Հայ վաճառողները ապրանքը տարան ռուս գնորդին մոտ, և այն հայտնվեց պատերազմի ամենահաճախ խոցվող հասցեներում. հայ գործարարներն ու անհետացող Wildberries-ը

30 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Հուլիսի 23-ին Դավիթ Հակոբյանի «Վայլդբերիսի» հաշվեկշռում նոր թիվ հայտնվեց՝ 100 հազար դրամ։ Թվի կողքին ոչինչ չկար։ Ոչ պահեստի անուն, ոչ այրված խմբաքանակի համար, ոչ հաշվարկ։

Հակոբյանի խանութը կոսմետիկ անձեռոցիկներ և անլար ականջակալներ էր վաճառում։ Ապրանքը պահվում էր գրեթե բոլոր այն կենտրոններում, որոնցից այդ շաբաթ ծուխ էր բարձրացել։ Նրա նախնական հաշվով կորուստը մոտ չորս միլիոն դրամ էր։ Հարթակը փոխանցել էր այդ գումարի մոտ քառասուներորդ մասը։ Հակոբյանը չէր հասկանում՝ սա առաջին մասնաբաժի՞նն էր, մեկ պահեստի՞ հաշվարկը, թե վերջնական թիվը։

Նոր խմբաքանակ չէր ուղարկում։ Ապրանքային էջերը կանգնում էին։ Երկար ժամանակ չվաճառվող ապրանքը որոնման վերևում չի մնում։ Պաշարը վերադառնալուց հետո նույն տեղը գուցե նորից պետք լիներ գնել գովազդով։ Հակոբյանը երեք աշխատակից ուներ։ Եթե փոխհատուցումը չփակեր գոնե ապրանքի ինքնարժեքը, երկուսին պետք էր ազատել։ Նա այդ հաշվարկն արդեն արել էր։ Հաջորդը խանութը փակելու հաշվարկն էր։

Հուլիսի 18-ի առավոտյան հարվածներ եղան Մոսկվայի մարզի Էլեկտրոստալում և Տամբովի մարզի Կոտովսկում։ Երկու պահեստներում հրդեհ բռնկվեց։ Էլեկտրոստալի մոտ 188 հազար քառակուսի մետրանոց կենտրոնը ընկերության ամենախոշոր հանգույցներից էր։ Կրակը մարում էին օրերով։ Այդ օրվա երկու օբյեկտներում ութ մարդ զոհվեց, տասնյակներ վիրավորվեցին։

Հուլիսի 20-ին թիրախ դարձավ Կոլեդինոյի կենտրոնը։ Այն լուրջ վնաս չստացավ և շարունակեց աշխատել։ Հուլիսի 22-ին հարվածներ եղան Կրասնոդարում և Նևինոմիսսկում։ Մեկ մարդ զոհվեց, վիրավորների թիվն աճեց։ Հաջորդ օրը Վորոնեժի կենտրոնը կանգնեց, ժամեր անց նորից բացվեց։ Հուլիսի 24-ի գիշերը հաղորդագրություններում հայտնվեցին Շուշարին, Նովոսարատովկան և Սիմֆերոպոլը։ Սանկտ Պետերբուրգի մերձակայքում միաժամանակ երկու մեծ ծխասյուն երևաց։ Երեք մարդ վիրավորվեց։ Հուլիսի 25-ին Եկատերինբուրգի կենտրոնը չվնասվեց, բայց դրոնային տագնապի ժամանակ չորս ժամ դատարկվեց ու կանգ առավ։

Շաբաթվա վերջում անգամ պահեստների թվի շուրջ մեկ պատասխան չկար։ Ոմանք հաշվում էին հրդեհված կենտրոնները։ Ոմանք ավելացնում էին ժամանակավորապես փակվածները։ Մյուսները՝ նաև այն օբյեկտները, որոնք թիրախավորվել էին, բայց քիչ էին վնասվել։ Առնվազն յոթ խոշոր համալիր վնասվել էր կամ ծանր խափանում ունեցել։ Ավելի լայն հաշվարկով հարվածի տակ էր ընկել ութ կամ ինը օբյեկտ։ Ընկերության պահեստային հզորության ավելի քան տասը տոկոսը մի քանի օրում հայտնվել էր կրակի, վնասի կամ հարկադիր դադարի տակ։ Զոհերի թիվը հասել էր առնվազն իննի, վիրավորներինը՝ մոտ հարյուրի։ Հուլիսի 18-ից 24-ը նույն կորպորատիվ ցանցի անունը գրեթե ամեն գիշեր վերադարձավ հարվածների հաղորդագրություններում։

Կիևի բացատրությունը կարճ էր։ Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին հայտարարեց, որ խոցվել են խոշոր լոգիստիկ օբյեկտներ, որոնք օգտագործվել են անօդաչուների արտադրության և նավիգացիոն սարքավորումների համար անհրաժեշտ, պատժամիջոցների տակ գտնվող բաղադրիչներ մատակարարելու համար։ Հետագա հարվածների ժամանակ նույն հիմնավորումը կրկնվեց։ Ուկրաինացի մի պաշտոնյա արտասահմանյան թերթի հետ զրույցում հարվածների շարքը կապել էր նաև ռուսական հարձակումների հետ ուկրաինական «Նովա պոշտայի» պահեստների ու բաժանմունքների վրա։

«Վայլդբերիսը» և Կրեմլը հերքեցին ռազմական մատակարարումների մեղադրանքը։ Ընկերության ղեկավար Տատյանա Կիմը խոսեց աշխատողների, վաճառողների և գնորդների մասին, որոնց բաժին էր հասել հարվածը։

Հարթակում ռազմական և երկակի նշանակության ապրանք գտնելը դժվար չէր։ Վաճառվում էին զրահաբաճկոններ, ռադիոկապի սարքեր, դաշտային պարագաներ, դրոնային ակնոցներ, էլեկտրոնային բաղադրիչներ։ «Հատուկ ռազմական գործողության համար ամեն ինչ» անունով բաժինը հարվածներից հետո անհետացավ որոնումից։ Առանձին ապրանքային քարտեր մնացին։ Դրանք հաստատում էին, որ ռուս զինվորականները և նրանց աջակցող խմբերը կարող էին հարթակից գնումներ անել։ Դրանք չէին ասում, թե հուլիսի 18-ին Էլեկտրոստալի կամ հուլիսի 22-ին Կրասնոդարի պահեստում կոնկրետ ինչ բեռ կար։

Հուլիսի 28-ի դրությամբ հրապարակված չէր որևէ փաստաթուղթ, որը նշեր՝ որ պահեստում որքան ռազմական նշանակության բաղադրիչ էր պահվում և ինչ ճանապարհով էր այն հասնելու բանակին։ Հայ վաճառողների հայտնի կորուստների մեջ կային արծաթյա զարդեր, տնտեսական ապրանքներ, լվացքի գել, կոսմետիկ անձեռոցիկներ և անլար ականջակալներ։ Նույն պահեստում կարող էին լինել իրար հետ կապ չունեցող հազարավոր ապրանքներ։ Կրակը դրանց նպատակը չէր հարցնում։

Ընկերությունը զոհված աշխատակիցների ընտանիքներին խոստացավ երկուական միլիոն ռուբլի, ծանր վիրավորներին՝ մեկական միլիոն։ Հուլիսի 28-ին խոսվում էր ավելի քան 40 միլիոն ռուբլու վճարումների մասին։ Ստացողների ամբողջական թիվը չէր հրապարակվել։

Վաճառողների ապրանքի հաշվարկը առանձին էր։ Պահեստում գտնվող ապրանքը հաճախ շարունակում էր պատկանել նրանց։ Հրդեհից հետո ընկերությունը պետք է բաժաներ ընդունվածը, վաճառվածը, ճանապարհին եղածը, վերադարձը, փրկվածը, ծխից կամ ջրից անպիտան դարձածը։ Միլիոնավոր ապրանքային միավորներ։ Ծուխը երևաց նույն օրը։ Կորստի պաշտոնական տողը անձնական գրասենյակում կարող էր հայտնվել շաբաթներ անց։

Հավելվածը չանջատվեց։ 2025 թվականին հարթակի ապրանքաշրջանառությունն անցել էր 6,1 տրիլիոն ռուբլին, զուտ շահույթը մոտ 175 միլիարդ էր։ Սովորական օրերին համակարգը կարող էր մշակել ավելի քան 20 միլիոն պատվեր։ Հարվածված կենտրոնները խոշոր էին։ Ցանցը տարածված էր Ռուսաստանի բազմաթիվ շրջաններում։

Ընկերությունը ապրանքը տեղափոխում էր այլ կենտրոններ և փոխում երթուղիները։ Որոշ պահեստներում 45 օրով զեղչվեց պահեստավորման վճարը։ Տարածաշրջանային կենտրոններ տարանցիկ մատակարարման վճարը զրոյացվեց։ «Վայլդբերիսի» ֆինանսական կառույցներից վարկ ստացած տուժածներին առաջարկվեց վճարումների եռամսյա դադար։ Էլեկտրոնային առևտրի ոլորտը խնդրեց վեց ամսով հետաձգել հարկերը։ Հուլիսի 28-ին կառավարությունում քննարկվում էին պետական բանկերի վարկեր, հարկային արտոնություններ և սուբսիդիաներ։ ՎՏԲ-ն կարող էր կենտրոնական դեր ստանալ։ Բանկը հունիսին գնել էր «Վայլդբերիս բանկի» հինգ տոկոսը և բաժնեմասն ավելացնելու իրավունք ուներ։ Որոշում դեռ չկար։ Քննարկման սեղանին ընկերության անունն արդեն դրված էր։

Երևանի Հաղթանակ թաղամասում մարտի 30-ին բացված լոգիստիկ կենտրոնի բացման օրը ուրիշ թվեր էին հնչում՝ շուրջ 23 հազար քառակուսի մետր տարածք, օրական մինչև 500 հազար ապրանքի թողունակություն, պահեստավորման նոր հնարավորություն և միջազգային շուկա դուրս գալու ավելի կարճ ճանապարհ։ Հայաստանում գործող մյուս հանգույցը Արտաշիսյան 106 հասցեի տեսակավորման կենտրոնն էր։ Տարածաշրջանային տնօրեն Դավիթ Միրզոյանը խոսել էր հայ վաճառողների բիզնեսը մեծացնելու և արտահանման նոր հնարավորությունների մասին։ Նոր կենտրոնը կրճատում էր ճանապարհը արտադրամասից կամ ներմուծողի պահեստից մինչև հարթակ։ Ռուսաստանի գնորդին արագ հասնելու համար ապրանքը հետո պետք է անցներ սահմանը և մտներ ռուսական տարածաշրջանային պահեստ։

Ապրիլի 20-ից այդ ճանապարհը կանգնեց առանց կրակի։ Ռուսաստանում փոխվեցին մաքսային ձևակերպման պահանջները։ Հայաստանից ուղարկվող մի շարք ապրանքների համար սկսեցին պահանջել ծագումն ու ներմուծումը հաստատող լրացուցիչ փաստաթղթեր։ Հայաստանի սահմաններից դուրս ապրանքային քարտերի մի մասի հասանելիությունը սահմանափակվեց, տեսակավորման կենտրոններում մատակարարումները ուշացան։ Ավելի քան հիսուն ձեռնարկատեր հանդիպեց ընկերության ներկայացուցիչներին։

Մայիսի 1-ին Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը գրեց, որ «Վայլդբերիսի» շուրջ ստեղծված դեպքի հետևում կանգնած են հայաստանյան երկու ընդդիմադիր ուժեր։ Անուններ և փաստաթղթեր չհրապարակեց։ Նույն օրը ընկերությունը խոսեց ռուսական մաքսային նոր ընթացակարգերի մասին։ Մայիսի 8-ին հարթակը հայտարարեց հայկական արտադրանքի արտահանման վաճառքների փուլային վերականգնման, փաստաթղթերի ավտոմատացման և «Պատրաստված է Հայաստանում» բաժին բացելու ծրագրի մասին։ Ճանապարհային քարտեզը կազմված էր մաքսային թղթերի լեզվով։ Երկու ամիս անց հայկական ապրանքի հասցեները հերթով հայտնվեցին դրոնային հաղորդագրություններում։

Գուրգեն Թադևոսյանը «Վայլդբերիսում» արծաթյա զարդեր էր վաճառում։ Ապրանքը բաժանել էր ռուսական մի քանի մեծ կենտրոնների միջև։ Այդպես առաքումը կարճ էր, իսկ ապրանքային քարտը՝ ավելի տեսանելի։ Հարթակում պահեստի հասցեն վաճառքի գործոն էր։ Գնորդին մոտ ապրանքը արագ էր հասնում։ Երկար ճանապարհը թանկացնում էր առաքումը և քարտը իջեցնում որոնման մեջ։

Հուլիսի հրդեհներից հետո Թադևոսյանի անձնական գրասենյակը դեռ մնացորդ էր ցույց տալիս։ Զարդերը գնել հնարավոր չէր։ Նա չգիտեր՝ պահեստում ապրանք էր մնացել, թե էկրանին միայն հին թիվը։ Կորուստը գնահատում էր առնվազն մեկուկես միլիոն դրամ։

Հայ վաճառողների ընդհանուր թիվն էլ ճշգրիտ չէր։ Հուլիսյան հրապարակումներում նշվում էին մոտ երեք հազար ընկերություն, ավելի քան տասը հազար տնտեսավարող կամ գրանցված վաճառող, չորսից հինգ հազար ակտիվ խանութ։ Այդ թվերը տարբեր բան էին հաշվում՝ ընկերություն, անհատ ձեռնարկատեր, բացված հաշիվ կամ տվյալ պահին վաճառող էջ։ Հարթակն ու պետական մարմինները պահեստ առ պահեստ հայկական ապրանքի ամբողջական հաշվառում չհրապարակեցին։ Հայ վաճառողների ընդհանուր վնասի վստահելի թիվ չկար։ Կային անուններ, առանձին գումարներ և մի փաստ՝ նույն փոքր խանութի պաշարը կարող էր գտնվել մի քանի խոցված կենտրոնում։

Դոնարա Գրիգորյանը տնտեսական ապրանքներ էր վաճառում և ուրիշներին սովորեցնում աշխատել հարթակում։ Կրասնոդարի հարվածից հետո իր վնասը գնահատում էր 2,7 միլիոն դրամ։ Ապրանքը պահվում էր յոթ կենտրոնում։ Երկուսն արդեն դուրս էին եկել գործնական քարտեզից։ Մնացել էին հինգը։ Նրա աշխատանքային օրը այլևս չէր սկսվում վաճառքի հաշվետվությունից։ Նախ նայում էր գիշերվա հարվածների քարտեզը։

Դոնարան փորձում էր գտնել մյուս հայ վաճառողներին և հավաքել մի խումբ, որը Ռուսաստանում ընդհանուր պահանջ կներկայացներ։ Նա դեռ չգիտեր՝ հայտարարված աջակցությունը հասնելու՞ է օտարերկրյա վաճառողներին, թե առաջին հերթում լինելու են ռուսական ընկերությունները։

Լիլիթ Բաղրամյանը նոր էր ավարտել դասընթացները և սկսել վաճառել։ Նրա հաշվով վնասը մոտ 1,31 միլիոն դրամ էր։ Դասընթացի վճարը, ապրանքային քարտերի ձևավորումը, գովազդը, շուկա մտնելու վրա ծախսած ժամանակը և կանգնած էջի չբերած վաճառքը փոխհատուցման բանաձևում տեղ չունեին։ Պայմանագիրը դրանք անվանում էր բաց թողնված օգուտ կամ անուղղակի վնաս և հատուցում չէր նախատեսում։

Ունան Վանցյանը լվացքի գելեր և մաքրող միջոցներ էր վաճառում։ Նա հաստատ գիտեր պահեստներում մնացած 100–150 վերադարձված միավորի մասին։ Եթե ամբողջ պաշարն այրված լիներ, առավելագույն հաշվարկը մոտ 30 միլիոն դրամ էր։ Նրա հաշվին էլ փոքր գումար էր հայտնվել։ Խմբաքանակը նշված չէր։

Երթուղու խափանումը հասել էր նաև սեփական պահեստից աշխատող վաճառողներին, որոնք ապրանքը հարթակին հանձնում էին պատվերից հետո։ Երթուղին կանգնելիս պահեստային մոդելի տարբերությունը քիչ բան էր փոխում։ Վանցյանը պահանջում էր, որ Հայաստանի էկոնոմիկայի նախարարությունը ներգրավվի և ժամանակավոր լուծում առաջարկի։ Հուլիսի 28-ի երեկոյան նախարարության հրապարակային հաղորդագրություններում հայ վաճառողների համար առանձին փոխհատուցում, վարկային արձակուրդ կամ հարկային հետաձգում չկար։

Ռուսաստանցի վաճառողների թվերն ավելի մեծ էին, մեխանիզմը՝ նույնը։ Մանկական հագուստ վաճառող Վիկտորիա Տերեխովան Էլեկտրոստալում կորցրել էր մոտ 12 հազար ապրանք, հարավային պահեստներում՝ ևս չորս հազար։ Դա նրա պաշարի մոտ 45 տոկոսն էր՝ շուրջ տասը միլիոն ռուբլի։ Օլեգ Կոնդրատևը մոտ հինգ միլիոն ռուբլու կորուստ էր հաշվում։ Վարկերի և հարկերի ժամկետները չէին փոխվել։ Իննա Մարչենկոն մոտ 1,5 միլիոն ռուբլու ապրանքի դիմաց սկզբում ստացել էր ութ հազար ռուբլի, որը կարող էր ծախսել հարթակի ներսում գովազդի վրա։ Դավիթ Հակոբյանի 100 հազար դրամը նույն շարքում էր՝ փոքր, առաջին և չբացատրված փոխանցում։

Տատյանա Կիմը հայտարարել էր, որ ավելի քան 88 հազար փոքր ձեռնարկատեր աջակցություն կստանա, և ընկերությունը նրանց մենակ չի թողնի։ Առաջին փոխանցումները եկան։ Դրանց վերջնական չափը, իրավական բնույթն ու ամբողջ հաշվարկը դեռ հայտնի չէին։ Ընկերությունը ժամանակ էր խնդրում միլիոնավոր ապրանքային միավորները գույքագրելու համար։ Ամբողջական գնահատման համար նշվում էր առնվազն 30 օր։

Այդ 30 օրվա ընթացքում հայկական բանկի վարկը չէր սառչում։ Հարկը նույնպես չէր սպասում ռուսական պահեստի գույքագրմանը։ «Վայլդբերիսի» ֆինանսական կառույցից վերցված վարկի եռամսյա դադարը չէր տարածվում Հայաստանում մեկ ուրիշ բանկից վերցված վարկի վրա։

Փոխհատուցման սահմանը գրված էր պայմանագրում։ Վաճառողներից շատերը այդ էջերը նորից բացեցին հրդեհից հետո։ Հայաստանի վաճառողների համար գործող մոտ հարյուր էջանոց հայերեն-ռուսերեն առաջարկ-պայմանագրի 11.3.4 կետը ասում էր՝ ապրանքի կորստի դեպքում «Վայլդբերիսը» հատուցում է իրական վնասը, եթե կորուստը անհաղթահարելի ուժի հետևանք չէ։ Բաց թողնված շահույթը և մյուս անուղղակի վնասները չեն հատուցվում։

Առնվազն տասը անգամ վաճառված ապրանքի արժեքը հաշվվում էր վերջին 365 օրվա վաճառքի միջին գնով։ Այդ թվից հանվում էին հարթակի վարձատրությունն ու ավելացված արժեքի հարկը։ Ընկերությունը կարող էր պահանջել ինքնարժեքը հաստատող պայմանագրեր, բեռնագրեր, հաշիվ-ապրանքագրեր և վճարման փաստաթղթեր։ Վաճառողը դրանք պետք է ներկայացներ տասը օրվա ընթացքում։ Փաստաթղթերը կամ պահանջը ստանալուց հետո վճարման ժամկետը հասնում էր մինչև 30 աշխատանքային օրվա։ Գումարը անձնական գրասենյակում հասանելի դառնալուց հետո վաճառողը պետք է առանձին պահանջեր փոխանցումը։ Եվս հինգ աշխատանքային օր։

Ռուսական պայմանագիրը ավելի մանրամասն էր։ Հուլիսի 28-ին հասանելի, հուլիսի 20-ից գործող խմբագրության 11.3.4.1 կետում անհաղթահարելի ուժի շարքում գրված էին զենքի և ռազմական տեխնիկայի կիրառումը, թռչող սարքերի, այդ թվում՝ անօդաչուների օգտագործումը, ընկնելը կամ գործարկումը, զինամթերքը, բեկորները, կրակոցներն ու պայթյունները։ Վաճառողների հրապարակային խոսքում որպես փոփոխության օր շրջանառվում էր հուլիսի 7-ը։ Առաջին մահաբեր հարվածը եղավ հուլիսի 18-ին։ Կայքում հասանելի ռուսական փաստաթուղթը ուժի մեջ էր մտել հուլիսի 20-ին։ Ամսաթվերից չէր երևում՝ կոնկրետ վաճառողի կորստի պահին որ խմբագրությունն էր գործում նրա համար։

Հայկական առաջարկ-պայմանագրում անօդաչուների այդ երկար թվարկումը չկար։ 11.3.4 կետից հետո փաստաթուղթն անցնում էր փոխհատուցման հաշվարկին։ «Անհաղթահարելի ուժ» լայն ձևակերպումը կարող է ներառել պատերազմական հարվածը։ Հայկական և ռուսական տեքստերը նույնը չէին։

Փաստաթղթի 60-րդ էջում հասցեով և ամսաթվով հիշատակված էր 2024 թվականի հունվարի 13-ի Շուշարի հրդեհը։ Նշված էր, որ նոր հաշվարկային կանոնները այդ դեպքի վրա չեն տարածվում։ 2026 թվականի հուլիսի 24-ին Շուշարի անունը նորից հայտնվեց հրդեհների քարտեզում՝ դրոնային տագնապի և հարվածի հաղորդագրությունների մեջ։ Հին կրակի համար պայմանագիրն առանձին տող ուներ։ Նոր կրակի դիմաց հայ վաճառողը տեսնում էր ընդհանուր ձևակերպում և սպասող հաշվեկշիռ։

Հայկական առաջարկ-պայմանագրի առաջին էջում վաճառողը Հայաստանի հարկային մարմիններում հաշվառված ընկերություն կամ անհատ ձեռնարկատեր է։ Հարթակի օպերատորը հայկական «ԻՄՎԲԱՄ» ՍՊԸ-ն է։ Գործում է Հայաստանի իրավունքը։ Վեճից առաջ վաճառողը անձնական գրասենյակի «Աջակցություն» բաժնով պետք է մինչդատական պահանջագիր ուղարկի։ Պատասխանի ժամկետը 30 օրացուցային օր է։ Համաձայնություն չլինելու դեպքում գործը քննվելու է Երևանի քաղաքային դատարանում։ Ռուսաստանում այրված ապրանքի ճանապարհը կարող է ավարտվել Երևանի դատարանի դռան մոտ։

Հայաստանի քաղաքացիական օրենսգրքի 417-րդ հոդվածով ձեռնարկատերը պետք է ապացուցի, որ պարտավորության պատշաճ կատարումն անհնար էր արտակարգ և անկանխելի հանգամանքի պատճառով։ Մեղքի բացակայությունն ապացուցում է պարտավորությունը խախտած կողմը։ Եթե պահեստային հարաբերության նկատմամբ կիրառվեն պահատվության կանոնները, 828-րդ հոդվածը պրոֆեսիոնալ պահառուից է պահանջում ապացուցել անհաղթահարելի ուժը կամ օրենքով նշված մյուս բացառությունը։

Դատարան հասած գործով կարող են առանձին քննել յուրաքանչյուր պահեստի ժամանակագրությունը։ Ինչ նախազգուշացում կար։ Երբ սկսվեց տարհանումը։ Ինչ ապրանք հնարավոր էր տեղափոխել։ Հուլիսի 18-ի առաջին հարվածից հետո ինչ արվեց մյուս կենտրոններում։ Անօդաչուի հարվածը կարող է ճանաչվել արտակարգ և անկանխելի հանգամանք։ Հետո դեռ պետք է ապացուցել կորստի չափը, ընդունված ապրանքի քանակը, տարհանման ընթացքը և տվյալ պահին գործող պայմանագիրը։ Հաղթանակ խոստանալ այստեղ հնարավոր չէ։ Հարթակն ունի անհաղթահարելի ուժի կետը։ Վաճառողին մնում են իր փաստաթղթերը։

Դատարանը արագ փող չէր տալու։ Նախ հարթակը պետք է ապրանքը պաշտոնապես կորած ճանաչեր և անձնական գրասենյակում ցույց տար ցանկը, քանակն ու արժեքը։ Հետո վաճառողը հավաքելու էր ինքնարժեքի թղթերը, ներկայացնելու էր պահանջը և սպասելու տարբեր ժամկետների ավարտին։ Այդ ամիսներին փոքր խանութը շարունակում էր վճարել աշխատավարձ, հարկ, պահեստի վարձ, բանկային տոկոս և նոր ապրանքի կանխավճար։ Դատական հայցը կարող էր պահել պահանջը։ Հաջորդ շաբաթվա վաճառքը չէր վերադարձնելու։

Ապրանքը Հայաստանում պահելը փոքրացնում էր ռուսական մեծ պահեստում մեկ հարվածով կորցնելու վտանգը։ Առաքումը դեպի Ռուսաստանի գնորդ երկարում էր, ապրանքային քարտի դիրքը թուլանում։ Սեփական պահեստից առաքման կամ «ցուցափեղկ» մոդելը գույքը պահում էր վաճառողի վերահսկողության տակ և հարմար էր Հայաստանի ներսում արագ պատվերների համար։ Ռուսաստանի մեծ շուկայում արագ առաքման համար ապրանքը սովորաբար պետք էր պահել այնտեղի տարածաշրջանային հանգույցներում։

Պաշարը մի քանի պահեստի բաժանելը երկար ժամանակ համարվում էր պաշտպանություն մեկ կետի խափանումից։ Դոնարա Գրիգորյանի յոթ պահեստներից երկուսն արդեն դուրս էին եկել գործնական քարտեզից։ Մեկ շաբաթում բաժանված պաշարն էլ մի քանի հարված էր ստացել։ Ապահովագրությունն ամբողջ բացը չէր փակում։ Ընկերությունը հայտնել էր, որ արդյունաբերական ապահովագրությունը չի ծածկում ահաբեկչության, սաբոտաժի և դրոնային հարվածների դեպքերը։

Ապրանքը երկու երկրում կրկնօրինակելու համար ազատ փող էր պետք։ Մեծ վաճառողը կարող էր պահել երկու պաշար։ Փոքրը պետք է ընտրեր արագ առաքման և իր ապրանքը սեփական աչքի առաջ պահելու միջև։ Եթե հարվածները շարունակվեին, հայկական խանութների մի մասը կարող էր փակել ապրանքային քարտերը, կրճատել տեսականին կամ վերադառնալ տեղական վաճառքի։ Ավելի մեծ շրջանառու միջոց ունեցողները կվերցնեին ազատված տեղերը։ Որևէ պաշտոնական արգելք դրա համար պետք չէր։

Ալգորիթմը հրդեհի պատճառը չի կարդում։ Այն տեսնում է մնացորդը, առաքման ժամկետը, չեղարկումը, պատվերի արագությունը և գովազդը։ Քաղաքական բացատրությունը այդ թվերի մեջ տեղ չունի։

Հուլիսի վերջին «Վայլդբերիսի» հավելվածը աշխատում էր։ Միլիոնավոր պատվերներ շարժվում էին։ Ընկերությունը պաշար էր տեղափոխում և երթուղի փոխում։ Մոսկվայում ֆինանսական օգնություն էր քննարկվում։ Ավելի քան տասը տոկոս պահեստային հզորության խափանումը ծանր էր։ Նոր հարվածները կարող էին թանկացնել պահպանումը, անվտանգությունն ու առաքումը։ Ընկերության չափը նրան ժամանակ էր տալիս։

Դավիթ Հակոբյանի համար ժամկետը աշխատավարձի հաջորդ օրն էր։ Գուրգեն Թադևոսյանինը՝ այն պահը, երբ էկրանին երևացող զարդը նորից վաճառելի կդառնար կամ վերջապես կորած կհամարվեր։ Լիլիթ Բաղրամյանինը՝ նոր սկսած գործի համար մնացած գումարը։

Հուլիսի 28-ի երեկոյան հայկական առաջարկ-պայմանագիրը սկսվում էր նույն գործողությամբ։ Վաճառողը մտնում էր անձնական գրասենյակ, ընդունում պայմանները և սեղմում «Հաստատել»։ Այդ սեղմումով նախկին պայմանագրի իրավունքներն ու պարտականությունները փոխանցվում էին հայկական «ԻՄՎԲԱՄ» ընկերությանը։

Դավիթ Հակոբյանի հաշվեկշռում 100 հազար դրամն արդեն կար։ Կողքին դեռ չկար պահեստի անունը, այրված խմբաքանակի համարը և այն երկու աշխատակիցների անունները, որոնց նա դեռ չէր ասել, որ կարող են շուտով աշխատանք չունենալ։