Տասներկուամյա կապիտանի անունը չի պահպանվել, բայց պահպանվել է նրա պահանջը՝ իսկական հրացան, երբ Վանի իշխանությունն արդեն հաշվում էր վերջին պաշարները

8 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Շապիկի վերևում գրված է՝ «36-րդ հատոր, թիվ 2»։ Մի փոքր ներքև՝ «Օգոստոս, 1919»։ Սխալը ծնվել է հենց այդ երկու տողերի արանքում։ «Թիվ 2»-ը մի օր կարդացել են որպես տարվա երկրորդ ամիս։ Հետո լուսանկարի տակ ավելացրել են 1915 թվականի ապրիլի 19-ից մայիսի 16-ը։ Երեք տարով շեղված ամսաթիվը տղաներին տարել է Վանի հերոսամարտի խրամատները։

Բովանդակության էջը տանում է 181-րդ էջ։ Այնտեղ Մեյնարդ Օուեն Ուիլյամսի «Վանի կոտորածների միջև» հոդվածն է։ Հաջորդ երեք էջերում նույն տղաների երեք լուսանկարներն են։ Ամսագրում դեպքը 1918-ի ձմռանն է։

182-րդ էջի մեծ լուսանկարում երեխաներից մի քանիսը պառկած են, մյուսները՝ ծնկի եկած կամ կանգնած։ Ուսերին երկար, անհարթ փայտեր են։ Հրացանի չափ ունեն, բայց տախտակից են կտրված։ Քսանութ հատ։ Ստորագրությունը նրանց ներկայացնում է որպես Արտամետից Վան ոտքով եկած պատանի կամավորների խումբ։ Ամենամեծը տասներկու տարեկան էր, ամենափոքրը՝ ութ։ Նրանք վեց մղոն քայլել էին ձյան միջով։ Մեծերը թույլտվություն չէին տվել և չգիտեին, որ երեխաները ճանապարհ են ընկել։ Տղաները գնում էին հայկական իշխանության ղեկավարից իսկական հրացաններ խնդրելու։ Ուզում էին պաշտպանել իրենց տները։

Արտամետը՝ ամսագրի անգլերեն տեքստում «Արտեմիդ», Վանա լճի եզրին էր, քաղաք տանող ճանապարհին։ Ուիլյամսը այցի օրը չի գրում։ Ամսաթիվը, ամենայն հավանականությամբ, 1918-ի փետրվարն է։ Այդ են հուշում ձյունը, գործող անձանց պաշտոններն ու հոդվածի վերջին նախադասությունը։ Ռուսական վերջին ստորաբաժանումները Վանից հեռացել էին 1917 թվականի դեկտեմբերի 3-ին։ Քաղաքում հայկական ժամանակավոր իշխանություն էր գործում։ Նրա նախագահ Կոստի Համբարձումյանին ամերիկացի հեղինակը «նահանգապետ» էր անվանում։ Զինվորական գործերով զբաղվող երիտասարդ հրամանատարներից մեկը Հովհաննես Թումանյանի որդին էր՝ քսաներեքամյա Արտավազդը։ Նրանց ձեռքի տակ մնացել էր այրված պատերով, մերկացած տանիքներով, փախստականներով և արագ դատարկվող պահեստներով քաղաքը։

Ուիլյամսը Վանում օգնության աշխատանք էր կազմակերպում։ Նրա էջերում հյուսները պատուհաններ ու դռներ են պատրաստում վնասված տների համար։ Կանայք լվանում են բուրդը, մանում, գործվածք ստանում։ Ոտաբոբիկ երեխաները ձյան միջով ամաններ են տանում՝ ջրիկ ապուր վերցնելու։ Համբարձումյանը անգլերեն գիտեր։ Տարիներ առաջ Բոստոնում վերելակավար էր աշխատել։ Այդտեղ էր սովորել լեզուն։ Ուիլյամսը այդ մանրուքը դրել է կիսաքանդ Վանի, հյուսների ու ապուրի ամանների կողքին։

Տղաները կանգնել են նրա առաջ։ Համբարձումյանը հարցրել է՝ ինչ են ուզում հավատարիմ քաղաքացիները։ Պատասխանել են ուղիղ. եկել են փայտե զենքերը իսկականներով փոխելու։ Համբարձումյանն ասել է՝ հրացանները տրվում են այն տղամարդկանց, որոնք կարող են շարային վարժություններ կատարել։ Տղաներն ասել են՝ իրենք կարող են։ Տասներկուամյա առաջնորդը հրաման է տվել։ Տղաները փայտե հրացանները դրել են ուսին, իջեցրել, վերադարձրել դիրքի։ Հետո ցույց են տվել սվիններով գրոհը։ Ուիլյամսը մի մանրուք է պահել. նրանցից ոչ մեկը չէր ժպտում։

Վանի պահեստներում իսկական զենքը հատով էին հաշվում։ Ռուսական բանակը հեռանալիս թողել էր բաց ճակատ, ցրված ստորաբաժանումներ և զինամթերքի անկանոն պահեստներ։ Տեղական կառավարությունը զորահավաք էր հայտարարել, զինվորական խորհուրդ կազմել և մինչև հունվար երկու գունդ հավաքել՝ մոտ երկու հազար մարդ։ 1917-ի վերջի հաշվարկներից մեկով Վանում ու շրջանի հայկական բնակավայրերում 25 հազարից մի փոքր ավելի մարդ էր մնացել։ Դպրոցները բացվել էին։ Հացը բաժանվում էր հաշվով։ Տպվում էր սեփական թղթադրամ։ Քաղաքում հաշվում էին հացը, մարդկանց ու հրացանները։ Տասներկուամյա կապիտանը եկել էր իր 28 տախտակե հրացանով։

Համբարձումյանը խորհրդի նիստ է հրավիրել։ Ուիլյամսն ու երիտասարդ հրամանատարը մասնակցել են։ Երեխաներին հրացան չտվեցին։ Տվեցին զինվորական չափաբաժին՝ սև հաց, թեյ, շաքար։ Գիշերեցին քաղաքի զորամասի շտաբում։ Կրկնում էին՝ առանց հրացանների տուն չեն գնա։

Առավոտյան հյուսնը լավ տախտակ է ընտրել ու կոր շեղբով սուր կտրել։ Ամերիկյան օգնության արհեստանոցները շրջելուց հետո յուրաքանչյուր տղա ստացել է մի զույգ հաստ բրդե գուլպա։ Հետո նրանց շարք են կանգնեցրել օգնության կառույցի հարթ կավե տանիքի վրա։ Արտավազդ Թումանյանը փայտե սուրը հանձնել է տասներկուամյա կապիտանին։ Համբարձումյանը խոսել է զինվորական լեզվով՝ պահել կարգապահությունը, շարունակել վարժանքը, պատրաստ լինել, երբ երկիրը կանչի։

Լուսանկարի տակ տարածված 1915-ի ապրիլը պատկանում է ուրիշ դեպքերի։ Ապրիլի 17-ին Ջևդեթ բեյի կանչով Շատախ մեկնող Իշխանը և նրա ուղեկիցները սպանվեցին ճանապարհին։ Արշակ Վռամյանը ձերբակալվեց և չվերադարձավ։ Ապրիլի 20-ին օսմանյան զինվորները կրակեցին հայ տղամարդկանց վրա, որոնք փորձել էին օգնության հասնել զինվորների կողմից բռնված հայ կնոջը։ Հետո հրետանին սկսեց խփել Այգեստանին։ Պաշտպանությունը կազմակերպեցին Արամ Մանուկյանը, Արմենակ Եկարյանը և նրանց շուրջ հավաքված խմբերը։ Խրամատներ բացվեցին Այգեստանում ու հին քաղաքում։ Հացն ու ջուրը բաժանվեցին չափով։ Վիրավորների համար կետեր բացվեցին։ Գյուղերից փախած հազարավոր մարդիկ մտան պաշտպանվող թաղամասեր։

Այստեղ ամսաթվերը երկու տոմարով են գրված։ Հին տոմարով ժամանակագրություններում գրված է ապրիլի 7-ից մայիսի 6-ը, նոր տոմարով՝ ապրիլի 20-ից մայիսի կեսերը։ Նոր տոմարով նյութերն էլ ավարտը դնում են մայիսի 16-ին, 17-ին կամ 18-ին։ Մեկը հաշվում է օսմանյան ուժերի հեռացումը, մյուսը՝ հայկական վերահսկողության հաստատումը, երրորդը՝ ռուսական և հայկական առաջապահների մուտքը։ Շրջանառվող մակագրության ապրիլի 19-ը նույն օրացուցային խառնաշփոթի մեկ այլ տարբերակն է։ 1915-ի պաշտպանության ժամանակ պատանիների ու երեխաների մասնակցությունը փաստագրված է։ Արտամետի այս խմբի մասին ամսագրային էջը գրում է երեք տարի անց և տալիս է նրանց գյուղը, ճանապարհն ու պահանջը։

1915-ի հուլիսին ռուսական զորքերը նահանջեցին։ Վանի բնակչությունը շարժվեց Կովկաս։ Մարդկանց մի մասը վերադարձավ հաջորդ ռուսական առաջխաղացումներից հետո։ 1917-ի հեղափոխությունը նորից քանդեց ռազմաճակատը։ Ձմռան սկզբին քաղաքը մնաց տեղական իշխանության, կամավորների և մի քանի հազարանոց ուժի վրա։ Ղեկավարները թևկապներ էին բաժանում, պահակակետեր դնում, հրահանգներ ուղարկում գյուղեր։ Արտամետի տղաներն էլ իրենց հրամանատարն էին ընտրել, տախտակից հրացաններ կտրել, սովորել «զենքը ուսին» և «շարասյուն աջ» հրամանները։ Հետո քայլել էին դեպի կիսաքանդ Վան։

Նրանց ընտանիքներից մնացել է մեկ նախադասություն։ Ուիլյամսը գրել է, որ շատերի հայրը սպանվել էր կամ մայրը մահացել էր նախորդ հալածանքների ժամանակ։ Անուններ չկան։ Ընտանիքների պատմություններ չկան։ Այս պատմությունը ստուգելու երկրորդ փաստաթուղթ չի հիշատակվում։ Լուսանկարում երևում են մաշված շալվարները, բրդե գլխարկները, ոտքերին փաթաթված կտորները։ Տղաները նայում են տեսախցիկից մի փոքր ներքև։ 183-րդ էջի տակ գրված է՝ «Երկու շարքային՝ Արտամետի փոքր տղաների բանակից»։ Երեխաներին տվել են զինվորական կոչում և թողել առանց անունների։

Մարտի վերջին օսմանյան առաջխաղացումը հասավ Վանի մատույցներին։ Հայկական իշխանության կազմակերպած վերջին նահանջը սկսվեց մարտի 28-ին։ Արտամետը ճանապարհի վրա էր։ Ուիլյամսը պատմությունը փակում է մեկ նախադասությամբ. տղաները վերադարձան գյուղ, իսկ մեկ ամիս անց օսմանյան զորքերն անցան այնտեղով դեպի Վան։ Հենց այդ մեկ տողից է ստացվում այցի մոտավոր ամսաթիվը։ Փայտե սրի հանձնման արարողությունից մինչև վերադարձող բանակը մնացել էր մի քանի շաբաթ։

Կոստի Համբարձումյանը Վանից դուրս եկած գաղթականների հետ անցավ Պարսկաստանի ճանապարհով։ Մահացավ 1918 թվականի հուլիսի 20-ին։ Արտավազդ Թումանյանն էլ այդ նահանջից չվերադարձավ։ Նրա մահվան ճշգրիտ օրը հետագա կենսագրական գրառումներում տարբեր կերպ է նշված։ Տարին նույնն է՝ 1918։ Լուսանկարում նա դեռ ուղիղ կանգնած է, մուգ համազգեստով։ Ձեռքին հյուսնի պատրաստած բաց գույնի սուրն է։ Այն մեկնում է երեխային։ Թիկունքում տղաները բարձրացրել են իրենց տախտակե հրացանները։

Հոդվածը ամերիկյան ընթերցողին հասավ 1919-ի օգոստոսին։ Այդ նույն ամսին Միացյալ Նահանգների Կոնգրեսի ակտով պաշտոնապես ամրագրվեց Մերձավոր Արևելքի օգնության կազմակերպությունը։ Ամերիկյան դրամահավաքներում օգտագործվում էին պատերազմից ու ցեղասպանությունից փրկվածների լուսանկարները։ Ուիլյամսի վերնագիրը պահում էր ժամանակի ճշգրիտ տեղը՝ «կոտորածների միջև»։ Հետագա վերատպությունները պահեցին երեխաների տարիքը և կորցրին այդ «միջև»-ը։ Էջից կտրված լուսանկարի հետ կորան Արտամետը, ձյան վեց մղոնը, սև հացը և 1918 թվականի մարտի 28-ը։

Սխալ ամսաթիվն այս պատմությանը ոչինչ չի ավելացնում։ Տղաները ձյան միջով հասել էին Վան, կանգնել քաղաքի ղեկավարի առաջ և իսկական հրացան պահանջել։ Համբարձումյանը չծիծաղեց։ Արտավազդը կատարեց արարողությունը։ Հյուսնը սուր կտրեց։ Օգնության աշխատողները գուլպաներ տվեցին։ Զինվորական ձևը պահեցին մինչև վերջ։ Իսկական հրացանները մնացին պահեստում։

184-րդ էջում փոքրիկ կապիտանը վերցնում է սուրը։ Նրա անունը չկա։ Մյուս տղաների անուններն էլ չկան։ Չգիտենք՝ ով հասավ Վանից հեռացող գաղթականների շարասյուներին, ով մնաց Արտամետում, ով անցավ Պարսկաստան, ով ապրեց մինչև հաջորդ ձմեռ։ Էջի ներքևում նրանց վերջին հրամանն է՝ փայտե զենքերը ուսին, աջ շրջվել, քայլել գյուղ։ Հետո մեկ ամսվա սպիտակ բացատ է։ Հետո նույն ճանապարհով օսմանյան զորքն է անցնում դեպի Վան։