Փակուղի Քիշնևում. բանակցություններ Ալիևին պետք չեն, նա առանց այդ էլ ստանում է ուզածը

02.06.2023

Քիշնևում վերջերս կայացած հնգակողմ հանդիպումը ևս մեկ անգամ ավարտվել է առանց որևէ էական արդյունքի։ Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելը լղոզված հայտարարություն է տարածել՝ պնդելով, որ հանդիպումը արդյունավետ է եղել և անդրադարձել է հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների կարգավորման տարբեր ասպեկտներին։ Ալիևի, Փաշինյանի և Միշելի հանդիպումների հետագա պլանները հարց են բարձրացնում, թե արդյոք կարելի է կոնկրետ արդյունքներ ակնկալել այս բանակցային գործընթացից։ Ապշեցուցիչ է Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման նախկին անհաջող փորձերի նմանությունը, որտեղ պայմանավորվածությունների մասին խոստումնալից հաղորդումները, ի վերջո, առ ոչրինչ էին դառնում: Դրա հիմքում ընկած են Ադրբեջանի մաքսիմալիստական պնդումները և նրա կողմից բանակցությունների օգտագործումը որպես պատերազմի նախապատրաստման քող:

Անցյալ բանակցություններ և խաթարված համաձայնագրեր

Մինչև 44-օրյա պատերազմը եղել է երկու դեպք, երբ խաղաղության փաստաթղթերը հասանելի էին թվում: Առաջինը Քի Ուեսթի բանակցությունների ժամանակ էր, որտեղ կարգավորման նախագծով առաջարկվում էր Ադրբեջանի կողմից Արցախը Հայաստանի մաս ճանաչել՝ Ադրբեջանը և Նախիջևանը Հայաստանի տարածքով կապող արտատարածքային ճանապարհի դիմաց: Սակայն Հեյդար Ալիևի թյուրիմացությունը խափանեց համաձայնագիրը: Երկրորդ հնարավորությունը եղավ 2011 թվականին Դմիտրի Մեդվեդևի միջնորդությամբ Կազանում կայացած բանակցությունների ժամանակ, երբ սեղանին դրված էր թվացյալ համաձայնեցված փաստաթուղթ։ Իլհամ Ալիևը ժամանել էր տասը նոր առաջարկներով, ինչը վկայում էր նախկին պայմանավորվածությունների անկարողության մասին։

Անզիջում մարտավարություն և շանտաժ

Բաքվի մարտավարությունը հետևողական է մնացել և՛ Լեռնային Ղարաբաղի, և՛ հայ-ադրբեջանական բանակցային գործընթացներում։ Նրանք անընդհատ շանտաժի են ենթարկում միջնորդներին և հայկական կողմին՝ սպառնալով վերսկսել ռազմական գործողությունները և հրաժարվելով գնալ զիջումների։ Քիշնևի բանակցություններից առաջ Ալիևը նույնիսկ սպառնացել է էթնիկ զտումներով Արցախում և հայտարարել, որ հայ-ադրբեջանական սահմանը որոշվելու է Բաքվի հայեցողությամբ։ Հայկական կողմը, մյուս կողմից, հույսեր է փայփայում, որ միջազգային ճնշումը կստիպի Ադրբեջանին գնալ փոխզիջումների։ Ցավոք, այս հույսերը ապարդյուն են դարձել:

Հակասական բանակցային գործընթացներ

Կարևոր է ընդգծել երկու բանակցային գործընթացների արմատական և հիմնարար տարբերությունը։ Նախկինում Ադրբեջանի հաստատակամ դիրքորոշումը տեղում չկարողացավ հասնել շոշափելի արդյունքների: Ստատուս-քվոն պահպանվեց, քանի որ ոչ Ռոբերտ Քոչարյանը, ոչ էլ Սերժ Սարգսյանն իրենց պաշտոնավարման ընթացքում որևէ մտադրություն չունեին տեղում միակողմանի զիջումների գնալու։ Այնուամենայնիվ, ներկա իրավիճակը բոլորովին այլ է. Ալիևը Փաշինյանին ընկալում է որպես նվեր, որից կարող է պահանջել գնալով ավելի էական զիջումներ. Այս «նվերը» հավակնում է կարմիր գծերի առկայությանը, սակայն պարզ է, որ դրանք ժամանակավոր են, քանի դեռ Բաքուն ուժ չի ստանում հերթական անգամ սրելու իրավիճակը:

Փաշինյանի զիջումները և Ալիևի պահանջները

44-օրյա պատերազմից հետո Ալիևը պահանջել և ստացել է մի քանի զիջումներ, ինչպիսիք են Արցախի Խծաբերդ և Մեծ Թաղեր գյուղերը, Սյունիքի հարակից տարածքները, Հայաստան-Իրան ճանապարհի հսկողությունը և Երևանի կողմից Արցախի ինքնավարության իրավունքի աջակցության հրաժարումը։

Այժմ Ալիեւը պահանջում է անկլավները, իսկ Փաշինյանի հայտարարությունները վկայում են զիջելու նրա պատրաստակամության մասին՝ քողարկված որպես «զորքերի հայելային դուրսբերում»։ Սա ծառայում է անկլավների հանձնմանը հասարակական կարծիքը նախապատրաստելուն։ Ալիևը հաջողությամբ ապահովել է վերահսկողությունը Լաչինի միջանցքի վրա, մինչդեռ Երևանը, ըստ Միշելի հայտարարության, կարծես թե անտեսել է Արցախի շրջափակումը, ադրբեջանական անցակետը և Միջազգային քրեական դատարանի որոշումը։ Ուշադրության կենտրոնում են հայտնվել Բաքվի պայմաններով Ադրբեջանի և Նախիջևանի միջև հաղորդակցության ապաշրջափակման քննարկումները:

Փոխվող բանակցողի ռիսկը

Ալիևը զիջումների գնալու անմիջական ռիսկ չի տեսնում, քանի որ Հայաստանի ընդդիմությունը զբաղված է ներքին խնդիրներով և ինքնախաբեությամբ։ Սակայն միակ գործոնը, որը կարող է խանգարել Ալիևի աստիճանական ձեռքբերմանը, այն, ինչ նա ցանկանում է Հայաստանից, Հայաստանի առաջնային բանակցողի փոփոխության հնարավորությունն է: Բաքուն հասկանում է, որ նման նվերը կարող է երկու անգամ չգալ։ Միշելի, Մակրոնի և Շոլցի կողմից կիրառվող ճնշման վրա իշխող թիմի շեշտադրումը Քիշնևի բանակցությունների հիմնական արդյունքը չէ։ Փոխարենը, իշխող կուսակցության հպարտությունը, ըստ երևույթին, բխում է Աննա Հակոբյանի շքեղ տեսքից՝ նոր երեկոյան զգեստով:

Քիշնևի բանակցությունները հերթական անգամ շոշափելի արդյունք չեն տվել։ Ադրբեջանի անզիջում դիրքորոշումը և փոխզիջումների գնալուց հրաժարվելը, զուգորդված Հայաստանի խոցելիության հետ, շարունակում են խոչընդոտել առաջընթացին: Հայկական կողմը պետք է ուշադիր դիտարկի հետագա զիջումների հետևանքները և ձգտի բանակցային գործընթացի, որն առաջնահերթություն կդնի ազգի երկարաժամկետ շահերն ու անվտանգությունը։