաղաքապետարան որոշում է ապրիլի 24-ի արարողության ժամը։ Մեկ սենատոր բանաձևի մեջ կոշտ բառ է դնում։ Մեկ պատգամավոր արտաքին գործերի նախարարին հարց է տալիս գերիների մասին։ Մեկ համայնքային առաջնորդ դժգոհում է, որ Հայաստանի դեսպանության միջոցառումից սփյուռքի ներկայացուցիչներ դուրս են մնացել։ Մեկ երիտասարդ ֆրանսահայ, որի հայերենը կոտրված է, Instagram-ում դնում է Ստեփանակերտի հին լուսանկարը և կողքին՝ ֆրանսիական ընտրական հարցման էկրանի նկարը։ Այս դրվագներում Լը Պենի անունը մաքուր չի գալիս։ Նրա հետ գալիս են հարցերը։ Ինչ կանի նա Բաքվի հետ։ Ինչ կանի Մոսկվայի հետ։ Ինչ կանի միգրացիայի իր լեզվի հետ։ Ինչ կանի այն հայի հետ, որին սիրում է որպես լավ ինտեգրվածի։ Ինչ կանի այն հայի հետ, որը ֆրանսիական անձնագիր ունի, բայց դեռ ապրում է փախստականի ներսի վախով։

Հուլիսի 7-ի TF1-ի ստուդիան այդ հարցերից ոչ մեկը չէր բացելու մինչև վերջ։ Այնտեղ պետք էր արագ պատասխան, ուժի պատկեր, Բարդելլայի հետ կարգավորված զույգ, մաքուր ձեռքերի խոսք և նախագահական ուղիղ ճանապարհ։ Ֆրանսահայերի համար մեկ տեսախցիկը քիչ է։ 2017-ի հարցազրույցի էջը դեռ բացվում է Ղարաբաղը Հայաստանի հետ վերամիավորելու նախադասությամբ։ 2019-ի հրամանագիրը հիշեցնում է, որ ապրիլի 24-ը Ֆրանսիայի օրացույց մտավ առանց Լը Պենի համաձայնության։ 2024-ի Պանթեոնը պահում է Մանուշյանի անունը և նրա ներկայության շուրջ սառնությունը։ 2025-ի Վաշինգտոնը դնում է նոր բառեր՝ ճանապարհ, իրավազորություն, սահման, խաղաղության տեքստ։ 2026-ի դատարանը նրա անունը վերադարձնում է դատապարտված անձանց աղյուսակին՝ հեռու ծաղկեպսակի ժապավենից։ Այդ էջերը հեռուստատեսության արագ ռիթմում իրար չեն գտնում։ Հայկական հիշողության մեջ դրանք դրվում են իրար վրա։ Թղթապանակը ծանրանում է։

Հիմա ամենաշատ աղմուկը դատավճիռն է։ Ամենածանր առարկան, գուցե, դեռ Արցախից բերած բանալին է։ Մարսելի կամ Դեսինի մի բնակարանում այն կարող է կախված լինել նույն դարակում, որտեղ դրված է ապրիլի 24-ի սև ժապավենը, Մանուշյանի մասին թերթի կտրվածքը, 2017-ի Լը Պենի հարցազրույցից տպված հայերեն վերնագիրը։ 2027-ի քվեաթերթիկը այդ դարակից չի վերցվելու։ Այն կտրվելու է ֆրանսիական ընտրատեղամասում՝ լուռ, կարգով, առանց ընտանիքի պատմության ամբողջ աղմուկի։ Ընտրողը կկարդա անունը՝ Մարին Լը Պեն։ Դարակից կարող է լսվել դատարանի մյուս անունը՝ Մարիոն։ Հին նախադասությունը կմնա այնտեղ, առանց հասցեի՝ Ղարաբաղը վերամիավորել Հայաստանի հետ։