Ամերիկան նշում է Թրամփի երկրորդ ժամկետի առաջին տարին. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ թղթակից

Հունվարի 22, 2026 թ.

Հունվարի 22-ի առավոտյան Միացյալ Նահանգների քաղաքների մեծ մասում փողոցները վերադարձել էին իրենց սովորական ձմեռային ռիթմին․ մեքենաները նորից անցնում էին կենտրոնական պողոտաներով, դպրոցների ու համալսարանների դռները բաց էին, քաղաքապետարանների դիմաց տեղադրված ժամանակավոր պատնեշների մի մասը հեռացվել էր, իսկ ոստիկանության հերթապահությունը, թեև շարունակվում էր, այլևս չէր հիշեցնում երկու օր առաջվա լարվածությունը։ Բայց հունվարի 20-ի բողոքի ցույցերի ձայնը չէր մարել։ Այն մնացել էր քաղաքի ձմեռային օդում, սոցիալական ցանցերի տեսանյութերում, միգրանտական թաղամասերի փակ խանութների ցուցափեղկերում, դպրոց չգնացած երեխաների տներում, իրավապաշտպանների հայտարարություններում և այն քաղաքացիների խոսակցություններում, որոնք կարծում են, որ երկիրը վերջապես սկսել է վերադարձնել սահմանների նկատմամբ վերահսկողությունը։

Թրամփի երկրորդ նախագահական ժամկետի առաջին տարեդարձը սովորական քաղաքական տարեդարձ չդարձավ։ Այն վերածվեց ներգաղթային քաղաքականության շուրջ ամերիկյան ամենասուր բանավեճերից մեկի տեսանելի օրվա։ Վաշինգտոնից մինչև Լոս Անջելես, Քլիվլենդից մինչև Սանտա Ֆե, Էշվիլից մինչև հարավային Կալիֆորնիայի տարբեր քաղաքներ՝ աշխատողներ, ուսանողներ, արհմիությունների անդամներ, ձախակողմյան ու քաղաքացիական շարժումների մասնակիցներ դուրս եկան փողոց՝ բողոքելու վարչակազմի ներգաղթային կոշտ գծի, ICE-ի ընդլայնված գործողությունների, ներգաղթային պահման կենտրոնների և քաղաքներում դաշնային ուժի ավելի տեսանելի կիրառման դեմ։ Որոշ վայրերում հավաքները փոքր էին, մի քանի տասնյակ կամ հարյուր մարդ, այլ վայրերում՝ ավելի մարդաշատ։ Դրանք ամբողջությամբ միատարր շարժում չէին․ նույն օրը կարող էին կողք կողքի կանգնել աշխատանքային իրավունքների պաշտպան, համալսարանի ուսանող, միգրանտական ընտանիքի անդամ, քաղաքացիական ազատությունների իրավաբան, հակաթրամփյան ակտիվիստ և պարզապես մի քաղաքացի, որը չէր ուզում, որ իր թաղամասում մարդիկ անհետանան առանց պարզ բացատրության։

Ցույցերի մասնակիցների հիմնական պնդումն այն էր, որ վարչակազմի ներգաղթային ճնշումը դուրս է եկել սովորական սահմանային վերահսկողության շրջանակից և դարձել է քաղաքային կյանքի, դպրոցների, աշխատավայրերի, դատարանների և համայնքային հարաբերությունների հարց։ Նրանց համար ICE-ի ներկայությունը միայն իրավապահ մարմնի ներկայություն չէ։ Այն խորհրդանիշ է՝ վախի, անորոշության, իրավական գործընթացների արագացման, ընտանիքների բաժանման, երբեմն նաև այն զգացողության, որ պետությունը կարող է մարդու կարգավիճակը դարձնել նրա ամբողջ անձի սահմանումը։ Այդ պատճառով հունվարի 20-ի ցույցերի լեզուն հաճախ բարոյական էր, ոչ միայն քաղաքական։ Ցուցարարները խոսում էին արժանապատվության, due process-ի, քաղաքացիական իրավունքների և այն մասին, որ նույնիսկ օրենքի խախտման դեպքում մարդը չի դադարում մարդ լինել։

Վարչակազմի և նրա կողմնակիցների լեզուն նույնքան սկզբունքային է, բայց այլ ելակետից։ Սպիտակ տան մոտեցման հիմքում այն համոզմունքն է, որ նախորդ տարիներին ԱՄՆ սահմանային և ներգաղթային համակարգը կորցրել էր վերահսկողությունը, իսկ դաշնային կառավարությունը պարտավոր է ոչ միայն սահմանին, այլև երկրի ներսում գործադրել օրենքը։ Թրամփի թիմը պնդում է, որ ընտրողները տվել են մանդատ՝ կանգնեցնելու անօրինական մուտքերը, արագացնելու հեռացումները, ընդլայնելու պահման կարողությունները և առաջնահերթություն տալու հասարակական անվտանգությանը։ Վարչակազմի պաշտոնական փաստարկը հենվում է երեք առանցքի վրա՝ ինքնիշխան սահման, օրենքի հավասար կիրարկում և հանրային անվտանգություն։ Դրա կողմնակիցների համար խնդիրը ոչ թե միգրանտ լինելն է, այլ այն, թե արդյոք պետությունը կարող է անտեսել իր իսկ սահմանած կանոնները և արդյոք այդ անտեսումը արդար է այն մարդկանց նկատմամբ, որոնք տարիներ շարունակ հետևել են օրինական ներգաղթի բարդ ճանապարհին։

Այս վեճը, սակայն, վաղուց դուրս է եկել պարզ «կողմ» և «դեմ» բանաձևից։ Միացյալ Նահանգներում ներգաղթի շուրջ ներկա ճգնաժամը միաժամանակ իրավական, վարչական, բարոյական, տնտեսական և ինքնության հարց է։ Նույն տեսանյութը, որտեղ դաշնային գործակալները ձերբակալում են որևէ մեկին փողոցում կամ մեքենայից դուրս են բերում մի մարդու, կարող է երկու հակադիր մեկնաբանություն ստանալ։ Մեկի համար դա ապացույց է, որ պետությունը վերածվում է վախի մեքենայի։ Մյուսի համար դա ապացույց է, որ վերջապես օրենքը գործադրվում է նաև այնտեղ, որտեղ տեղական իշխանությունները տարիներ շարունակ խուսափել են համագործակցությունից։ Այդ երկու ընկալումների միջև տարածությունը վերջին մեկ տարում ավելի է մեծացել։

Հունվարի 20-ի ցույցերը ծագեցին ոչ միայն տարելիցի պատճառով։ Դրանք միացան ավելի լայն լարվածության, որը հատկապես սրվել էր Մինեապոլիսում և Թվին Սիթիզի շրջանում տեղի ունեցող ներգաղթային գործողություններից հետո։ «Օպերեյշն Մետրո Սըրջ» անվան տակ անցկացվող գործողությունը, որին մասնակցում էին հազարավոր դաշնային գործակալներ, դարձավ վարչակազմի առաջին տարվա ամենախորհրդանշական և ամենավիճելի դրվագներից մեկը։ Դաշնային կողմը այն ներկայացնում էր որպես մասշտաբային քայլ՝ ապօրինի կարգավիճակ ունեցող անձանց, հանցավոր ցանցերի և անվտանգության սպառնալիքների դեմ։ Տեղական ու նահանգային մի շարք պաշտոնյաներ, քաղաքացիական կազմակերպություններ և բնակիչներ այն տեսնում էին որպես անհամաչափ ուժի ցուցադրում, որը խաթարում է քաղաքի առօրյան, վախեցնում է ընտանիքներին և լարում է ոստիկանության, դպրոցների ու համայնքների հարաբերությունները։

Մինեապոլիսի իրադարձությունների կենտրոնում հայտնվեց Ռենե Գուդի մահը՝ ամերիկացի քաղաքացու, երեք երեխաների մոր, որը հունվարի սկզբին զոհվեց ICE-ի մասնակցությամբ տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ։ Դաշնային պաշտոնյաները պնդել են, որ գործակալը գործել է ինքնապաշտպանության պայմաններում։ Քաղաքային և նահանգային պաշտոնյաները, ինչպես նաև իրավապաշտպաններն ու Գուդի հարազատների կողմը, վիճարկել են այդ բացատրությունը և պահանջել լիարժեք ու թափանցիկ քննություն։ Հունվարի 22-ի առավոտվա դրությամբ այդ գործը դեռ վերջնական պատասխան չէր տվել ամենակարևոր հարցերին, բայց արդեն դարձել էր ազգային քննարկման առանցք։ Ցուցարարների համար Գուդի մահը խորհրդանիշ էր այն բանի, որ ներգաղթային գործողության ուժը կարող է դիպչել ոչ միայն փաստաթղթային կարգավիճակ չունեցող մարդկանց, այլև քաղաքացիներին, հարևաններին, պատահական անցորդներին և այն մարդկանց, որոնք պարզապես հայտնվել են սխալ պահին սխալ տեղում։

Մինեապոլիսում լարվածությունը, ըստ տեղի նկարագրությունների, չէր սահմանափակվում մեկ ողբերգական դեպքով։ Թաղամասերում մարդիկ սկսել էին հետևել դաշնային մեքենաների շարժին, դպրոցներում որոշ ծնողներ անհանգստանում էին երեխաներին տանելու կամ բերելու ժամանակ, որոշ բիզնեսներ ժամանակավորապես փակվել էին, իսկ փողոցներում հաճախ կարելի էր տեսնել բախումներ ցուցարարների և գործակալների միջև։ Որոշ դեպքերում բողոքը մնացել է խաղաղ՝ վիգիլների, սուլոցների, պաստառների, սննդի բաշխման և իրավական օգնության ձևով։ Այլ դեպքերում այն վերածվել է գիշերային լարվածության, ցանկապատերի մոտ ճնշումների, գազի, պղպեղային սփրեյի, կոտրված պատուհանների և վնասված դաշնային մեքենաների մասին հաղորդումների։ Այս երկակիությունը կարևոր է․ ցույցերը ոչ ամբողջությամբ խաղաղության պատկեր էին, ոչ էլ ամբողջությամբ անկարգության։ Դրանք այն հասարակության արձագանքն էին, որի ներսում տարբեր մարդիկ նույն դաշնային գործողությունը տեսնում են արմատապես տարբեր կերպ։

Իրավապահների տեսանկյունը այս քննարկման մեջ հաճախ մնում է կամ չափազանց պաշտպանված, կամ չափազանց դիվականացված։ Դաշնային գործակալների ու տեղական ոստիկանության համար նման գործողությունները իրական անվտանգային ռիսկ ունեն։ Երբ մեծ բազմություն հավաքվում է դաշնային շենքի, պահման կենտրոնի կամ ձերբակալության վայրի մոտ, երբ մարդիկ փորձում են փակել մեքենաների ճանապարհը, երբ գիշերվա ընթացքում լարվածությունը աճում է, իրավապահ մարմինները պնդում են, որ իրենց առաջին պարտականությունը պետք է լինի մարդկանց ֆիզիկական անվտանգությունը՝ թե՛ գործակալների, թե՛ ցուցարարների, թե՛ պատահական անցորդների։ Նրանք հիշեցնում են, որ Սահմանադրությունը պաշտպանում է խաղաղ հավաքների իրավունքը, բայց չի պաշտպանում հարձակումը, սպառնալիքը, մեքենաների շրջափակումը կամ այնպիսի գործողությունները, որոնք կարող են անմիջական վտանգ ստեղծել։

Այդ փաստարկը չի չեղարկում հակառակ կողմի հարցը․ ինչպե՞ս պետք է վերահսկվի ուժի կիրառումը, հատկապես այն մարմինների կողմից, որոնք գործում են արագ, հաճախ դիմակավորված, երբեմն առանց տեղական համայնքի համար պարզ տեսանելիության, և որոնք ներգրավված են ոչ թե սովորական քրեական, այլ քաղաքացիական ներգաղթային գործերի մեջ։ Ցուցարարներն ու իրավապաշտպանները պնդում են, որ հենց այստեղ է քաղաքացիական ազատությունների խնդիրը։ Եթե գործողությունը չափազանց արագ է, չափազանց անթափանց, չափազանց ծանր զինված և չափազանց քիչ բացատրություններով, ապա նույնիսկ օրինական նպատակ ունեցող պետությունը կարող է իրագործման ձևով վնասել իր իսկ իրավական հիմքը։ Ամերիկյան սահմանադրական ավանդույթը միայն օրենքի առկայության մասին չէ․ այն նաև այն մասին է, թե ինչպես է օրենքը գործադրվում։

Քաղաքների և նահանգների իշխանությունների դիրքորոշումն այս միջավայրում առանձնապես բարդ է։ Շատ մեծ քաղաքներ, հատկապես Դեմոկրատական կուսակցության վերահսկողության տակ գտնվողները, տարիներ շարունակ ձևավորել են քաղաքականություններ, որոնց նպատակն է սահմանափակել տեղական ոստիկանության ներգրավումը քաղաքացիական ներգաղթային գործերում։ Այդ մոտեցման կողմնակիցները պնդում են, որ եթե ներգաղթյալ համայնքները վախենան ոստիկանությունից, ապա չեն հաղորդի հանցագործությունների մասին, չեն ներկայանա որպես վկաներ, չեն դիմի օգնության ընտանեկան բռնության կամ աշխատավայրի շահագործման դեպքում։ Նրանց համար տեղական անվտանգությունը կախված է վստահությունից, իսկ վստահությունը կարող է փլուզվել, եթե յուրաքանչյուր փողոցային շփում ընկալվի որպես հավանական ճանապարհ դեպի ICE։

Վարչակազմի կողմնակիցները հակադարձում են, որ այսպես կոչված sanctuary քաղաքականությունները խանգարում են դաշնային օրենքի կիրարկմանը և ստեղծում են իրավական անորոշություն։ Նրանց կարծիքով՝ եթե քաղաքը կամ նահանգը սահմանափակում է համագործակցությունը դաշնային ներգաղթային մարմինների հետ, ապա գործնականում բարդացնում է այն մարդկանց հայտնաբերումը, որոնք գտնվում են հեռացման ենթակա կարգավիճակում կամ կապված են քրեական վարույթների հետ։ Այս փաստարկը հատկապես ուժեղ է հնչում այն քաղաքացիների շրջանում, որոնք իրենց համայնքներում տեսնում են հանցավորության, թմրանյութերի, անօրինական աշխատանքի կամ հանրային ծառայությունների ծանրաբեռնվածության խնդիրներ և այդ խնդիրների մի մասը կապում են ներգաղթի կառավարման բացակայության հետ։ Նրանց ձայնը չլսելը նույնպես սխալ կլիներ։ Ամերիկյան հասարակության մի զգալի հատված իրական մտահոգություն ունի ոչ թե մարդկանց ծագման, այլ կանոնների, սահմանների, հարկատուների բեռի և անվտանգային ռիսկերի վերաբերյալ։

Բայց անվտանգային փաստարկը ևս պետք է մնա ճշգրիտ։ Ներգաղթյալներին որպես հավաքական սպառնալիք ներկայացնելը ոչ միայն բարոյապես վտանգավոր է, այլև քաղաքականապես անարդյունավետ։ Ներգաղթյալների մեջ կան հանցագործներ, ինչպես կան քաղաքացիների մեջ։ Կան մարդիկ, որոնք խախտել են մուտքի կանոնները, և կան մարդիկ, որոնք տարիներով աշխատել են, հարկեր վճարել, երեխաներ մեծացրել, ապաստան կամ կարգավիճակ են սպասել, կամ նույնիսկ օրինական ներկայություն են ունեցել, բայց հայտնվել են վարչական սխալի կամ լայն գործողության թիրախում։ Եթե պետությունը չի տարբերակում այս խմբերին, ապա օրենքի կիրարկումը կորցնում է իր բարոյական ուժը։ Եթե հասարակությունը չի տարբերակում այս խմբերին, ապա վախը դառնում է քաղաքական լեզու։

Թրամփի երկրորդ ժամկետի առաջին տարին ներգաղթի ոլորտում նշանավորվեց մեծ արագությամբ և լայնությամբ։ Վարչակազմը հենվեց գործադիր հրամանների, վարչական ուղղորդումների, դաշնային գործակալությունների վերադասավորումների, պահման կարողությունների ընդլայնման և ներսում ձերբակալությունների մեծացման վրա։ Սահմանային անցումների նվազումը վարչակազմը ներկայացնում է որպես իր քաղաքականության ամենակարևոր ձեռքբերումներից մեկը։ Քննադատները, իրենց հերթին, ասում են, որ այդ արդյունքը ձեռք է բերվել ապաստանի հասանելիության սահմանափակման, իրավական պաշտպանության նվազեցման, պահման ծավալների աճի և համայնքների մեջ վախի տարածման միջոցով։ Երկու կողմերն էլ խոսում են «օրենքից», բայց տարբեր իմաստներով․ մեկի համար օրենքը սահմանների փակման և հեռացման գործընթացի գործիք է, մյուսի համար՝ անձի իրավունքների և պետության սահմանների նկատմամբ վերահսկողության մեխանիզմ։

Ներգաղթային պահման կենտրոնները նույնպես դարձել են քաղաքական և բարոյական վեճի կենտրոն։ Ցույցերի կազմակերպիչները վերջին օրերին հաճախ հիշեցնում էին պահման կենտրոններում մահվան դեպքերի, պայմանների, երկարատև կալանքի և ընտանիքների անորոշության մասին։ Դաշնային կողմը, հակառակը, շեշտում է, որ պահումը անհրաժեշտ է հեռացման գործընթացի արդյունավետության, դատարաններին ներկայանալու երաշխիքի և հանրային անվտանգության համար։ Խնդիրը այստեղ ևս միայն պահման փաստը չէ, այլ դրա ծավալը, վերահսկողությունը և նպատակը։ Որքան ավելի մեծ է պահման համակարգը, այնքան ավելի մեծ է պետության պարտավորությունը՝ ապահովելու բժշկական օգնություն, իրավական հասանելիություն, մարդկային պայմաններ և սխալների արագ շտկում։

Հունվարի 20-ի ցույցերի օրը Լոս Անջելեսում հիշողությունը հատկապես ծանր էր։ Քաղաքը դեռ չէր մոռացել 2025-ի ամառվա ներգաղթային գործողություններից հետո սկսված բողոքի ալիքը, երբ դաշնային ուժերի, Ազգային գվարդիայի և ծովային հետևակի ներգրավումը դարձավ ազգային սկանդալի մաս։ Վարչակազմը այդ ժամանակ պնդում էր, որ անհրաժեշտ է պաշտպանել դաշնային շենքերն ու գործակալներին, երբ բողոքի որոշ դրվագներ վերածվել էին գույքի վնասման, ճանապարհների փակման և ոստիկանության հետ բախումների։ Կալիֆորնիայի և Լոս Անջելեսի մի շարք ղեկավարներ այդ քայլը համարում էին անհամաչափ և քաղաքականորեն բորբոքող։ Այդ հիշողությունը հունվարի 20-ին նորից հայտնվեց ցուցարարների խոսքում․ նրանց համար ICE-ի թեման այլևս չէր առանձնացվում ներքին ռազմականացված արձագանքի թեմայից։

Լոս Անջելեսի կենտրոնում հունվարի 20-ի հավաքները համեմատաբար վերահսկելի էին․ մարդիկ հավաքվեցին քաղաքապետարանի մոտ, շարժվեցին քաղաքի փողոցներով, իսկ ոստիկանությունը հետևում էր երթի ընթացքին։ Հարավային Կալիֆորնիայում առանձին հավաքներ եղան նաև Բըրբենքում, Փասադենայում, Սանտա Մոնիկայում, Վենիսում, Լոնգ Բիչում, ինչպես նաև ուսանողական քայլերթերի կամ դասադուլների մասին հաղորդումներ՝ արևելյան Լոս Անջելեսում և Մոնտեբելոյում։ Այդ օրը անմիջապես զանգվածային ձերբակալությունների մասին տեղեկություն չկար։ Բայց ցուցարարների պաստառներն ու ձայները ցույց էին տալիս, որ խնդիրը միայն մեկ օրվա բողոք չէր։ Այն դարձել էր քաղաքական տարվա մեկնարկային նշանը։

Վաշինգտոնում ցույցերի խորհրդանշականությունը այլ էր։ Դաշնային մայրաքաղաքում ICE-ի, սահմանների և քաղաքացիական իրավունքների թեմաները միահյուսվում են պետական իշխանության կենտրոնի անմիջական ֆոնին։ Երբ մարդիկ փողոց են դուրս գալիս Կոնգրեսի, Սպիտակ տան կամ դաշնային դատարանների ստվերում, նրանց ուղերձը ուղղված է ոչ միայն տեղական ոստիկանությանը կամ ICE-ի դաշտային գրասենյակին, այլ ամբողջ պետական համակարգին։ Հունվարի 20-ի բողոքը այս իմաստով տարելիցի հաշվետվություն էր․ մեկ տարի անց ընդդիմադիր շարժումները փորձում էին ասել, որ վարչակազմի ներգաղթային նախագիծը չի դարձել միայն սահմանային քաղաքականություն, այլ վերաձևավորում է պետական իշխանության և անհատի հարաբերությունը։

Ուսանողների մասնակցությունը ցույցերին նույնպես պատահական չէր։ Քլիվլենդում համալսարանականներ, Սանտա Ֆեում ավագ դպրոցի աշակերտներ և այլ վայրերում երիտասարդներ քայլերթերի միջոցով ներգաղթի թեման կապեցին կրթական միջավայրի հետ։ Ուսանողների համար սա միայն ընտանեկան կամ գաղափարական հարց չէ։ ԱՄՆ-ում սովորող միջազգային ուսանողները, այդ թվում նաև հայ երիտասարդները, ապրում են վիզաների, կարգավիճակի, ճանապարհորդության, համալսարանական կարգապահության և դաշնային քաղաքականության փոփոխությունների նկատմամբ մշտական զգայունության մեջ։ Նույնիսկ երբ նրանք որևէ անմիջական ռիսկ չունեն, ընդհանուր մթնոլորտը կարող է ազդել նրանց որոշումների վրա՝ մեկնել արձակուրդի, մասնակցել հանրային միջոցառման, ստորագրել քաղաքական հայտարարություն կամ պարզապես վստահել, որ իրենց փաստաթղթային կարգավիճակը բավարար պաշտպանություն է։

ԱՄՆ-ում ապրող հայկական համայնքի համար այս հարցը հեռավոր չէ։ Հայերի մեծ մասը, հատկապես հին սերունդների ընտանիքներում, այսօր քաղաքացիներ են կամ օրինական մշտական բնակիչներ։ Հայկական համայնքը չի կարելի ներկայացնել որպես այս ճնշումների ուղղակի կամ հատուկ թիրախ, և որևէ պատասխանատու հրապարակում չպետք է ստեղծի նման անհիմն պատկեր։ Բայց հայկական ամերիկյան կյանքը ներգաղթի պատմությունից անջատել հնարավոր չէ։ Հայ ընտանիքների մեծ մասը այս երկրում ունի գաղթի, փախստականության, քաղաքական ապաստանի, ընտանեկան վերամիավորման, ուսանողական վիզաների, աշխատանքային թույլտվությունների կամ բիզնես ներգաղթի հետ կապված հիշողություն։ Ներգաղթի մասին ամերիկյան քաղաքականությունը, հետևաբար, հայ համայնքի համար ոչ միայն «ուրիշների» մասին քաղաքականություն է, այլ այն իրավական և բարոյական միջավայրի մասին, որի մեջ հայերն իրենք էլ կառուցել են իրենց տունը։

Հայ ընտանիքի համար ICE-ի ներկայության հարցը կարող է լինել շատ գործնական։ Եթե ընտանիքի անդամներից մեկը քաղաքացի է, մյուսը՝ կանաչ քարտի դիմող, երրորդը՝ ուսանողական կարգավիճակ ունեցող, իսկ աշխատավայրում կան տարբեր կարգավիճակով մարդիկ, ապա ընդհանուր վախը չի ճանաչում միայն մեկ իրավական կատեգորիա։ Մարդիկ սկսում են հարցնել՝ ինչ փաստաթուղթ պետք է պահել մոտը, ինչ անել ճանապարհային կանգառի ժամանակ, արդյոք կարելի է բացել դուռը, երբ դաշնային գործակալը ներկայանում է, ինչ իրավունք ունի աշխատողը, երբ գործատուն ստուգում է փաստաթղթերը, և ինչ պետք է անի ընտանիքը, եթե որևէ մեկը հանկարծ չվերադառնա աշխատանքից։ Այս հարցերը ոչ թե քաղաքական կարգախոսներ են, այլ առօրյա կյանքի կազմակերպման խնդիրներ։

Փոքր բիզնեսների համար իրավիճակը ևս զգայուն է։ Հայկական ռեստորանները, մթերային խանութները, արտադրամասերը, շինարարական ընկերությունները, ավտոսպասարկման կետերը, խնամքի ծառայությունները և ընտանեկան ձեռնարկությունները հաճախ գործում են լայն միգրանտական տնտեսության մեջ։ Նրանք ունեն աշխատակիցներ, հաճախորդներ, մատակարարներ և հարևաններ, որոնց վրա վախի մթնոլորտը կարող է անմիջապես ազդել։ Եթե մարդիկ չեն գնում աշխատանքի, չեն դուրս գալիս գնումների, խուսափում են բժշկից կամ դպրոցից, ապա դա միայն իրավական հարց չէ․ դա տնտեսության հարց է։ Բայց բիզնեսի տեսանկյունից կա նաև հակառակ պարտավորությունը՝ գործատուները պետք է հետևեն աշխատանքի իրավական կանոններին, փաստաթղթային ստուգումներին և չվերածեն իրենց տնտեսությունը անօրինականության վրա հիմնված ռիսկային համակարգի։ Այստեղ ևս հավասարակշռությունը դժվար է․ մարդասիրությունը չի ազատում օրենքից, իսկ օրենքը չպետք է վերածվի կույր վախի։

Հայկական ընթերցողը այս բանավեճի մեջ կարող է ճանաչել պատմական զգայունության մի քանի շերտ։ Հայերը գիտեն, թե ինչ է նշանակում պետության ուժը, երբ այն գործադրվում է մարդու ինքնության, փաստաթղթի կամ ծագման հիման վրա։ Բայց հայերը նաև գիտեն, թե ինչ է նշանակում անվտանգություն, երբ պետությունը չի կարող պաշտպանել իր քաղաքացիներին կամ իր սահմանները։ Այդ պատճառով հայկական ամերիկյան մոտեցումը կարող է և պետք է ավելի բարդ լինի, քան պարզ հակադրությունը։ Կարելի է պաշտպանել սահմանային վերահսկողությունը՝ առանց մարդկանց արժեզրկելու։ Կարելի է պահանջել օրենքի կիրարկում՝ առանց ամբողջ համայնքներ կասկածի տակ դնելու։ Կարելի է քննադատել ICE-ի գործողությունները՝ առանց իրավապահներին հավաքական թշնամի ներկայացնելու։ Կարելի է աջակցել ներգաղթային բարեփոխմանը՝ առանց անտեսելու այն քաղաքացիների մտահոգությունը, որոնք իրենց քաղաքներում տեսնում են իրական ճնշումներ։

Հատկապես վտանգավոր է այն պահը, երբ ամերիկյան քաղաքական լեզուն սկսում է մարդկանց բաժանել ոչ թե ըստ գործողությունների, այլ ըստ պատկանելության։ «Ներգաղթյալ» բառը դառնում է շատ լայն, երբեմն անճիշտ պիտակ։ Այդ բառի մեջ կարող են ներառվել համալսարանում սովորող վիզայով ուսանողը, ապաստան հայցող ընտանիքը, տասնամյակներ առաջ եկած և այսօր քաղաքացի դարձած ծնողը, սահմանը նոր անցած մարդը, աշխատողը, որը սպասում է կարգավիճակի որոշմանը, և մեկը, որը կատարել է ծանր հանցագործություն։ Նույն բառով այս բոլոր մարդկանց նկարագրելը իրականությունը աղավաղում է։ Նույնքան աղավաղող է մյուս ծայրահեղությունը՝ բոլոր ներգաղթյալներին միայն զոհ ներկայացնելը և չնկատելը, որ պետությունը պարտավոր է արձագանքել այն դեպքերին, երբ օրենքը խախտվել է կամ հանրային անվտանգությանը սպառնալիք կա։

Հունվարի 20-ի բողոքի շարժումները իրենց լեզվով հիմնականում փորձում էին կենտրոնանալ իրավունքի, վախի և մարդկային արժանապատվության վրա։ Նրանց համար ICE-ի քննադատությունը ոչ միայն մեկ գործակալության դեմ է, այլ այն մոդելի, որտեղ ներգաղթային կարգավիճակը կարող է դարձնել մարդուն մշտական վերահսկողության ենթակա։ Ցուցարարները պնդում են, որ իրավական գործընթացը պետք է լինի հասանելի, փաստաբանների մուտքը՝ ապահովված, ընտանիքների բաժանումը՝ բացառություն, ոչ թե սովորական գործիք, իսկ ուժի կիրառումը՝ խիստ հաշվետու։ Նրանք նաև շեշտում են, որ ներգաղթային գործողությունները հաճախ դիպչում են այն մարդկանց, որոնք չունեն քրեական դատվածություն կամ որոնց գործերը դեռ ընթացքի մեջ են։ Այս պնդումը վարչակազմի ամենասուր քննադատություններից է, որովհետև հակադրում է պաշտոնական «ամենավտանգավորների» լեզուն պահման ու ձերբակալության իրական լայնությանը։

Վարչակազմի պաշտպանները պատասխանում են, որ զանգվածային համակարգում անհնար է կատարելագործված տարբերակում առանց նախնական կոշտ վերահսկողության։ Նրանք ասում են՝ եթե մարդը չունի երկրում մնալու իրավական հիմք, ապա պետությունը պարտավոր է գործել, և հակառակ դեպքում օրենքը դառնում է խորհրդանշական, ոչ թե իրական։ Նրանք նաև նշում են, որ դաշնային գործակալները հաճախ բախվում են թշնամական միջավայրի, որտեղ յուրաքանչյուր ձերբակալություն կարող է վերածվել ամբոխային դիմադրության։ Նրանց համար ցուցարարների որոշ կարգախոսներ և ICE-ի լիակատար վերացման պահանջները ցույց են տալիս, որ քննադատությունը երբեմն ուղղված չէ միայն ուժի չափին, այլ օրենքի կիրարկման բուն գաղափարին։ Այդ մտահոգությունը նույնպես պետք է լսել, եթե հասարակությունը ուզում է դուրս գալ փոխադարձ մեղադրանքների փակ շրջանից։

Այնուամենայնիվ, ժողովրդավարական պետության մեջ ուժի կիրարկման օրինականությունը չափվում է ոչ միայն նպատակով, այլև մեթոդով։ Եթե պետությունը ասում է, որ պաշտպանում է հասարակական անվտանգությունը, ապա պետք է ցույց տա, որ իր գործողություններն իսկապես ուղղված են կոնկրետ ռիսկերի նվազեցմանը, ոչ թե ընդհանուր վախի ստեղծմանը։ Եթե պետությունը ասում է, որ թիրախավորում է հանցավոր տարրերին, ապա պետք է հրապարակային ու հստակ տվյալներով ցույց տա, թե ովքեր են ձերբակալվում, ինչ հիմքով, ինչպիսի իրավական ընթացակարգով և ինչ վերահսկողությամբ։ Եթե պետությունը սխալվում է քաղաքացու, օրինական բնակչի կամ սխալ անձի նկատմամբ, ապա պետք է արագ և բաց մեխանիզմ ունենա այդ սխալը շտկելու համար։ Հակառակ դեպքում նույնիսկ իրավական գործողությունը կարող է ընկալվել որպես քաղաքական ճնշում։

Ցույցերի օրերին ոստիկանության ոչ ագրեսիվ ներկայությունը որոշ քաղաքներում ցույց տվեց, որ հնարավոր է նաև այլ մոդել։ Երբ տեղական ոստիկանությունը սահմանափակվում է երթի անվտանգության ապահովմամբ, մեքենաների հոսքի կարգավորմամբ և բռնության կանխարգելմամբ, առանց խաղաղ բողոքը ճնշելու, հանրային լարվածությունը նվազում է։ Բայց նման մոդելը աշխատում է միայն այն դեպքում, երբ ցուցարարներն էլ գիտակցում են իրենց պատասխանատվությունը։ Խաղաղ բողոքի ուժը հենց այն է, որ այն չի տալիս իշխանությանը բռնի հակազդեցության արդարացում։ Երբ բողոքը վերածվում է գույքի վնասման կամ ֆիզիկական սպառնալիքի, այն թուլացնում է իր սեփական բարոյական հիմքը և հնարավորություն տալիս վարչակազմին ամբողջ շարժումը ներկայացնել որպես անօրինականություն։

Ամերիկյան հասարակության խորացող բաժանումը այս թեմայում առավել տեսանելի է մեդիայի և սոցիալական ցանցերի մեջ։ Մի կողմը տարածում է տեսանյութեր, որտեղ դաշնային գործակալները կոպիտ ուժ են կիրառում կամ մարդիկ լաց են լինում ձերբակալված հարազատի համար։ Մյուս կողմը տարածում է տեսանյութեր, որտեղ ցուցարարները գոռում են գործակալների վրա, փակում ճանապարհը կամ վնասում մեքենա։ Երկու տեսանյութերն էլ կարող են իրական լինել, բայց դրանցից յուրաքանչյուրն ընտրում է ամբողջ պատկերի միայն մեկ հատվածը։ Արդյունքում հասարակությունը չի քննարկում ամբողջ իրականությունը, այլ մրցում է սեփական վախը հաստատող պատկերներով։ Այդ մեդիական միջավայրում չափավոր խոսքը դժվար է լսելի դարձնել, բայց հենց այդ խոսքն է անհրաժեշտ։

Հունվարի 20-ից հետո քաղաքական հարցը միայն այն չէ, թե ցույցերը որքան մարդաշատ էին։ Ավելի կարևոր է, թե ինչ են դրանք ասում երկրի հոգեբանական վիճակի մասին։ Մեկ տարի անց Թրամփի վարչակազմը կարող է փաստել, որ ներգաղթը շարունակում է մնալ իր օրակարգի կենտրոնում, և որ նրա ընտրազանգվածի համար սահմանային վերահսկողությունը ոչ թե երկրորդական, այլ հիմնարար հարց է։ Ընդդիմադիր շարժումները կարող են փաստել, որ նույն քաղաքականությունը ստեղծել է դիմադրության նոր ալիք, որն ընդգրկում է ոչ միայն ներգաղթյալ համայնքներ, այլև ուսանողներ, աշխատավորներ, կրոնական խմբեր, քաղաքացիական ազատությունների պաշտպաններ և տեղական պաշտոնյաներ։ Այս երկու փաստերն էլ իրական են։ Դրանցից որևէ մեկը մերժելը նշանակում է չհասկանալ Ամերիկան 2026-ի սկզբին։

Հունվարի 22-ի առավոտվա դրությամբ հարցերից շատերը բաց են։ Ռենե Գուդի մահվան շուրջ քննությունը դեռ վերջնական քաղաքական և իրավական պատասխան չի տվել։ Մինեապոլիսում դաշնային գործողությունների ծավալը, դրանց ազդեցությունը դպրոցների և բիզնեսների վրա, ինչպես նաև տեղական և դաշնային իշխանությունների հակասությունը դեռ շարունակվող թեմաներ են։ Արևմտյան ափի, Նյու Յորքի, Չիկագոյի և այլ քաղաքների իշխանությունները դեռ փորձում են հասկանալ, թե ինչպես պահպանել տեղական հանրային անվտանգությունը՝ առանց դաշնային ներգաղթային գործողությունների հետ ամբողջական նույնացման։ Վարչակազմը, իր հերթին, որևէ նշան չի տվել, որ հրաժարվելու է կոշտ գծից։ Ընդհակառակը, նրա լեզուն ցույց է տալիս, որ 2026-ը նախատեսվում է որպես ավելի կազմակերպված, ավելի ընդլայնված և ավելի քաղաքականորեն պաշտպանված ներգաղթային կիրարկման տարի։

Հայկական համայնքի ներսում այս թեման պետք է քննարկվի առանց վախեցնող լուրերի տարածման և առանց հեշտ կարգախոսների։ Պետք չէ յուրաքանչյուր ICE գործողություն ներկայացնել որպես անմիջական սպառնալիք բոլոր հայերին։ Պետք չէ նաև հանգստացնել մարդկանց այն մտքով, թե սա որևէ կապ չունի հայ ընտանիքների հետ։ Ճիշտ մոտեցումը տեղեկացվածությունն է․ իմանալ սեփական կարգավիճակը, կարգի բերել փաստաթղթերը, հասկանալ աշխատանքի և բնակության իրավական պարտավորությունները, չտարածել չստուգված լուրեր, անհրաժեշտության դեպքում դիմել լիցենզավորված փաստաբանի, և միևնույն ժամանակ պաշտպանել այն սկզբունքը, որ պետության ուժը պետք է լինի հաշվետու։ Հայկական մամուլի պատասխանատվությունն այստեղ ոչ թե խուճապ ստեղծելն է, այլ համայնքին տալը այն լեզուն, որով կարելի է խոսել բարդ իրականության մասին։

Ամերիկայի ներգաղթային վեճը նաև արժեքային քննություն է հայերի համար։ Հայկական պատմությունը սովորեցնում է զգուշանալ պետության կողմից մարդկանց ապամարդկայնացնող լեզվից։ Ամերիկյան քաղաքացիական մշակույթը սովորեցնում է, որ օրենքը չի կարող կախված լինել միայն կարեկցանքից։ Այս երկուսը հակադիր չեն։ Իրական պատասխանատու դիրքորոշումը պահանջում է և՛ սահմանների կառավարում, և՛ մարդու արժանապատվության պաշտպանություն։ Պահանջում է և՛ հանցագործության դեմ կոշտություն, և՛ անմեղության կանխավարկած։ Պահանջում է և՛ իրավապահների անվտանգության ընդունում, և՛ նրանց գործողությունների վերահսկում։ Պահանջում է և՛ տեղական համայնքների վախերի լսում, և՛ այն քաղաքացիների ձայնի հարգում, որոնք ասում են, որ օրենքի անգործությունը նույնպես անարդարություն է։

Թրամփի երկրորդ ժամկետի առաջին տարելիցից երկու օր անց Միացյալ Նահանգները կանգնած է ոչ թե մեկ օրենքի կամ մեկ գործակալության շուրջ վեճի առաջ, այլ ավելի մեծ հարցի առջև․ ինչպիսի՞ պետություն է ուզում լինել այն ժամանակ, երբ ներգաղթը, սահմանը, անվտանգությունը և քաղաքացիական իրավունքները բախվում են նույն փողոցում։ Կարո՞ղ է պետությունը վերականգնել սահմանների վերահսկողությունը՝ առանց քաղաքների ներսում վախի մթնոլորտ ստեղծելու։ Կարո՞ղ է այն հեռացնել այն մարդկանց, որոնք իրավական հիմք չունեն մնալու, առանց խախտելու այն մարդկանց իրավունքները, որոնք ունեն լսվելու, փաստաբան ունենալու և սխալից պաշտպանվելու իրավունք։ Կարո՞ղ է հասարակությունը պաշտպանել իր քաղաքացիներին՝ առանց ներգաղթյալներին հավաքականորեն վտանգավոր ներկայացնելու։ Կարո՞ղ են ցուցարարները պաշտպանել մարդու արժանապատվությունը՝ առանց անտեսելու հանրային անվտանգության իրական մտահոգությունները։

Այս հարցերը հունվարի 20-ի ցույցերից հետո չեն լուծվել։ Դրանք միայն ավելի պարզ դարձան։ Ձմեռային փողոցներում բարձրացված դրոշները, ոստիկանության զուսպ ներկայությունը, ցուցարարների ձայները, դատարկված թաղամասերի խանութները, վարչակազմի կոշտ հայտարարությունները և աջակցողների անվտանգային պահանջները միասին ցույց են տալիս մի երկիր, որը դեռ փորձում է սահմանել ազատության և կարգի հարաբերությունը։ ԱՄՆ-ում ապրող հայերի համար այդ բանավեճը հեռուստատեսային քաղաքականություն չէ։ Դա այն երկրի մասին է, որտեղ նրանք սովորում են, աշխատում են, հարկեր են վճարում, բիզնես են պահում, երեխաներ են մեծացնում և փորձում են իրենց պատմական հիշողությունը հաշտեցնել ամերիկյան քաղաքացիական իրականության հետ։

Հունվարի 22-ի առավոտը ավելի հանգիստ է, քան հունվարի 20-ի փողոցները։ Բայց այդ հանգստությունը չի նշանակում լուծում։ Այն միայն դադար է՝ մեկ տարվա ամփոփումից հետո և հաջորդ տարվա անորոշության առաջ։ Ամերիկան դեռ պետք է որոշի, թե ինչպես է պահելու իր սահմանը՝ առանց կորցնելու իր սահմանադրական հոգին։ Իսկ հայկական համայնքը, ինչպես Ամերիկայի մյուս համայնքները, պետք է այդ որոշման մասնակիցը լինի ոչ թե վախով, այլ զգոնությամբ, ոչ թե ատելությամբ, այլ ճշգրտությամբ, ոչ թե միակողմանիությամբ, այլ այն գիտակցությամբ, որ օրենքն ու արժանապատվությունը կարող են պաշտպանվել միայն միասին։