top of page

Կոմանդոսի ծննդյան օրը հիշում ենք բացառիկ հային, ով գլխավորեց Շուշիի ազատագրումը, իսկ տարիներ անց տեսավ նրա հանձնումը ու լուռ հեռացավ սրտի անասելի ցավով

22.05.2024



Տասնչորս տարի առաջ էր դա՝ 2010 թվականի ամռանը: Ավտոբուսը լի էր հայտնի մարդկանցով՝ զինվորականներ, քաղաքական գործիչներ, փորձագետներ, լրագրողներ, ովքեր Ստեփանակերտ էին մեկնում Համահայկական համաժողովի: Մթնոլորտը ոգևորիչ էր, չնայած այն հանգամանքին, որ միջոցառումներ անցկացնելու անհրաժեշտությունը թելադրված էր բանակցային գործընթացում հերթական անբարենպաստ զարգացումներով: Սփյուռքի հայտնի ներկայացուցիչներ և օտարերկրյա գործիչներ նույնպես եկել էին Ստեփանակերտ: Կարիք չկա ասելու, որ այդ ներկայացուցչական միջոցառման հիմնական ուղերձն էր՝ ցուցադրել հայ ժողովրդի միասնական վճռականությունը Արցախի Հանրապետությունը պաշտպանելու հարցում։ Գորիսով անցնող չափազանց հարազատ ճանապարհը բերեց մեզ Քաշաթաղ: Չհասցրեց ավտոբուսը անցնել «մաքսատունը», ոնց Արկադի Տեր-Թադևոսյանը, ով մինչ այդ համեստորեն նստած էր իր տեղում, անցավ առաջ, կանգնեց վարորդի կողքին և սկսեց պատմել այն մասին, թե ինչ է տեղի ունեցել պատերազմի ընթացքում այս կողմերում: Լեգենդար Կոմանդոսը, ինչպես գիտենք, խոսքի վարպետ չէր. նա գործի վարպետ էր, չնայած դրան ավտոբուսի ուղևորներն անմիջապես լռեցին և սկսեցին ուշադիր ունկնդրել նրան: Նա պատմում էր գրեթե յուրաքանչյուր մետրի մասին. ահա այստեղ այսպես էր, ահա այնտեղ ինչ-որ մեկը վիրավորվել է, տանկերով այստեղ անցան, այնտեղ ջաղջախեցին թշնամուն, այնտեղ բենզինը վերջացավ և ստիպված էին կանգ առնել, - ցույց տալով շքեղ սարերը, որոնք, ինչպես և ինքը, վերջին հերոսական մարտերի ականատեսներն ու մասնակիցներն էին... Դա նման էր իսկական հրաշքի. ներկաներից յուրաքանչյուրը գիտակցում էր պահի պատմական լինելը և այն, թե ինչ բախտ է իրեն վիճակվել հենց տեղում լսել պատմություն կերտողի և Հայրենիքի մի կտոր ազատագրողի հուշերը: Ավաղ, այն ժամանակ դեռևս սմարթֆոններ չկային, որպիսի այս ամենը նկարահանվեր: Հասանք Շուշի: Բայց այստեղ Արկադի Իվանովիչը կանգ առավ. դա բոլորովին այլ պատմություն էր, յուրահատուկ, եզակի ոչ միայն հայոց պատմության մեջ: Այստեղ անհրաժեշտ էր քշել այլ տեղանքով, հասնել Հունոտի կիրճ (Ձդրդուզ), այցելել Ղազանչեցոց եկեղեցի և հիշատակել բոլոր նրանց, ովքեր կերտեցին բերդաքաղաքի վերադարձի հրաշքը: Ամենքին՝ ոչ միայն Կոմանդոսին ... Հայաստանում և Արցախում շատերն ունեն այդ մարդ-լեգենդին հանդիպելու իրենց սեփական պատմությունը, յուրաքանչյուրի համար այն անմոռանալի է: Նա այդպիսի մարդ էր`անմոռանալի: Անսահման հմայիչ և անսահման համեստ: Հերոս, ով ապրում էր մեր կողքին, ով, ի տարբերություն պատերազմի շատ այլ հերոսների, կարողացավ բացարձակապես անաղարտ պահել իր հեղինակությունը, սպայի պատիվն ու մարդկային արժանապատվությունը: Նրան սիրում և հարգում էին բոլորը, և նույնիսկ մեր շատ անորոշ և խավար ժամանակներում նրա անունը մնաց ազնվության, բարձր բարոյականության, հայրենիքի հանդեպ անշահախնդիր և անմնացորդ /ամեն ինչ հաղթահարող/ սիրո խորհրդանիշ: Այսպիսին նա, ով երկու տարի առաջ գնաց դեպի հավերժություն: Այո, Շուշին ժամանակավորապես հայտնվեց թշնամու ձեռքում, սակայն գլուխներս կախած դժվար թե կարողանանք վերադարձնել այն: Այս առումով նպատակահարմար է անց կացնել զուգահեռներ այսօրվա և 90-ականների սկզբի և կեսերի իրադարձությունների միջև, երբ ազատագրվեց Շուշին, սակայն Արկադի Տեր-Թադևոսյանը, որի հրամանատարությամբ մշակվեց և իրականացվեց «Հարսանիք լեռներում» եզակի ռազմական գործողությունը, դարձավ մերժված անձնավորություն: «Շուշիի ազատագրման 5-րդ տարեդարձը շուքով նշվեց Արցախում: Հրավիրված էին պատվավոր հյուրեր, էստրադային աստղեր Ռուսաստանից և այլն: Ծաղիկներ դնելուց հետո մեր ղեկավարները գնացին Շուշի՝ նշելու տոնը,ինչը ուղեկցվում էր, ինչպես միշտ, չափից առատ կերուխումով: Եվ քչերն էին նկատել համեստ հագնված մի մարդու, ով հյուրերից առանձնացած ծաղկեփունջ դրեց գերեզմաններից մեկին և, միայնակ, կարծես չցանկանալով ուշադրություն գրավել, հեռացավ հուշահամալիրից։ Քայլելով և մենակ: - Բայց դա Կոմանդոսն էր, - ցնցված ասաց ընկերուհիս, որի հետ մենք գնացել էինք Եղբայրական գերեզման,- Իսկ ինչու՞ նա բոլորի հետ չէ: - «Չէ որ նա դարձել է մերժված անձնավորություն, - հիշեցրեցի ես, - Մավրն իր գործն արել է, մավրը կարող է հեռանալ»: Մենք մոտեցանք Կոմանդոսին և ջերմորեն ողջունեցինք նրան, շնորհավորեցինք Հաղթանակի օրվա կապակցությամբ և ասացինք, որ հիշում և սիրում ենք իրեն: Վառ մնա քո հիշատակը, ընկեր գեներալ: Քո գործերն անմահ են հայոց հիշողության մեջ: Շնորհակալություն Շուշիի համար: Ներիր մեզ, որ չկարողացանք պահպանել: Հինգերորդ տարելիցը 1997 թվականն էր. Մռայլ անէության ժամանակներ էին, երբ ընտրություններում պարտված Տեր-Պետրոսյանը, անկախ ամեն ինչից, մնաց իշխանության գլուխ: Սակայն նա ստիպված եղավ հեռանալ 1998թ. փետրվարին, չորս ամիս անց այն բանից հետո, երբ նա հրապարակավ հայտարարեց, որ մտադիր է հանձնել Արցախը՝ արտասանելով ասուլիսում տխրահռչակ արտահայտությունը. «Լավ չես ապրելու, Սերգո ջան, քանի դեռ Ղարաբաղի հարցը չի լուծվել»: Թե կոնկրետ ինչպես էր Տեր-Պետրոսյանը մտադրվում լուծել ղարաբաղյան խնդիրը՝ նա նախանշեց 1992թ. մարտին «Կոմսոմոլսկայա պրավդա» թերթին տրված հարցազրույցում՝ հստակ ասելով, որ իրեն կգոհացնի Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակը որպես ինքնավար հանրապետություն Ադրբեջանի կազմում և որ ինքը պատրաստ է քննարկել այդ հարցը։ Դրանից ուղիղ 2 ամիս անց Շուշին ազատագրվեց: Ի հեճուկս Տեր-Պետրոսյանի ցանկությունների, - և սա հայտնի փաստ է: Հայտնի է նաև, որ այդ օրը՝ 1992թ. մայիսի 9-ին, առաջին նախագահը գտնվում էր Թեհրանում, և հենց այնտեղ նրան հասավ այն լուրը, որն չափազանց ուրախալի էր յուրաքանչյուր հայի համար աշխարհի ցանկացած կետում: Ցանկացած հայի համար, բայց ոչ Տեր-Պետրոսյանի, ով նախկինում հայտարարել էր, որ «Շուշին չի կարելի գրավել»: Կասկած չկա, որ նա երբեք չի ներել Արկադի Տեր-Թադևոսյանին և մեր մնացած գեներալներին ու զինվորներին, ովքեր «համարձակվել են» դեմ գնալ նրա դիրքորոշմանը և ազատագրել Շուշին: Դրանով, ինչպես ասաց ինքն Կոմանդոսը, կատարելով հայ ժողովրդի կամքը: Այսպիսով կերտելով հավերժական առասպել և բացելով հայ ժողովրդի պատմության նոր էջ: Բայց ոչ միայն դա: Շուշիի ազատագրմամբ հայ գեներալներն ու զինվորները Կոմանդոսի գլխավորությամբ կոտրեցին զոհի դարավոր բարդույթը ՝ ապացուցելով ամբողջ աշխարհին և, առաջին հերթին, հայ ժողովրդին, որ նա կարող է և պետք է հաղթի: Շուշիի ազատագրման խորը իմաստը նաև դրանում էր կայանում: Իսկ 2020թ. աշնանը Արցախի և Շուշիի հանձնման խորը իմաստը կայանում էր նրանում, որ մեզ հետ բերեն հաղթանակի անընդունակ ժողովրդի վիճակի, ժողովրդի, որը կարող է հաջողությամբ գոյություն ունենալ միայն թշնամուն լիակատար ենթարկվելու պայմաններում, ինչպես նաև ավագ եղբոր ՝ Ռուսաստանի անվերապահ պաշտպանության ներքո: Պարզվեց, որ դա հնարավոր էր անել միայն մեկ եղանակով. քառորդ դարից ավելի ՝ բնակչության մի մասի ուղեղները հիմնովին լվանալով և, որպես այդ ամենի պսակ, դավաճաններին ու ցինիկներին իշխանության բերելով: 1992թ-ին Հայաստանում և Արցախում, գոյություն ունեին բավականաչափ համարձակ գեներալներ և զինվորներ, որոնք ընդունակ էին գնալ Հայաստանի ղեկավարության կամքին հակառակ և անել այն, ինչ բախտորոշ էր ժողովրդի և պետության համար: Ավելին, այդ ժամանակ Տեր-Պետրոսյանը ստիպված էր թաքցնել իր զայրույթը և հաշտվել Շուշիի, ապա ամբողջ Արցախի ազատագրման հետ, քանի որ գիտեր, որ ժողովուրդը զորեղ էր իր նպատակների և հոգևոր ուժի միասնականությամբ: Նա գիտեր, որ հենց որևէ դատապարտող խոսք արտաբերեր ՝ «Հարսանիք լեռներում» ռազմական գործողության և հետագա բոլոր իրադարձությունների մասին, նա անմիջապես դուրս կթռներ իր պաշտոնից: Եվ այդպես էլ եղավ. Արցախի վերաբերյալ հենց իր դիրքորոշումն էր, որ 1998թ. փետրվարի 3-ին առիթ հանդիսացավ առաջին նախագահի հրաժարականի: «Վիշապին» այն ժամանակ հաջողվեց սպանել առանց ավելորդ աղմուկի և արյան մեկ պատճառով ՝ մենք ուրիշ էինք: Ավելի քան 28 տարի անց ավարտվեց այն փորձարկումը, որը սկսվել էր հենց այն ժամանակ` 90-ականներին: Մեզ չներվեց մեր ուժը `ոչ ֆիզիկական, այլ բարոյական, մեր միասնությունը, նվիրվածությունը Արցախին: Մեզ չներվեց մեր Հաղթանակը: Եվ նրանք գնացին այլ, սատանայական ճանապարհով. Լվանում էին մեր ուղեղները, գողանում մեր հոգիները ՝ բռնաբարելով ու այլասերելով ազգի մտածելակերպը և սերմանելով կեղծ գաղափարներ և արժեքներ: Եվ հասան իրենց նպատակին. Արցախը թուրքերին հանձնած և այժմ մնացած Հայաստանը հանձնող դավաճանը մնում է իշխանության: Որովհետև երկրում կան բավարար թվով քաղաքացիներ, որոնց կաշարել են խոշոր դրամաշնորհների միջոցներով՝ հատկացված անկիրթ ու աղքատ մարդկանց ուղեղները լվանալու համար: Քաղաքացիներ, որոնց համար Արցախը դադարեց լինել իրենց հայրենիքը, և միակ արժեքները դարձան փողն ու կուշտ կյանքը, թեկուզև թուրքական ճտկակոշիկի տակ: Ովքեր պատրաստ են փողի դիմաց խորհրդարանական ամբիոնից հայտարարել. «Շուշին ադրբեջանական քաղաք է», նույն բանը գոռում են Երևանի փողոցներում, ովքեր ծլվլում են տեսախցիկի մեջ, որ Նժդեհի ուսմունքը վտանգավոր է հայերի համար և խնամված մատով սպառնում են նրանց, ով երազում է վերադարձնել Շուշին: Մեր երկրում մի Վիշապ է գահակալել ՝ առաջին Վիշապի ժառանգորդը, որը ցանկանում է արգելել մեզ նույնիսկ երազել կրկին Շուշին ազատագրելու մասին: Այս անգամ ամեն ինչ շատ ավելի բարդ է, քանի որ նա բազմադեմ է ու բազմագլուխ, իսկ գեներալները, պարզվեց, բոլորը վախկոտ են, անընդունակ նրա դեմ գնալու: Կան բազմաթիվ զինվորներ, որոնք պատրաստ են վերադարձնել Շուշին: Հրամանատարներ չկան: Չկա Կոմանդոսը... Մենք այլևս չունենք Կոմանդոս, նա մեզ հետ չի նաև ֆիզիկապես: Արկադի Իվանովիչի հեռանալը ևս մեկ անգամ ապացուցեց, թե որքան մեծ է պատմության մեջ անձի դերը` հերոսական, համարձակ և նվիրված մեկ նպատակի` Հայրենիքի ազատությանը և բարգավաճմանը: Հանուն այս նպատակի պատրաստ գրոհել ակնհայտորեն անառիկ բերդաքաղաքը ՝ հավատալով իր առաքելության արդար և սուրբ լինելուն՝ Աստծուն և Հաղթանակին: Եվ նշանակություն չունի, որ հետո դու կմերժվես, իսկ Արցախի հերոսի կոչումը քեզ կտրվի մեծ սխրանքից միայն 17 տարի անց: Միայն 2009թ. Արկադի Տեր-Թադևոսյանը դարձավ Արցախի հերոս: Բայց արդյո՞ք դա էր ամենակարևորը այն մարդու համար, ում երկրպագում և պաշտում է մի ամբողջ հայ ժողովուրդ: Վիշապին այսօր էլ պետք է հաղթել, նաև այն բանի համար, որ Շուշին կրկին ազատագրել: Հաղթել և ազատագրել առանց Կոմանդոսի մեր կողքին, բայց Կոմանդոսը մեր հոգում: Վիշապը պետք է ջախջախվի, Շուշին պետք է վերադարձվի, այժմ դա նաև մեր պարտքն է մեր սիրելի զորավարի, 92թ. մայիսին Շուշին բոլոր ազատագրողների, Առաջին պատերազմում Արցախն ազատագրած յուրաքանչյուրի և երկուսուկես տարի առաջ Վիշապին կանգնեցնելու փորձ անողների առջև:

Comments


«Քոչարյանին ասացի՝ ժողովուրդը ձեզ ատում է». Հարութ Սասունյանը՝ Քըրք Քըրքորյանի համեստության, մեր անփառունակ ոչ վաղ անցյալի և վտանգավոր ներկայի մասին | «Զրույցներ հայության մասին»

bottom of page