Ինչպիսի՞ն էր Ամերիկան 2025 թվականին. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ թղթակից

31 դեկտեմբերի, 2025 թ.

2025-ի վերջին օրը Ամերիկան նստած է ոչ թե պարզապես մեկ տարվա ավարտի, այլ մի ամբողջ քաղաքական վիճակի եզրին։ Դրսից նայողին այն կարող է թվալ նույն հզոր երկիրը՝ լայն մայրուղիներով, լի օդանավակայաններով, բարձրացող շուկաներով, աշխարհի ամենամեծ տեխնոլոգիական ընկերություններով, համալսարաններով, դատարաններով և այնպիսի պետական մեքենայով, որը նույնիսկ իր ներքին ճգնաժամերի ժամանակ կարողանում է շարունակել գործել։ Բայց ներսից, այս տարվա ընթացքում, այդ նույն երկիրը հաճախ ապրում էր որպես մշտական ազդանշանային համակարգի մեջ գտնվող հասարակություն։ Սպիտակ տան որոշումները, դատարանների արձագանքը, նահանգների դիմադրությունը, ներգաղթային գործողությունները, փողոցային ցույցերը, կառավարության երկարատև փակումը, համալսարանների լարվածությունը, արհեստական բանականության տնտեսական խելահեղ արագացումը և մեդիայի վերադասավորումը ստեղծեցին մի տարեթիվ, որը ոչ ոք չէր կարող դիտել միայն որպես հերթական վարչական տարի։

Դոնալդ Թրամփի երկրորդ ժամկետի առաջին տարին սկսվեց այնպիսի քաղաքական տեմպով, որը հատուկ էր նրա առաջին վարչակազմին, բայց այս անգամ ավելի համակարգված, ավելի կոշտ և ավելի փորձառու։ 2017-ին Թրամփի իշխանության վերադարձը թվում էր անսպասելի բախում Վաշինգտոնի հաստատված ինստիտուտների հետ։ 2025-ին այդ բախումը վերադարձավ ոչ թե որպես փորձ, այլ որպես նախապատրաստված ծրագիր։ Վարչակազմի լեզուն պարզ էր՝ երկիրը պետք է վերականգնի վերահսկողությունը սահմանների, պետական ծախսերի, դաշնային բյուրոկրատիայի, արտաքին գործարքների և մշակութային օրակարգերի վրա։ Նրա կողմնակիցների համար սա իշխանության չարաշահում չէր, այլ ուշացած պատասխան այն զգացողությանը, որ տարիներ շարունակ կառավարությունը, դատարանները, համալսարանները, մեդիան և խոշոր կորպորացիաները հեռացել էին սովորական ընտրողի կամքից։ Ընդդիմախոսների համար նույն գործողությունները թվում էին հակառակն՝ նախագահի ձեռքում գործադիր իշխանության այնպիսի կենտրոնացում, որը սկսում էր շրջանցել օրենքի դանդաղ, բայց անհրաժեշտ ընթացակարգերը։

Տարվա առաջին ամիսներից Սպիտակ տունը քաղաքականությունը դարձրեց հրամանագրային։ Ներգաղթ, պետական ապարատի կրճատում, սահմանային արտակարգ դրություն, բազմազանության և ներառման ծրագրերի վերացում, փախստականների ու ապաստանի քաղաքականության սեղմում, համալսարանների և դաշնային ֆինանսավորման նկատմամբ ճնշում, արտաքին օգնության վերանայում, դաշնային աշխատուժի ապագայի փոփոխություն․ ամեն ինչ միաժամանակ շարժվեց։ Այդ արագությունը դարձավ 2025-ի գլխավոր քաղաքական նշանը։ Վարչակազմի տրամաբանությամբ՝ տարիներ շարունակ ուշացած որոշումները այլևս չպետք է խեղդվեին խորհրդակցությունների, միջգերատեսչական հիշեցումների և դատական կանխարգելիչ որոշումների մեջ։ Բայց Ամերիկայի սահմանադրական համակարգը կառուցված է հենց այն ենթադրության վրա, որ արագությունը միշտ չէ, որ օրինականության չափանիշ է։ Այդ պատճառով տարվա մեծ մասը դարձավ Սպիտակ տան և դատարանների միջև մաշող, երբեմն կտրուկ, երբեմն տեխնիկական, բայց քաղաքականորեն ծանր հակամարտություն։

Ներգաղթը 2025-ին վերածվեց ամերիկյան կյանքի ամենաշոշափելի ճակատներից մեկի։ Հարավային սահմանի վրա վարչակազմը կարողացավ ցույց տալ թվային արդյունք․ սահմանային անցումների և ձերբակալությունների մակարդակը տարվա ընթացքում իջավ մինչև այնպիսի ցուցանիշների, որոնք իշխանության կողմնակիցները ներկայացնում էին որպես պատմական կարգուկանոնի վերադարձ։ Նրանց համար դա ապացույց էր, որ նախորդ տարիների ճգնաժամը ոչ թե անխուսափելի մարդասիրական հոսք էր, այլ թույլ քաղաքականության հետևանք։ Սահմանը, նրանց ասելով, վերջապես նորից սահման էր, ոչ թե վարչական հույսի գոտի։ Բայց ներգաղթի իրական ազդեցությունը միայն սահմանի վրա չէր։ Այն տեղափոխվեց քաղաքներ, աշխատավայրեր, համալսարաններ, ընտանիքներ, դատարաններ և համայնքներ, որտեղ մարդիկ սկսեցին զգալ, որ իրենց իրավական կարգավիճակը, անգամ եթե տարիներ շարունակ կայուն էր թվում, կարող է դառնալ քաղաքական վերաձևման մաս։

Այդ տարվա ներգաղթային քաղաքականության ամենախորը հոգեբանական հետևանքը վախի տարածումն էր ոչ միայն առանց փաստաթղթի ապրող մարդկանց, այլև իրավական միջանկյալ կարգավիճակ ունեցող ընտանիքների, ապաստանի դիմողների, ուսանողների, ժամանակավոր աշխատանքային վիզաներով մասնագետների և նոր քաղաքացիություն ստանալու ճանապարհին գտնվողների շրջանում։ Ծննդյան իրավունքով քաղաքացիության սահմանափակման հրամանագիրը, որը դատարանները արագ վիճարկեցին, բացեց ամերիկյան սահմանադրական ինքնության ամենահին հարցերից մեկը՝ ով է ամերիկացի դառնում ծնվելու պահից և կարո՞ղ է նախագահը վերասահմանել այդ սկզբունքը հրամանագրով։ Գերագույն դատարանը ամռանը չլուծեց այդ հարցի բուն սահմանադրական իմաստը, բայց սահմանափակեց այն գործիքը, որով ստորին դատարանները կարող էին համազգային մասշտաբով կանգնեցնել գործադիր որոշումները։ Դա վարչակազմի համար ընթացակարգային հաղթանակ էր, իսկ քննադատների համար՝ նախազգուշացում, որ իրավունքների պաշտպանությունը կարող է դառնալ ավելի մասնատված և ավելի կախված կոնկրետ հայցվորներից։

Ներգաղթի շուրջ ամենասուր վեճերից մեկը կապված էր արագ արտաքսումների, ռազմական ժամանակներից եկող իրավական մեխանիզմների կիրառման և պատշաճ դատավարության պահանջի հետ։ Երբ վարչակազմը դիմեց «Alien Enemies Act»-ի նման հին օրենքներին և որոշ միգրանտների տեղափոխեց ԱՄՆ սահմաններից դուրս գտնվող ծանր պայմաններով բանտեր, հարցը դարձավ ոչ միայն ներգաղթային, այլև իրավական-բարոյական։ Իշխանության կողմնակիցները պնդում էին, որ պետությունը պետք է ունենա գործիքներ՝ արագ և կոշտ պատասխանելու կազմակերպված հանցավորությանը, թմրանյութերի ու բռնի ցանցերի սպառնալիքին։ Ընդդիմախոսները հարցնում էին՝ եթե պետությունը կարող է որևէ մեկին պիտակավորել, տեղափոխել և հետո երկար վիճել դատարանի հետ, ապա ինչն է մնալու այն սկզբունքից, որ նույնիսկ ոչ քաղաքացի մարդը ունի նվազագույն գործընթացային իրավունքներ։ 2025-ին այս վեճը չավարտվեց․ այն միայն դարձավ նոր վարչակազմի և ամերիկյան իրավակարգի սահմանագծային հարցերից մեկը։

Լոս Անջելեսը դարձավ այդ լարվածության ամենաերևացող քաղաքային բեմերից մեկը։ Ամռան սկզբին ներգաղթային գործողությունները, բողոքները, ոստիկանության և դաշնային մարմինների ներկայությունը, ապա Կալիֆոռնիայի Ազգային գվարդիայի և ծովային հետևակայինների ներգրավումը երկրի առաջ դրեցին մի հարց, որը երկար ժամանակ թվում էր պատմական դասագրքերի թեմա՝ ինչ չափով կարող է նախագահը դաշնային ուժ կիրառել ամերիկյան քաղաքի փողոցներում, երբ նահանգի իշխանությունը համաձայն չէ։ Թրամփի վարչակազմը դա ներկայացնում էր որպես օրենքի և դաշնային օբյեկտների պաշտպանություն։ Կալիֆոռնիայի իշխանությունները և քաղաքացիական իրավունքների պաշտպանները դա տեսնում էին որպես ուժի ցուցադրություն, որը վտանգավոր կերպով խառնում է ներգաղթային վերահսկողությունը, ներքին քաղաքականությունը և ռազմական ներկայությունը քաղաքացիական միջավայրում։ Լոս Անջելեսի հայ ընթերցողի համար սա չէր կարող լինել հեռավոր ամերիկյան լուր․ այն տեղի էր ունենում այն նույն տարածաշրջանում, որտեղ ապրում են տասնյակ հազարավոր հայ ընտանիքներ, որտեղ փոքր բիզնեսները, դպրոցները, եկեղեցիները, մշակութային կենտրոններն ու ներգաղթյալ կյանքի ամենօրյա ռիթմը տարիներ շարունակ միահյուսված են Կալիֆոռնիայի բազմազգ իրականությանը։

Դաշնային իշխանության և նահանգների միջև լարվածությունը 2025-ին միայն Կալիֆոռնիայի պատմությունը չէր։ Ներգաղթային քաղաքականությունը, առողջապահությունը, համալսարանների ֆինանսավորումը, ընտրական քարտեզները, դատական հայցերը և հանրային անվտանգության ընկալումները նորից ընդգծեցին ամերիկյան ֆեդերալիզմի երկակի բնույթը։ Մի կողմից, նահանգները փորձեցին ներկայանալ որպես Սպիտակ տան հնարավոր ավելորդությունների սահմանափակող ուժ։ Մյուս կողմից, վարչակազմը պնդում էր, որ դաշնային օրենքի իրականացումը չի կարող կախված լինել քաղաքների կամ նահանգների քաղաքական նախասիրություններից։ «Sanctuary» քաղաքների շուրջ վեճը դարձավ ոչ միայն իրավական, այլև խորհրդանշական․ արդյոք տեղական իշխանությունը կարող է սահմանափակել իր համագործակցությունը ներգաղթային մարմինների հետ՝ համայնքի վստահությունը պաշտպանելու համար, թե դա դառնում է դաշնային օրենքի արգելակում։ Տարվա ընթացքում այս հարցի շուրջ դատական ու քաղաքական պայքարը գրեթե անընդհատ էր։

Փողոցային քաղաքականությունը նույնպես վերադարձավ մեծ մասշտաբով։ Ապրիլի «Hands Off» ցույցերը, հունիսի և հոկտեմբերի «No Kings» հավաքները, Լոս Անջելեսի ներգաղթային բողոքները և բազմաթիվ փոքր քաղաքներում ու համալսարաններում տեղի ունեցած ակցիաները ցույց տվեցին, որ Թրամփի երկրորդ վարչակազմի դեմ ընդդիմությունը միայն Կոնգրեսում կամ դատարաններում չէր ձևավորվում։ Այն դուրս էր գալիս հրապարակներ՝ երբեմն սուր, երբեմն կարգապահ, երբեմն լարված, բայց հիմնականում որպես մեծ քաղաքական ազդանշան։ «No Kings» կարգախոսը պարզ էր, չափազանց պարզ նույնիսկ․ այն նախագահի կողմնակիցների աչքում հիստերիկ չափազանցություն էր, իսկ ընդդիմախոսների համար՝ սահմանադրական զգուշացում։ Այդ ցույցերը ցույց տվեցին նաև, որ Ամերիկայի բողոքի մշակույթը շարունակում է լինել բարձր ձայնի, տեղական կազմակերպման և թվային հարթակների խառնուրդ։ TikTok-ը, Reddit-ը, X-ը, տեղական խմբերը, արհմիությունները, իրավապաշտպան կազմակերպությունները և քաղաքացիական ցանցերը նույն տարվա մեջ դարձան քաղաքական մոբիլիզացիայի գործիքներ։

Բայց 2025-ի փողոցները միայն բողոքի վայր չէին։ Դրանք նաև վախի տարածք էին, որովհետև քաղաքական բռնության թեման այս տարի դուրս եկավ վերացական քննարկումներից։ Մինեսոտայում դեմոկրատական օրենսդիր Մելիսա Հորթմանի և նրա ամուսնու սպանությունը, սենատոր Ջոն Հոֆմանի և նրա կնոջ ծանր վիրավորումը, Փենսիլվանիայի նահանգապետի նստավայրի դեմ հրկիզման հարձակումը, ապա սեպտեմբերին պահպանողական ակտիվիստ Չարլի Քըրքի սպանությունը համալսարանական միջոցառման ժամանակ դարձան տարեթվի սև կետերը։ Այս դեպքերը տարբեր գաղափարական ուղղություններով էին ընկալվում, բայց միասին ստեղծեցին նույն զգացողությունը՝ ամերիկյան քաղաքական խոսքը այլևս միայն խոսք չէ, այն կարող է նյութականանալ զենքով, կրակով և անձնական թիրախավորմամբ։ 2025-ին գրեթե բոլոր կողմերը դատապարտում էին քաղաքական բռնությունը, բայց դատապարտման ձևն անգամ հաճախ դառնում էր կողմնակալության վեճ։ Ո՞ւմ ցավն է ավելի արագ ճանաչվում, ո՞ւմ նկատմամբ բռնությունն է ավելի հստակ անվանվում, ո՞ր բառերն են լեգիտիմացնում ատելությունը․ այս հարցերը դարձան ոչ միայն մեդիայի, այլև ընտանիքների սեղանների շուրջ քննարկվող թեմաներ։

Դաշնային աշխատողների համար տարին սկսվեց անորոշությամբ և ավարտվեց հոգնածությամբ։ «Department of Government Efficiency» անվան տակ պետական մեքենայի կրճատման և վերակազմավորման փորձը, Իլոն Մասկի ժամանակավոր, բայց շատ ազդեցիկ դերակատարությունը, «deferred resignation» առաջարկները, գործակալություններում կրճատումները, տվյալների հասանելիության և բյուրոկրատական վերահսկողության շուրջ վեճերը ստեղծեցին այնպիսի միջավայր, որտեղ պետական ծառայությունը կորցրեց իր սովորական կանխատեսելիությունը։ Վարչակազմի կողմնակիցների համար դաշնային ապարատը չափազանց մեծ, ինքնաբավ և հաճախ գաղափարապես կողմնակալ համակարգ էր, որը պետք էր կոտրել, փոքրացնել և ստիպել ծառայել ընտրված նախագահի քաղաքականությանը։ Դաշնային աշխատողների մեծ մասի համար, հատկապես շարքային մասնագետների, սա ոչ թե քաղաքական փիլիսոփայություն էր, այլ աշխատանքի, ընտանիքի, առողջապահական ապահովագրության, բնակարանի վարկի և մասնագիտական արժանապատվության հարց։ Նրանք չէին զգում, որ «վաշինգտոնյան բյուրոկրատիա» են․ նրանք զգում էին, որ օդերևութաբան են, սննդի անվտանգության տեսուչ, վետերանների ծառայության աշխատակից, հետազոտող, օդային անվտանգության մասնագետ կամ թանգարանի պահապան։

Աշնան կառավարության 43-օրյա shutdown-ը այդ հոգնածությունը վերածեց ազգային փորձության։ Հոկտեմբերի 1-ից նոյեմբերի 12-ը դաշնային կառավարությունը մտավ պատմականորեն երկար փակման մեջ, որի պատճառը ֆինանսավորման շուրջ կուսակցական փակուղին էր, հատկապես առողջապահական սուբսիդիաների և ծախսային առաջնահերթությունների հարցում։ Հանրապետականները պնդում էին, որ դեմոկրատները կառավարությունը պատանդ են պահում՝ իրենց առողջապահական պահանջները առաջ տանելու համար։ Դեմոկրատները պնդում էին, որ հանրապետականները և Սպիտակ տունը անտեսում են ընտանիքների համար վճարների կտրուկ աճի վտանգը և փորձում են փակումը օգտագործել պետական ապարատը էլ ավելի կրճատելու համար։ Դաշնային աշխատողները մնացին առանց կանոնավոր վճարների, օդանավակայաններում ուշացումները և անվտանգային ճնշումը մեծացան, սննդային օգնության ծրագրերը դարձան անհանգստության աղբյուր, Վաշինգտոնի շրջանի փոքր բիզնեսները զգացին եկամտի անկում, իսկ վիճակագրական տվյալների հրապարակումները ուշացան։ Ամերիկացիների համար, ովքեր վաղուց էին կարծում, որ Կոնգրեսը չի կարողանում կառավարել, shutdown-ը ոչ թե բացառություն էր, այլ այդ համոզմունքի ևս մեկ ապացույց։

Տարվա մեծ ֆինանսական օրենքը՝ Թրամփի և հանրապետականների «One Big Beautiful Bill»-ը, ամերիկյան քաղաքականության երկու տրամաբանությունները դրեց նույն փաստաթղթի մեջ։ Այն երկարացրեց և ամրացրեց հարկային արտոնությունների մի շարք դրույթներ, խոստացավ բիզնեսի և աշխատողների համար թեթևացում, ավելացրեց պաշտպանական և սահմանային ծախսերը, միաժամանակ սահմանափակեց կամ վերափոխեց որոշ սոցիալական ծրագրեր՝ Medicaid-ի, SNAP-ի և ուսանողական վարկերի ոլորտում։ Սպիտակ տունը դա ներկայացնում էր որպես աշխատող և միջին խավի համար մեծ հարկային հաղթանակ, ամերիկյան արտադրության խթանում և սահմանային անվտանգության ֆինանսավորում։ Քննադատները մատնանշում էին դեֆիցիտի աճի կանխատեսումները, առողջապահական ապահովագրության հնարավոր կորուստները, սննդային օգնության սահմանափակումները և այն փաստը, որ երկարաժամկետ օգուտները անհավասար են բաշխվելու եկամտային խմբերի միջև։ 2025-ին ամերիկյան պետության հարցը կրկին հնչեց շատ պարզ ձևով․ արդյոք կառավարությունը չափազանց շատ է վերցնում և խանգարում աճին, թե՞ արդեն չափազանց քիչ է պաշտպանում նրանց, ովքեր շուկայի արագ փոփոխության մեջ չեն կարողանում պահել դիրքերը։

Տնտեսությունը տարվա ամենահակասական պատմություններից էր։ Քաղաքական մթնոլորտը ծանր էր, բայց մակրոտնտեսական ցուցանիշները ամբողջությամբ ճգնաժամային չէին։ Տարվա ընթացքում իրական ՀՆԱ-ի աճը, հատկապես երկրորդ և երրորդ եռամսյակներում, մնաց ուժեղ, շուկաները տարեվերջին փակվեցին զգալի տարեկան աճով, իսկ արհեստական բանականության շուրջ ներդրումային ալիքը բարձր պահեց տեխնոլոգիական բաժնետոմսերը։ Դեկտեմբերի 31-ի շուկաները վերջին օրը թուլացան, բայց S&P 500-ը, Nasdaq-ը և Dow-ը տարին ավարտեցին երկնիշ աճով։ Միաժամանակ գործազրկությունը տարվա վերջում բարձրացավ նախորդ տարվա համեմատ և նոյեմբերին հասավ 4.6 տոկոսի, իսկ գնաճը, թեև նոյեմբերին իջավ 2.7 տոկոսի մոտ, շարունակում էր ընտանիքների համար մնալ առօրյա իրականություն։ Սուպերմարկետի գները, ապահովագրությունը, վարձավճարները, մեքենայի վարկերը և առողջապահությունը սովորական ընտանիքի համար ավելի խոսուն էին, քան ինդեքսների աճը։ Այդ պատճառով 2025-ի ամերիկյան տնտեսությունը կարելի է նկարագրել որպես շուկաների վստահության և տնային տնտեսությունների զգուշավորության զուգահեռ գոյություն։

Դաշնային պահուստային համակարգը տարվա վերջին սկսեց ավելի մեղմ դրամավարկային դիրք ընդունել, բայց ոչ ոք չէր զգում, որ էժան փողի հին դարաշրջանը վերադարձել է։ Տոկոսադրույքների իջեցումը բիզնեսների և շուկաների համար կարևոր էր, սակայն տնտեսության իրական հարցը դարձավ ավելի խորը՝ արդյոք Ամերիկան կարող է աճել արհեստական բանականության և արտադրողականության հաշվին՝ առանց աշխատանքի շուկան կտրուկ բաժանելու հաղթողների ու պարտվողների։ Տեխնոլոգիական ընկերությունները խոսում էին տվյալների կենտրոնների, չիպերի, ամպային հաշվարկների, էներգետիկ ենթակառուցվածքների և նոր ծրագրային արտադրանքի մասին։ Բայց նույն ժամանակ աշխատողները, հատկապես սպիտակ օձիքով մասնագիտություններում, սկսեցին ավելի հաճախ հարցնել, թե արդյոք AI-ը իրենց օգնականն է, թե իրենց փոխարինողը։ Այս հարցը դեռ չուներ վերջնական պատասխան, բայց 2025-ին այն արդեն մտել էր աշխատանքի հայտարարությունների, համալսարանական մասնագիտությունների, ներդրումային հաշվետվությունների և ընտանեկան զրույցների մեջ։

AI-ի բումը Ամերիկային նորից ներկայացրեց որպես տեխնոլոգիական կենտրոն, բայց նաև բացեց իշխանության կենտրոնացման նոր շերտ։ Nvidia-ի, Microsoft-ի, Alphabet-ի, Meta-ի, Amazon-ի, OpenAI-ի, Oracle-ի, SoftBank-ի և մյուս մեծ խաղացողների շուրջ ձևավորվող էկոհամակարգը ոչ միայն բիզնես պատմություն էր։ Այն վերաբերում էր էներգիային, ջրին, հողի օգտագործմանը, տեղական համայնքներին, տվյալների վերահսկմանը, աշխատանքի ապագային և քաղաքական ազդեցությանը։ Երբ տվյալների կենտրոնը հայտնվում է փոքր քաղաքում, դա կարող է նշանակել հարկային եկամուտ, աշխատատեղեր և ենթակառուցվածքային ներդրում, բայց կարող է նաև նշանակել էլեկտրաէներգիայի պահանջարկի աճ, բնակիչների դժգոհություն և տեղական իշխանության կախվածություն մի քանի հսկա ընկերություններից։ 2025-ին AI-ը դարձավ ոչ թե պարզապես նորարարության թեմա, այլ ամերիկյան կապիտալիզմի կառուցվածքային հարց․ որքան մեծ կարող են դառնալ մասնավոր տեխնոլոգիական ընկերությունները, երբ նրանց ենթակառուցվածքը սկսում է հիշեցնել հանրային նշանակության համակարգ։

Այս հարցը հատկապես հետաքրքիր էր հայկական ընթերցողի համար, որովհետև հայ համայնքի զգալի հատվածը, հատկապես Կալիֆոռնիայում և ԱՄՆ-ի մյուս տեխնոլոգիական կենտրոններում, կապված է ինժեներական, ծրագրային, առողջապահական, կրթական և փոքր բիզնեսի ոլորտների հետ։ AI-ի աճը բացում է նոր աշխատանքի և ներդրման հնարավորություններ, բայց H-1B վիզաների շուրջ կտրուկ փոփոխությունները, այդ թվում՝ նոր դիմումների համար 100,000 դոլարի վճարի քաղաքականությունը որոշ կատեգորիաներում, տեխնոլոգիական աշխատանքը դարձնում են ավելի անհավասար հասանելի։ Մեծ ընկերությունը կարող է կլանել այդպիսի ծախսը, ստարտափը կամ համալսարանական լաբորատորիան՝ ոչ միշտ։ Հայ ուսանողների, հետազոտողների, նորաստեղծ ընկերությունների հիմնադիրների և տեխնոլոգիական մասնագետների համար սա միայն ամերիկյան ներգաղթային մանրամասն չէ․ այն կարող է փոխել, թե ով կարող է մնալ, ով կարող է տեղափոխվել, ով կարող է հիմնել ընկերություն, և ով ստիպված կլինի իր տաղանդը կապել այլ երկրի շուկայի հետ։

Մեծ տեխնոլոգիական ընկերությունների ազդեցությունը 2025-ին տեսանելի էր ոչ միայն շուկաներում, այլև կառավարությունում։ Իլոն Մասկի մասնակցությունը DOGE-ին դարձավ տարօրինակ, բայց շատ ամերիկյան պատկեր․ աշխարհի ամենահարուստ և ամենաազդեցիկ տեխնոլոգիական գործարարներից մեկը ժամանակավորապես ներգրավված էր դաշնային կառավարության կրճատման և վերաձևման գործընթացում։ Նրա կողմնակիցները դա ներկայացնում էին որպես մասնավոր հատվածի արդյունավետության ներմուծում պետական մեքենա։ Քննադատները դա տեսնում էին որպես շահերի բախման, թափանցիկության պակասի և հանրային իշխանության մասնավորացման վտանգ։ Մասկի պաշտոնական դերը սահմանափակվեց ժամանակով, բայց նրա թողած մեթոդական հետքը՝ արագ կրճատում, տվյալների կենտրոնացված մուտք, տեխնոլոգիական թիմերի ներխուժում գործակալություններ, մնաց ավելի երկար։ Այս տարվա Ամերիկայում տեխնոլոգիական իշխանությունը չէր սպասում ընտրությունների․ այն արդեն նստած էր այն սեղանների շուրջ, որտեղ որոշվում էր, թե ինչպիսին պետք է լինի պետությունը։

Մեդիաարդյունաբերության կենտրոնացումը նույնպես դարձավ 2025-ի նշանակալի պատմություններից մեկը։ Paramount-ի և Skydance-ի միավորումը, CBS-ի շուրջ քաղաքական վեճերը, «60 Minutes»-ի հետ կապված Թրամփի հայցի settlement-ը և FCC-ի կողմից գործարքի հաստատումը նորից բացեցին այն հարցը, թե արդյոք ամերիկյան լրատվամիջոցները ավելի անկախ են, թե ավելի խոցելի՝ քաղաքական և բիզնես շահերի ճնշման տակ։ Վարչակազմի կողմնակիցները պնդում էին, որ ժառանգական մեդիան երկար տարիներ գործել է գաղափարական միակողմանիությամբ և պետք է պատասխանատվության ենթարկվի։ Մամուլի ազատության պաշտպանները զգուշացնում էին, որ դատական հայցերը, կարգավորիչ մարմինների որոշումները և մեդիա գործարքները միասին կարող են ստեղծել ինքնագրաքննության միջավայր։ 2025-ին լրատվական վստահությունը մնաց ցածր, բայց դրա պատճառները տարբեր էին յուրաքանչյուր ճամբարի համար․ աջի համար մեդիան էլիտար էր ու հակաթրամփական, ձախի համար այն ավելի ու ավելի էր ենթարկվում սեփականատերերի և քաղաքական հաշվարկների ճնշմանը, իսկ սովորական ընթերցողի համար պարզապես դժվար էր հասկանալ, թե որ պատմությունն է ամբողջական։

Համալսարանները դարձան մեկ այլ ճակատ։ Գազայի պատերազմի շուրջ շարունակվող ուսանողական շարժումները, հակասեմիտիզմի մեղադրանքները, խոսքի ազատության պաշտպանությունը, օտարերկրյա ուսանողների վիզաների ստուգումները, դաշնային ֆինանսավորման սպառնալիքները և վարչակազմի ճնշումը բարձրագույն կրթության վրա ստեղծեցին այնպիսի իրավիճակ, որտեղ համալսարանը այլևս չէր դիտվում որպես համեմատաբար ինքնավար գիտական տարածք։ Որոշ ծնողների և ուսանողների համար վարչակազմի միջամտությունը անհրաժեշտ էր՝ campus-ներում հրեաների անվտանգության և քաղաքական ծայրահեղականության դեմ պայքարի համար։ Մյուսների համար դա դարձավ ակադեմիական ազատության, խաղաղ բողոքի և ներգաղթյալ ուսանողների իրավունքների սահմանափակման օրինակ։ Երիտասարդների անվստահությունը աճեց ոչ միայն Թրամփի վարչակազմի նկատմամբ, այլև ավելի լայն համակարգի նկատմամբ․ նրանք տեսնում էին, որ համալսարանը թանկ է, աշխատանքային ապագան անկայուն է, քաղաքական խոսքը վտանգավոր է, իսկ ինստիտուտները հաճախ ավելի արագ են պատժում թույլերին, քան հզորներին։

2025-ի ընտրական տրամադրությունները տարեվերջին ստացան իրենց առաջին մեծ չափումը։ Նոյեմբերի ընտրություններում դեմոկրատները կարևոր հաղթանակներ տարան Վիրջինիայում, Նյու Ջերսիում և Նյու Յորքում, որտեղ Զոհրան Մամդանիի հաղթանակը դարձավ նոր սերնդի և քաղաքային ձախ օրակարգի խորհրդանիշ, իսկ Էբիգեյլ Սփանբերգերի ու Միկի Շերիլի հաղթանակները ցույց տվեցին ավելի չափավոր դեմոկրատական ուղու կենսունակությունը։ Կալիֆոռնիայում Proposition 50-ի ընդունումը ցույց տվեց, որ ընտրական քարտեզների պայքարը դարձել է ազգային կուսակցական պատերազմի բացահայտ մաս։ Այս արդյունքները Թրամփի ընդդիմախոսները ներկայացրին որպես առաջին մեծ հակազդեցություն նրա երկրորդ ժամկետին։ Հանրապետականները դրանք մեկնաբանեցին ավելի զգուշորեն՝ նշելով տեղական թեկնածուների, քաղաքային խնդիրների և ցածր մասնակցությամբ ընտրությունների առանձնահատկությունները։ Ճշմարտությունն ավելի բարդ էր․ ընտրողները չէին տալիս մեկ ուղերձ, բայց տալիս էին ակնհայտ ազդանշան, որ թանկ կյանքը, shutdown-ը, ներգաղթային կոշտությունը, նախագահի ոճը և տեղական կառավարման հարցերը միասին կարող են փոխել քաղաքական հավասարակշռությունը նույնիսկ այն ժամանակ, երբ տնտեսության խոշոր ցուցանիշները վատ չեն թվում։

Արտաքին քաղաքականության մեջ Թրամփի երկրորդ ժամկետի առաջին տարին ներկայացվեց որպես գործարքների և ճնշման տարի։ Սակագների քաղաքականությունը ցնցեց շուկաներն ու բիզնես պլանավորումը, բայց վարչակազմը պնդում էր, որ Ամերիկան այլևս չի կարող թույլ տալ, որ առևտրային գործընկերները օգտագործեն իր շուկան առանց փոխադարձության։ Դաշնակիցների հետ հարաբերություններում նույնպես տիրապետում էր գործարքային լեզուն․ աջակցությունը պետք է ունենար արժեք, անվտանգությունը՝ պայման, խաղաղությունը՝ կոնկրետ համաձայնագիր։ Քննադատները սա համարում էին անկանխատեսելիության և միջազգային կարգի թուլացման աղբյուր։ Կողմնակիցները հակադարձում էին, որ հին դիվանագիտական լեզուն չափազանց հաճախ ծածկել է ոչ արդյունավետ պարտավորությունները և վատ պայմանավորվածությունները։ 2025-ին Ամերիկան արտաքին աշխարհին ներկայացավ ոչ թե որպես կայուն, բայց ձանձրալի հեգեմոն, այլ որպես ուժ, որը պատրաստ է միաժամանակ սակարկել, սպառնալ, միջնորդել և շուկաները ցնցել։

Հայկական ընթերցողի համար այս արտաքին քաղաքական տարեթվի ամենանշանակալի դրվագներից մեկը օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան հանդիպումն էր, երբ Սպիտակ տանը Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը, Թրամփի միջնորդությամբ, ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր և նախաստորագրեցին խաղաղության համաձայնագրի տեքստը։ Դա վերջնական խաղաղություն չէր, և այն այդպես ներկայացնելը վտանգավոր պարզեցում կլիներ։ Բայց դա նաև սովորական լուսանկարչական արարողություն չէր։ Փաստը, որ Հարավային Կովկասի երկարատև հակամարտության մի կարևոր հանգույց տեղափոխվեց Վաշինգտոն և կապվեց «Trump Route for International Peace and Prosperity» նախաձեռնության հետ, ցույց տվեց, որ ԱՄՆ ներքին քաղաքականության տրամաբանությունը կարող է անմիջապես ներթափանցել հայկական պետականության անվտանգության, հաղորդակցության ուղիների, տարածաշրջանային տնտեսության և ինքնիշխանության հարցերի մեջ։

Այս դրվագը հայերի համար կարևոր էր ոչ միայն այն պատճառով, որ Թրամփի անունը հայտնվեց Հարավային Կովկասի խաղաղության օրակարգում։ Կարևորը այն էր, թե ինչպես պետք է կարդալ այդ միջնորդությունը։ Եթե այն դիտվի միայն որպես մեծ տերության հերթական խաղ, Հայաստանը և սփյուռքը կվերածվեն պասիվ դիտորդի։ Բայց 2025-ի իրականությունը ավելի բարդ էր։ Հայաստանը, Ադրբեջանը, Թուրքիան, Ռուսաստանը, Իրանը, Եվրոպական միությունը և ԱՄՆ-ը բոլորը փորձում էին վերասահմանել իրենց տեղը մի տարածաշրջանում, որտեղ 2020-ի պատերազմից և 2023-ի արցախյան ողբերգական ավարտից հետո հին մեխանիզմները փլուզված էին։ Հայաստանի համար ցանկացած հաղորդակցության նախագիծ կարող է լինել հնարավորություն, եթե այն ամրապնդում է ինքնիշխանությունը, սահմանների անխախտելիությունը, տնտեսական բացումը և անվտանգության կանխատեսելիությունը։ Նույն նախագիծը կարող է դառնալ վտանգ, եթե այն ընկալվի որպես պարտադրված միջանցք, արտաքին վերահսկողություն կամ միակողմանի զիջում։ Սփյուռքյան ընթերցողի պարտականությունը այստեղ ոչ թե ավտոմատ մերժումն է կամ ավտոմատ ողջունումը, այլ փաստերի, իրավական լեզվի, քարտեզային մանրամասների և անվտանգության հետևանքների սթափ քննությունը։

ԱՄՆ-ի ներսում ապրող հայերի համար 2025-ի ամերիկյան փոփոխությունները նույնքան կարևոր էին, որքան Սպիտակ տան միջնորդական լուսանկարները։ Ներգաղթային միջավայրը որոշում է նոր եկած ընտանիքների անվտանգության զգացումը, ապաստանի դիմողների ապագան, ծնողների և երեխաների փաստաթղթային ճանապարհը, քաղաքացիություն ստանալու պրոցեսի հանդեպ վստահությունը։ Կրթության քաղաքականությունը որոշում է, թե ինչպես են հայ ուսանողները, հատկապես միջին և ցածր եկամուտ ունեցող ընտանիքներից, օգտվելու համալսարաններից, կրթաթոշակներից և հետազոտական հնարավորություններից։ Փոքր բիզնեսների համար սակագները, աշխատուժի պակասը, ապահովագրական ծախսերը, վարկերի տոկոսները և տեղական սպառման տատանումները ավելի իրական են, քան Վաշինգտոնի հեռուստաբանավեճերը։ Տեխնոլոգիական աշխատողների համար AI-ի բումը և H-1B-ի կոշտացումը կարող են միաժամանակ բացել և փակել ճանապարհներ։ Իսկ քաղաքացիության և անվտանգության զգացողության համար քաղաքական բռնության աճը, ներգաղթային հռետորաբանությունը և մեդիայի բևեռացումը ստեղծում են միջավայր, որտեղ համայնքները ավելի զգուշավոր են դառնում իրենց խոսքում, շարժումներում և ծրագրերում։

Հայկական համայնքի մասին խոսելիս 2025-ին պետք է զգուշանալ մի պարզ սխալից՝ այն ներկայացնել որպես մեկ ձայն ունեցող զանգված։ ԱՄՆ-ի հայերը տարբեր են՝ հին և նոր ներգաղթյալներ, քաղաքացիներ և ոչ քաղաքացիներ, պահպանողականներ և լիբերալներ, եկեղեցական և աշխարհիկ շրջանակներ, բիզնեսի սեփականատերեր, պետական աշխատողներ, ուսանողներ, իրավաբաններ, բժիշկներ, ինժեներներ, վարորդներ, շինարարներ, արվեստագետներ, զինվորական ծառայություն անցած ընտանիքներ։ Նրանցից ոմանք կարող էին համաձայնել վարչակազմի սահմանային կոշտության հետ՝ սեփական անվտանգային զգացողությունից ելնելով։ Մյուսները կարող էին վախենալ, որ այդ նույն քաղաքականությունը կխփի ներգաղթյալ համայնքներին և նոր եկած հայերին։ Ոմանք կարող էին բարձր գնահատել Թրամփի միջնորդությունը Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև։ Մյուսները կարող էին խորը կասկածով նայել ցանկացած ծրագրի, որտեղ Հայաստանի հարավային տարածքի հաղորդակցությունը դառնում է արտաքին աշխարհաքաղաքական բրենդի մաս։ Համայնքի հասունությունը հենց այդ բազմաձայնությունը ճանաչելու մեջ է, ոչ թե այն մեկ նախադասության մեջ փակելու։

2025-ի Ամերիկայում շատ բան դեռ աշխատում էր։ Դատարանները կանգնեցնում էին, թույլ տալիս, սահմանափակում, վերանայում։ Նահանգները դատի էին տալիս դաշնային կառավարությանը։ Քաղաքացիները դուրս էին գալիս փողոց։ Շուկաները գումար էին հավաքում և ռիսկ էին վերցնում։ Համալսարանները, թեկուզ ճնշման տակ, շարունակում էին ուսուցանել և վիճել։ Մամուլը, նույնիսկ սեփական ճգնաժամերի պայմաններում, շարունակում էր բացահայտել։ Ընտրողները նոյեմբերին պատասխանում էին։ Այս բոլոր գործոնները ցույց են տալիս, որ Ամերիկան 2025-ին չէր փլուզվել և չէր դադարել լինել ինստիտուցիոնալ երկիր։ Բայց նույնքան ակնհայտ էր, որ այդ ինստիտուտների հանդեպ վստահությունը ավելի խորը ճգնաժամի մեջ է, քան կարող են ցույց տալ միայն տնտեսական ցուցանիշները կամ դատարանի որոշումները։ Մարդիկ շարունակում էին օգտվել համակարգից, բայց ավելի քիչ էին հավատում, որ այն բոլորի համար հավասար է աշխատում։

Տարվա մեծ հակասությունն այն էր, որ Թրամփի վարչակազմը հաճախ ճիշտ էր ճանաչում հանրային դժգոհության աղբյուրները, բայց վիճելի կամ վտանգավոր էին այն գործիքները, որոնցով փորձում էր լուծել դրանք։ Սահմանային քաոսից հոգնած մարդիկ իրական էին։ Դաշնային բյուրոկրատիայի անարդյունավետությունից նյարդայնացած հարկատուները իրական էին։ Գնաճից, քաղաքի անկարգությունից, համալսարանների գաղափարական ճնշումից, մեդիայի կողմնակալությունից և արտաքին պարտավորությունների անորոշությունից հոգնած ընտրողները իրական էին։ Բայց նույնքան իրական էին այն մարդիկ, ովքեր վախենում էին, որ այդ դժգոհությունները օգտագործվում են գործադիր իշխանությունը չափազանց ընդարձակելու, դատարանների սահմանափակող դերը թուլացնելու, ներգաղթյալներին հավաքականորեն կասկածելի դարձնելու, համալսարանները պատժելու և մամուլին հնազանդեցնելու համար։ 2025-ի քաղաքական վեճը հենց այստեղ էր՝ խնդրի ճանաչումը արդյոք արդարացնո՞ւմ է ընտրված միջոցը։

Վարչակազմի կողմնակիցների ամենաուժեղ փաստարկը տարվա վերջում հնչում էր այսպես․ Ամերիկան երկար ժամանակ խոսել է խնդիրների մասին, բայց չի գործել։ Սահմանին վիճակը մեղմացել է միայն այն ժամանակ, երբ քաղաքականությունն իսկապես կոշտացել է։ Տնտեսությունը չի փլուզվել, շուկաները աճել են, AI-ը բերել է ներդրումային ալիք, իսկ հարկային և կարգավորիչ քաղաքականությունը բիզնեսին տվել է վստահություն։ Դաշնային աշխատուժի կրճատումը ցավոտ է, բայց պետությունը չի կարող անվերջ ընդլայնվել։ Արտաքին քաղաքականության մեջ գործարքային մոտեցումը կարող է դուր չգալ դիվանագիտական դասին, բայց երբեմն հենց այդ մոտեցումն է ստիպում հակառակորդներին և դաշնակիցներին շարժվել։ Հարավային Կովկասի Վաշինգտոնյան հանդիպումն այս տրամաբանության համար ապացույց էր, որ Թրամփի ոճը կարող է արդյունք տալ այնտեղ, որտեղ երկար բանակցային ձևաչափերը տարիներ շարունակ կանգ էին առել։

Ընդդիմախոսների ամենաուժեղ փաստարկը նույն տարեվերջին հնչում էր այսպես․ երկիրը կարող է լուծել իրական խնդիրները առանց սահմանադրական հավասարակշռությունը վտանգելու։ Սահմանը կարելի է կառավարել առանց պատշաճ գործընթացի սկզբունքը խարխլելու։ Պետական ծախսերը կարելի է կրճատել առանց մասնագիտական ծառայությունը քաղաքական հավատարմության քննության ենթարկելու։ Համալսարաններում հակասեմիտիզմի դեմ կարելի է պայքարել առանց խոսքի ազատությունը և օտարերկրյա ուսանողների իրավական անվտանգությունը վնասելու։ Մեդիայի կողմնակալությունը կարելի է քննադատել առանց կարգավորիչ մարմինների և դատական settlement-ների միջոցով լրատվական կազմակերպությունների վրա ճնշում գործադրելու։ Տնտեսական աճը կարելի է խթանել առանց սոցիալական պաշտպանության ամենախոցելի օղակները թուլացնելու։ Այս քննադատության հիմքում ոչ թե անպայման Թրամփի անձի մերժումն էր, այլ այն զգացողությունը, որ 2025-ին նախագահական իշխանությունը չափազանց հաճախ փորձում էր նախ ստեղծել փաստը, հետո թողնել դատարաններին և հասարակությանը հասնել իր հետևից։

Ամերիկյան հասարակության հոգեբանական շերտը այս տարի ավելի կարևոր էր, քան երբեմն երևում էր լուրերի վերնագրերից։ Մարդիկ ապրում էին երկու իրականության մեջ։ Մի իրականության մեջ երկիրը հարուստ էր, նորարար, ռազմականորեն հզոր, էներգետիկորեն մեծ, շուկայորեն գրավիչ և դեռևս աշխարհի ամենակարևոր մագնիսներից մեկը տաղանդի համար։ Մյուս իրականության մեջ նույն երկիրը կասկածում էր սեփական ընտրությունների արդարության, դատարանների չեզոքության, համալսարանների անկողմնակալության, մեդիայի ազնվության, ոստիկանության և դաշնային ուժերի չափի, հարևանի քաղաքական մտադրության և անգամ ընտանիքի ներսում քաղաքական խոսակցության անվտանգությանը։ Այդ երկակիությունը 2025-ի Ամերիկայի իրական դիմանկարն էր։ Ոչ քաղաքացիական պատերազմ, ոչ սովորական խաղաղություն։ Ոչ տնտեսական փլուզում, ոչ համընդհանուր բարեկեցություն։ Ոչ բռնապետություն, ոչ անխոցելի լիբերալ կարգ։ Այլ բարձր կարողությամբ, ցածր վստահությամբ, տեխնոլոգիապես առաջատար, բայց քաղաքականապես նյարդային հանրապետություն։

Տարեվերջին Վաշինգտոնը ձմեռային լույսերի մեջ նույն քաղաքն է, ինչ միշտ՝ Կապիտոլիումի գմբեթը, Սպիտակ տան հեռավոր ուրվագիծը, դաշնային շենքերի քարե ճակատները, դատական մարմինների սյուները, թանգարանների փակ ու բաց դռները, մետրոյի կայարաններում շտապող աշխատողները։ Բայց 2025-ից հետո այդ քաղաքը այլ կերպ է կարդացվում։ Այն այլևս միայն իշխանության մայրաքաղաք չէ․ այն նաև հոգնածության, դիմադրության, վերահսկողության, հաշվեհարդարի վախի, նոր բիզնես հարստության և հին սահմանադրական հարցերի մայրաքաղաք է։ Ամերիկան այս տարի ցույց տվեց, որ ինքը դեռ կարող է արագ փոխվել։ Բայց նույնքան պարզ ցույց տվեց, որ արագ փոփոխությունը, եթե չի ուղեկցվում վստահությամբ, դառնում է ոչ թե միայն բարեփոխում, այլ նաև հասարակական ցնցում։

Հայկական պարբերականի ընթերցողի համար այս ամենի նշանակությունը պարզ է։ ԱՄՆ-ը 2025-ին մնաց այն երկիրը, որտեղ ապրում, սովորում, աշխատում, հարկ են վճարում, ընտրում և ընտրվում են հարյուր հազարավոր հայեր և հայկական ծագում ունեցող ամերիկացիներ։ Այն մնաց Հայաստանի անվտանգության և դիվանագիտական հնարավորությունների համար կարևոր ուժ։ Այն մնաց տեխնոլոգիական և կրթական կենտրոն, որտեղ հայ մասնագետները կարող են առաջ շարժվել։ Բայց այն այլևս չի կարելի ընկալել միայն որպես կայուն հեռավոր հենարան, որի ներսում տեղի ունեցողը երկրորդական է։ Ամերիկայի ներսի քաղաքականությունը կարող է ազդել հայ ընտանիքի ներգաղթային կարգավիճակի, հայ ուսանողի վիզայի, հայկական փոքր բիզնեսի ծախսերի, հայ ինժեների աշխատանքի, հայ ընտրողի քաղաքացիական անվտանգության և Հայաստանի շուրջ բանակցային միջավայրի վրա։ 2025-ը հենց դա հիշեցրեց․ սփյուռքի կյանքը և Հայաստանի շահը հաճախ կապված են ոչ թե վերացական աշխարհաքաղաքականության, այլ կոնկրետ ամերիկյան օրենքների, դատարանների, բյուջեների, վիզաների, շուկաների և ընտրությունների հետ։

Ինչպիսի՞ն էր Ամերիկան 2025 թվականին։ Այն միաժամանակ ինքնավստահ և անհանգիստ էր։ Այն ուզում էր վերահսկել սահմանը, բայց վիճում էր, թե ինչ գին ունի վերահսկողությունը։ Այն ուզում էր կրճատել պետությունը, բայց վախենում էր, որ կկորցնի հանրային ծառայության կարողությունը։ Այն ուզում էր զարգացնել AI-ը, բայց չէր հասկանում, թե ինչ է անելու աշխատողների հետ, երբ մեքենաները սկսեն կատարել ավելի շատ մտավոր աշխատանք։ Այն ուզում էր պատժել մեդիայի սխալները, բայց վտանգում էր մամուլի ազատության զգացողությունը։ Այն ուզում էր վերականգնել օրենքը, բայց հաճախ վիճում էր օրենքի սահմանների հետ։ Այն ուզում էր խաղաղություն միջնորդել հեռավոր տարածաշրջաններում, բայց իր ներսում չէր կարողանում գտնել վստահության նվազագույն ընդհանուր լեզուն։ Տարին ավարտվում է առանց վերջնական պատասխանի, բայց շատ հստակ եզրակացությամբ․ Ամերիկան դեռ հզոր է, բայց նրա հզորության ամենամեծ փորձությունը հիմա ոչ միայն արտաքին մրցակիցներն են, այլ այն հարցը, թե արդյոք իր քաղաքացիները, ներգաղթյալները, նահանգները, դատարանները, շուկաները և համայնքները կարող են կրկին հավատալ, որ նույն հանրապետության մեջ են ապրում։