ԱՄՆ-ի ռազմական գործողությունները Իրանի դեմ. Վաշինգտոնի հիմնավորումները, Կոնգրեսի հարցերը և հայկական անվտանգության հաշվարկը

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ թղթակից

Մարտի 4, 2026 թ.

Մարտի 4-ի առավոտյան Վաշինգտոնում Իրանի դեմ ԱՄՆ ռազմական գործողությունների շուրջ քննարկումը դեռ ամբողջությամբ ռազմական չէ։ Այն ռազմական է այնքանով, որքանով Պենտագոնը խոսում է ուժերի պաշտպանության, սպառնալիքների կանխման, դաշնակիցների անվտանգության և օպերացիոն գաղտնիության մասին։ Բայց այն նույնքան սահմանադրական է, իրավական, դիվանագիտական և մարդկային։ Մարտի 2-ին Կոնգրեսին ներկայացված Պենտագոնի տեղեկություններից երկու օր անց ամերիկյան քաղաքական համակարգի ներսում առաջացած հիմնական հարցը ոչ միայն այն է, թե ինչ է անում ԱՄՆ բանակը Իրանի դեմ, այլև այն, թե ինչի հիման վրա է պատերազմը սկսվել, ինչ սահմաններ ունի այն, ով է վերահսկում այդ սահմանները և ինչ է նշանակում «ազգային անվտանգություն» այն պահին, երբ կանխարգելիչ գործողության լեզուն բախվում է պատերազմի քաղաքական պատասխանատվությանը։

Վարչակազմի պաշտոնական գիծը կառուցված է մի քանի փոխկապակցված պնդումների վրա։ Առաջինը՝ Իրանից և նրա հետ կապված ռազմական ու անվտանգային ցանցերից եկող սպառնալիքը հասել էր այնպիսի մակարդակի, երբ սպասելը, ըստ Սպիտակ տան և Պենտագոնի, մեծացնելու էր ամերիկյան զինծառայողների, տարածաշրջանային դաշնակիցների և կարևոր ենթակառուցվածքների վտանգը։ Երկրորդը՝ գործողությունը ներկայացվում է ոչ թե որպես լայն քաղաքական պատերազմ Իրանի պետության դեմ, այլ որպես սահմանափակ ռազմական արձագանք և կանխարգելիչ ճնշում այն կարողությունների նկատմամբ, որոնք, վարչակազմի գնահատմամբ, կարող էին օգտագործվել ԱՄՆ շահերի և գործընկերների դեմ։ Երրորդը՝ Վաշինգտոնը պնդում է, որ նախագահն ունի զինված ուժերը պաշտպանելու և անմիջական սպառնալիքներին արձագանքելու սահմանադրական լիազորություն, հատկապես այնպիսի միջավայրում, որտեղ որոշումները պետք է կայացվեն արագ, իսկ հետախուզական տեղեկությունների մի մասը չի կարող հրապարակվել առանց աղբյուրների և մեթոդների վտանգման։

Այս գիծը, սակայն, դեռ չի նշանակում, որ պատերազմական որոշման քաղաքական և իրավական հիմքերը փակ հարց են դարձել։ Հակառակը՝ մարտի 2-ի փակ և սահմանափակ ձևաչափերով ներկայացված տեղեկություններից հետո Կոնգրեսում լսվող հարցադրումները ցույց են տալիս, որ վարչակազմի վստահությունը և օրենսդիրների պահանջած թափանցիկությունը նույն բանը չեն։ Կոնգրեսի մի մասը ցանկանում է հասկանալ՝ արդյոք սպառնալիքն իսկապես անհետաձգելի էր, արդյոք հնարավոր էին այլընտրանքային դիվանագիտական կամ պաշտպանական քայլեր, արդյոք ռազմական գործողության նպատակները հստակ սահմանված են, և արդյոք Սպիտակ տունը պատրաստ է Կոնգրեսին տալ ոչ միայն հետին թվով բացատրություն, այլ իրական վերահսկողության հնարավորություն։ Սա այն պահն է, երբ «տեղեկացված ենք» և «մասնակից ենք որոշմանը» արտահայտությունները բաժանվում են։

Պենտագոնի համար առաջին օրերի առանցքային բառը վերահսկելիությունն է։ Զինվորականները ձգտում են ցույց տալ, որ գործողություններն ունեն սահմանափակ նպատակի, ուժերի պաշտպանության, օպերացիոն ռիսկերի նվազեցման և էսկալացիայի կառավարման տրամաբանություն։ Ռազմական հրամանատարության լեզուն այստեղ զգուշավոր է. այն սովորաբար չի բացում հարվածների մանրամասն քարտեզը, չի խոսում դեռ ամբողջությամբ ստուգված չլինող արդյունքների մասին և խուսափում է այնպիսի ձևակերպումներից, որոնք կարող են գործողությունը վերածել քաղաքական հաղթանակի ցուցադրության։ Պենտագոնի փաստարկը պարզ է՝ եթե Իրանի կողմից կամ Իրանի հետ կապված ուժերի միջոցով ամերիկյան դիրքերի, նավատորմի, օդային հարթակների, դիվանագիտական օբյեկտների կամ դաշնակիցների դեմ սպառնալիքը համարվել է ակտիվ և մոտալուտ, ապա ռազմական համակարգը պարտավոր էր նվազեցնել այդ վտանգը մինչև այն վերածվեր ավելի ծանր հարվածի։

Սակայն հենց այստեղ է սկսվում ամենավիճելի հատվածը։ «Կանխարգելիչ» և «նախահարձակ» բառերը քաղաքական խոսքում երբեմն փոխարինում են միմյանց, բայց միջազգային իրավունքի և պատերազմի լեգիտիմության լեզվով դրանք նույնը չեն։ Եթե պետությունը հարվածում է ակնհայտորեն մոտալուտ հարձակումը կանխելու համար, դրա պաշտպանությունը կառուցվում է ինքնապաշտպանության սկզբունքի վրա։ Եթե պետությունը հարվածում է ապագա, հնարավոր, բայց ոչ անմիջական վտանգը նվազեցնելու համար, քննադատները դա դիտարկում են որպես կանխարգելիչ պատերազմ, որի իրավական շեմը շատ ավելի վիճելի է։ Մարտի 4-ի առավոտյան Վաշինգտոնի վեճի կենտրոնում հենց այս տարբերությունն է՝ արդյոք վարչակազմը ցույց է տվել անհրաժեշտության, համաչափության և հրատապության բավարար հիմքեր, թե՞ խնդրել է հանրությանը և Կոնգրեսին վստահել փակ հետախուզական գնահատականների մի ամբողջականության, որը հանրային դաշտում դեռ ամբողջությամբ չի երևում։

Վարչակազմի աջակիցները պատասխանում են, որ պատերազմի հիմքերը չեն կարող ամբողջությամբ բացվել պատերազմի առաջին օրերին։ Նրանց կարծիքով՝ Իրանի հետ տարիների լարվածությունը, տարածաշրջանային զինված ցանցերի գործունեությունը, հրթիռային և անօդաչու հնարավորությունները, ծովային երթուղիների խոցելիությունը և ամերիկյան ուժերի վրա պարբերաբար աճող ճնշումը միասին ստեղծել էին այնպիսի միջավայր, որտեղ չգործելը նույնպես որոշում էր՝ և, ըստ այդ մոտեցման, հնարավոր է ավելի վտանգավոր որոշում։ Այս դիրքորոշման համար Կոնգրեսի վերահսկողությունը կարևոր է, բայց այն չպետք է վերածվի օպերացիոն դանդաղեցման կամ այնպիսի տեղեկատվության հրապարակման պահանջի, որը կարող է օգնել հակառակորդին։ Նրանք ասում են, որ նախագահը ընտրված է նաև այսպիսի ճգնաժամերի համար, իսկ զինված ուժերին ուղարկված քաղաքական ազդակը պետք է լինի միասնական, ոչ թե կասկածով թուլացված։

Քննադատները հակադարձում են, որ պատերազմը հենց այն որոշումն է, որի դեպքում «վստահեք մեզ» ձևակերպումը բավարար չէ։ Նրանց համար խնդիրը զինվորականների պրոֆեսիոնալիզմը չէ և ոչ էլ ամերիկյան զինծառայողների անվտանգությունն անտեսելը։ Խնդիրն այն է, որ ԱՄՆ սահմանադրական համակարգում պատերազմ սկսելու կամ պատերազմական գործողությունը երկարացնելու իրավունքը չի կարող ամբողջությամբ կենտրոնանալ գործադիր իշխանության ձեռքում։ Նրանք հիշեցնում են, որ Կոնգրեսը ոչ միայն բյուջե է հաստատում, այլև ունի պատերազմի և խաղաղության հարցում սեփական պատասխանատվություն։ Եթե գործողությունը սահմանափակ է, պետք է հստակ ասվի՝ որքանով է սահմանափակ, ինչ չափանիշով է ավարտվելու և ինչ է լինելու, եթե Իրանը կամ տարածաշրջանային ուժերը պատասխանեն ավելի լայն հարվածներով։ Եթե գործողությունը կարող է վերածվել երկարատև պատերազմի, ապա դրա համար անհրաժեշտ է հստակ քաղաքական մանդատ։

Այս հարցը հատկապես զգայուն է այն պատճառով, որ ԱՄՆ վերջին տասնամյակների պատերազմական փորձը հանրային հիշողության մեջ թողել է անվստահության խոր շերտ։ Կոնգրեսականները, փորձագետները և խաղաղության կողմնակից կազմակերպությունները հիշեցնում են, որ պատերազմները հաճախ սկսվում են սահմանափակ նպատակների լեզվով, բայց հետո ընդարձակվում են նոր սպառնալիքների, նոր պատասխան գործողությունների և նոր ռազմավարական պարտավորությունների պատճառով։ Այդ վախը չի նշանակում, թե Իրանի սպառնալիքների մասին վարչակազմի բոլոր պնդումները սխալ են։ Դա նշանակում է, որ պատերազմի մեկնարկային հիմնավորումը պետք է լինի ավելի բարձր ստուգման ենթակա, քան սովորական արտաքին քաղաքական որոշումը։ Պատերազմի մեջ սխալ նախադրյալը ոչ միայն քաղաքական սխալ է, այլ զոհերի, տարածաշրջանային ցնցումների և երկարաժամկետ անկայունության աղբյուր։

Սպիտակ տան համար կենտրոնական մարտահրավերը հիմա երկու լսարանների հետ միաժամանակ խոսելն է։ Ներքին լսարանին այն պետք է բացատրի, թե ինչու էր ուժի կիրառումը անհրաժեշտ, ինչու էր այն օրինական, և ինչու է այն վերահսկելի։ Արտաքին լսարանին այն պետք է ցույց տա, որ ԱՄՆ-ը չի փորձում անկանխատեսելիորեն վերափոխել տարածաշրջանը կամ բացել անվերջանալի ճակատ։ Այդ երկու ուղերձները միշտ հեշտ չեն համադրվում։ Ներքին քաղաքական դաշտում կոշտությունը հաճախ գնահատվում է որպես վճռականություն, մինչդեռ արտաքին աշխարհում նույն կոշտությունը կարող է ընկալվել որպես էսկալացիայի նախանշան։ Եվ հակառակը՝ դիվանագիտական զսպվածության լեզուն ներսում կարող է քննադատվել որպես թույլ ազդակ, եթե Իրանի կողմից պատասխան քայլերը շարունակվեն կամ ուժգնանան։

Պենտագոնի անվտանգային տրամաբանությունը շատ ավելի գործնական է, քան քաղաքական խոսքը։ Զինվորական համակարգը հաշվում է բազաների պաշտպանությունը, օդային և ծովային հարթակների խոցելիությունը, հակաօդային և հակահրթիռային միջոցների պատրաստությունը, ռազմական մատակարարման շղթաների անվտանգությունը, անձնակազմի տեղաբաշխումը, կապի և հետախուզության կայունությունը։ Գործողության առաջին օրերին հրամանատարության համար գլխավոր հարցը ոչ թե հռետորաբանությունն է, այլ այն, թե ինչպես կանխել ամերիկյան ուժերի մեկուսացումը, ինչպես չբացել միաժամանակ մի քանի խոցելի ուղղություն և ինչպես պահել ռազմական նախաձեռնությունը առանց պատերազմի անվերահսկելի ընդլայնման։ Այդ տրամաբանությունը կարող է լինել պրոֆեսիոնալ և հաշվարկված, բայց նույնիսկ ամենաճշգրիտ ռազմական հաշվարկը չի փոխարինում քաղաքական նպատակի հստակությանը։

Այդ պատճառով Կոնգրեսի վերահսկողության պահանջը պետք չէ դիտել միայն կուսակցական պայքարի կամ հակապատերազմական դիրքավորման շրջանակում։ Այն ԱՄՆ պետական կառուցվածքի մի մաս է։ Փակ լսումները, գաղտնի զեկույցները, հանձնաժողովների հարցումները, իրավական հիմնավորումների պահանջը և ֆինանսավորման վերահսկողությունը այն գործիքներն են, որոնց միջոցով օրենսդիր իշխանությունը փորձում է տեսնել, թե արդյոք գործադիրն ունի պարզ ծրագիր, թե շարժվում է իրադարձությունների ճնշման տակ։ Մարտի 2-ի տեղեկությունների ներկայացումը այս առումով վերջնակետ չէ, այլ սկիզբ։ Եթե վարչակազմը ցանկանում է պահպանել լայն քաղաքական աջակցություն, այն պետք է համոզի ոչ միայն նրանց, ովքեր արդեն հավատում են Իրանի սպառնալիքի լրջությանը, այլև նրանց, ովքեր հիշում են, թե ինչպես կարող են հետախուզական պնդումները պատերազմի օրերին դառնալ վիճելի և ուշացած ստուգման նյութ։

Պատերազմի կողմնակիցների առավել ուժեղ փաստարկը դաշնակիցների պաշտպանության հարցն է։ ԱՄՆ-ը Մերձավոր Արևելքում ունի ոչ միայն իր զորքերը, այլև ռազմական, դիվանագիտական և տնտեսական պարտավորությունների մի ամբողջ ցանց։ Եթե Իրանի գործողությունները կամ Իրանի աջակցությամբ գործող խմբերը սպառնում են այդ ցանցին, Վաշինգտոնի չարձագանքելը կարող է ընկալվել որպես զսպման փլուզում։ Այս տեսակետից ուժի կիրառումը ոչ թե պատերազմի ցանկություն է, այլ ազդակ՝ ուղղված Թեհրանին, որ սահման կա, որի անցումը կբերի ամերիկյան հարվածի։ Դաշնակիցների աչքում սա նաև վստահության հարց է. եթե ԱՄՆ-ը չի պաշտպանում իր խոստացած անվտանգային հովանոցը, ապա տարածաշրջանային պետությունները կարող են կամ հաշտվել Իրանի ճնշման հետ, կամ սկսել իրենց ավելի վտանգավոր հաշվարկները։

Քննադատների առավել ուժեղ փաստարկը էսկալացիայի կառուցվածքային վտանգն է։ Իրանը պետություն է՝ լայն տարածքով, բազմաշերտ ռազմական հնարավորություններով, տարածաշրջանային կապերով և քաղաքական համակարգով, որը արտաքին հարվածը կարող է օգտագործել ներքին համախմբման համար։ Նույնիսկ սահմանափակ ամերիկյան գործողությունը կարող է Թեհրանի համար դառնալ պատճառ՝ պատասխանելու այնպիսի ձևերով, որոնք Վաշինգտոնին ստիպեն նոր հարվածներ հասցնել։ Այս շղթայում յուրաքանչյուր կողմ կարող է պնդել, որ ինքն է պաշտպանվում, մինչդեռ ընդհանուր արդյունքը կլինի պատերազմական դինամիկայի խորացում։ Այդ պատճառով խաղաղության կողմնակիցները հարցնում են՝ արդյոք վարչակազմը ունի ոչ միայն առաջին հարվածի տրամաբանություն, այլ նաև վերջին քայլի պատկերացում։ Ո՞ր պահից է ԱՄՆ-ը ասելու, որ նպատակը կատարված է։ Ի՞նչ ճանապարհ կա դիվանագիտություն վերադառնալու համար։ Եվ ո՞վ է որոշելու, որ ռազմական հաջողությունը բավարար է քաղաքական կանգառի համար։

Միջազգային իրավունքի դաշտում բանավեճը նույնքան բարդ է։ ԱՄՆ-ը կարող է վկայակոչել ինքնապաշտպանությունը, իր ուժերի պաշտպանությունը և դաշնակիցների անվտանգությունը։ Սակայն միջազգային իրավունքի քննադատական ընթերցմամբ անհրաժեշտ է ցույց տալ, որ սպառնալիքը եղել է ոչ միայն լուրջ, այլև այնքան մոտ և կոնկրետ, որ ուժի կիրառումն այլընտրանք չուներ։ Համաչափության հարցը նույնպես կարևոր է. հարվածի ծավալը և նպատակները պետք է համապատասխանեն կանխվող վտանգին։ Եթե գործողությունը փաստացի ավելի լայն է, քան հայտարարված նպատակը, իրավական հիմնավորումը թուլանում է։ Եթե գործողությունը սահմանափակ է, բայց քաղաքական հռետորաբանությունը խոսում է ավելի մեծ նպատակների մասին, միջազգային հանրության մեջ կասկած է առաջանում, որ իրական ծրագիրը ավելի լայն է, քան պաշտոնական ձևակերպումը։

Մարտի 4-ի առավոտյան արտաքին աշխարհը լսում է ոչ միայն Վաշինգտոնի իրավական փաստարկը, այլ նաև նրա տոնայնությունը։ Իրանի դեմ պատերազմում ԱՄՆ-ի յուրաքանչյուր նախադասություն կարդացվում է Մերձավոր Արևելքում, Եվրոպայում, Մոսկվայում, Պեկինում, Անկարայում, Երևանում, Բաքվում, Թբիլիսիում և Դելիում՝ ոչ որպես մեկուսացված հայտարարություն, այլ որպես աշխարհակարգի ազդակ։ Եթե ԱՄՆ-ը ներկայացնում է գործողությունը որպես միջազգային նորմերի պաշտպանություն, ապա պետք է ցույց տա, որ այդ նորմերը կիրառվում են հետևողականորեն։ Եթե խոսում է դաշնակիցների պաշտպանության մասին, պետք է հստակեցնի, թե ինչպես է կանխելու տարածաշրջանային հասարակությունների և փոքր պետությունների անվտանգության գինը։ Եթե խոսում է կանխարգելման մասին, պետք է բացատրի, թե ինչու կանխարգելումը չի դառնում նոր անսահմանափակ պատերազմի նախադեպ։

Իրանի արձագանքը, մինչ այժմ հասանելի տեղեկությունների ընդհանուր պատկերով, կառուցվում է հակառակ լեզվի վրա։ Թեհրանը ամերիկյան գործողությունները ներկայացնում է որպես ագրեսիա, ինքնիշխանության խախտում և միջազգային իրավունքի ոտնահարում։ Իրանի պաշտոնական և կիսապաշտոնական խոսքում շեշտը դրվում է դիմադրության, պատասխան իրավունքի և ներքին համախմբման վրա։ Թեհրանի համար սա միայն ռազմական ճգնաժամ չէ, այլ քաղաքական պատմություն՝ արտաքին ճնշման, ազգային արժանապատվության և տարածաշրջանային ազդեցության մասին։ Այդ պատճառով ամերիկյան յուրաքանչյուր հարված ոչ միայն վնասում է որոշակի ռազմական կարողության, այլև սնուցում է Իրանի ներսում այն փաստարկը, որ Վաշինգտոնի հետ վստահելի պայմանավորվածություն հնարավոր չէ։ Սա այն շերտն է, որի հետ պատերազմ պլանավորողները հաճախ առերեսվում են ուշ՝ երբ ռազմական հաշվարկը բախվում է քաղաքական հոգեբանությանը։

Տարածաշրջանի երկրների արձագանքները միանշանակ չեն։ Որոշ պետությունների համար Իրանի ռազմական և քաղաքական ազդեցությունը տարիներ շարունակ եղել է անվտանգության հիմնական սպառնալիք, և նրանք կարող են տեսնել ամերիկյան գործողության մեջ զսպման վերականգնման հնարավորություն։ Սակայն նույն այդ պետությունները նաև գիտեն, որ լայն պատերազմը կարող է հարվածել նավթին, գազին, ծովային հաղորդակցություններին, օդային տարածքներին, ֆինանսական շուկաներին և ներքին կայունությանը։ Իրաքի համար հարցը հատկապես զգայուն է, քանի որ իր տարածքն ու քաղաքական համակարգը հաճախ դառնում են ԱՄՆ-Իրան հակամարտության հատման գոտի։ Ծոցի արաբական երկրները կարող են ցանկանալ Իրանի ճնշման նվազում, բայց չեն ցանկանում, որ իրենց քաղաքները, նավահանգիստները կամ էներգետիկ ենթակառուցվածքները դառնան պատասխան հարվածների թիրախ։ Թուրքիան, Իսրայելը, եվրոպական մայրաքաղաքները և մյուս դերակատարները նույնպես հաշվարկում են ոչ միայն ռազմական արդյունքը, այլև պատերազմից հետո մնացող քաղաքական տարածությունը։

Այս ճգնաժամում տեղեկատվական մշուշը ինքնին ռազմավարական խնդիր է։ Պատերազմի առաջին օրերին կողմերը հաճախ խոսում են իրենց համար առավել հարմար չափորոշիչներով՝ հարվածների ճշտություն, թիրախների նշանակություն, կորուստների նվազեցում, հակառակորդի ծրագրերի խափանում։ Անկախ ստուգումը սահմանափակ է, լրագրողների մուտքը հաճախ անհնար է կամ խիստ վերահսկվող, իսկ սոցիալական հարթակներում շրջանառվում են չհաստատված կադրեր, հին տեսանյութեր և քաղաքական շահարկումներ։ Սա կարևոր է նաև հայկական տեղեկատվական դաշտի համար։ Մերձավոր Արևելքին վերաբերող պատերազմական լուրերը Հայաստանում արագորեն դառնում են ներքաղաքական մեկնաբանության, աշխարհաքաղաքական կանխատեսման և վախերի աղբյուր։ Այդ միջավայրում ամենավտանգավորը արագ եզրակացությունն է, հատկապես երբ փաստերը դեռ մասնակի են։

Մարդկային շերտը պատերազմական լեզվի ամենահեշտ մոռացվող մասն է։ Վաշինգտոնում խոսում են լիազորությունների, հարվածների, զսպման և դաշնակցային պարտավորությունների մասին։ Թեհրանում խոսում են ինքնիշխանության, դիմադրության և պատասխանի մասին։ Տարածաշրջանի օդանավակայաններում, նավահանգիստներում, սահմանային անցակետերում, զորամասերում և ընտանեկան տներում մարդիկ մտածում են ավելի պարզ հարցերի մասին՝ արդյոք ճանապարհը բաց կմնա, արդյոք հարազատը անվտանգ է, արդյոք հաջորդ լուրը կփոխի իրենց կյանքի սովորական ռիթմը։ Ամերիկյան զինծառայողների ընտանիքները սպասում են տեղեկությունների նույն անհանգստությամբ, ինչ Իրանի քաղաքացիական բնակչությունը և տարածաշրջանի փոքրամասնությունները։ Պատերազմը պետական որոշում է, բայց դրա անհանգստությունը մասնավոր է, ընտանեկան և երկարատև։

Հայկական ընթերցողի համար այս պատերազմը հեռավոր աշխարհաքաղաքական իրադարձություն չէ։ Իրանը Հայաստանի հարավային հարևանն է, և այդ հարևանության նշանակությունը չի սահմանափակվում դիվանագիտական քաղաքավարությամբ։ Հայաստանի համար Իրանի հետ սահմանը անվտանգային, տնտեսական, էներգետիկ և հոգեբանական իրականություն է։ Այն միակ հարավային ուղղությունն է, որը Հայաստանի համար ունի այլընտրանքային հաղորդակցության, շուկաների, էներգետիկ փոխանակումների և տարածաշրջանային հավասարակշռության նշանակություն։ Իրանի շուրջ պատերազմը կարող է ազդել ոչ միայն մեծ տերությունների հարաբերությունների, այլ նաև Հայաստանի սահմանային շրջանների հաշվարկների, բեռնափոխադրումների արժեքի, ապահովագրական ռիսկերի, էներգակիրների գների, ներդրումային սպասումների և հասարակական տրամադրությունների վրա։

Հայաստանի անվտանգության համար Իրանի կայունությունը միշտ եղել է բարդ, բայց իրական գործոն։ Սա չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է կիսվի Իրանի բոլոր քաղաքական դիրքորոշումներով կամ անտեսի ԱՄՆ-ի, Եվրոպայի և մյուս գործընկերների հետ հարաբերությունների կարևորությունը։ Դա նշանակում է, որ հայկական անվտանգային հաշվարկում հարևան պետության ապակայունացումը վերացական բան չէ։ Եթե Իրանում պատերազմը խորանա, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների շուրջ ցանկացած նախագիծ, Սյունիքի անվտանգային միջավայրը, Հայաստան-Իրան առևտրային շարժը և էներգետիկ փոխկապակցվածությունը կարող են հայտնվել լրացուցիչ ճնշման տակ։ Այդ ճնշումը կարող է լինել ուղղակի՝ ճանապարհների, սահմանային հոսքերի կամ շուկաների միջոցով, և անուղղակի՝ մեծ տերությունների նոր պահանջների, տարածաշրջանային դերակատարների ակտիվացման կամ անվտանգային օրակարգերի կոշտացման միջոցով։

Հայաստանի համար հատկապես զգայուն է հաղորդակցությունների հարցը։ Տարածաշրջանի յուրաքանչյուր պատերազմ փոխում է ճանապարհների քաղաքական արժեքը։ Եթե Իրանի ուղղությունը դառնում է ավելի ռիսկային, Հայաստանի համար մեծանում է կախվածությունը այլ ուղիներից, որոնք իրենց հերթին կապված են քաղաքական պայմանների, սահմանային վերահսկողության և ուժային հավասարակշռության հետ։ Եթե Իրանը փորձում է պահել իր տնտեսական ու տարանցիկ դերակատարությունը, Հայաստանը կարող է հայտնվել այն տարածքում, որտեղ հաղորդակցությունների մասին ցանկացած խոսակցություն ստանում է ոչ միայն տնտեսական, այլ ռազմավարական նշանակություն։ Այդ պատճառով հայկական կողմի համար կարևոր է չվերածվել որևէ մեծ խաղի ավտոմատ հավելվածի, այլ հստակ պահել իր ինքնուրույն շահը՝ բաց սահմաններ, անվտանգ ճանապարհներ, կանխատեսելի էներգետիկ կապեր և հարևանների հետ գործնական հարաբերություններ։

Էներգետիկ ռիսկը նույնպես անմիջական է։ Իրանի շուրջ ցանկացած ռազմական ճգնաժամ կարող է ազդել տարածաշրջանային էներգետիկ շուկաների, գազի և նավթի գների, փոխադրումների ապահովագրության, էլեկտրաէներգիայի փոխանակման և ներդրումային ծրագրերի վրա։ Հայաստանի տնտեսությունը չափերով փոքր է, և այդ պատճառով արտաքին ցնցումները կարող են արագորեն զգացվել գների, սպասումների և բիզնեսի հաշվարկների մեջ։ Նույնիսկ եթե պատերազմի անմիջական գիծը չի անցնում Հայաստանի տարածքով, շուկաները գործում են ոչ թե քարտեզի քաղաքական սահմաններով, այլ ռիսկի ընկալմամբ։ Իսկ ռիսկի ընկալումը պատերազմի օրերին հաճախ աճում է ավելի արագ, քան փաստացի վնասը։

Իրանի հայ համայնքի հարցը պետք է դիտարկել առանձնահատուկ զգուշությամբ։ Իրանի հայերը պատմական համայնք են՝ խոր մշակութային, կրոնական, կրթական և ընտանեկան կապերով։ Նրանց մասին խոսելիս պետք է խուսափել երկու սխալից։ Առաջինը՝ նրանց դարձնել արտաքին քաղաքական վեճի գործիք, կարծես համայնքը միայն աշխարհաքաղաքական փաստարկ է։ Երկրորդը՝ անտեսել նրանց անվտանգային և հոգեբանական ծանրությունը պատերազմի օրերին։ Թեհրանում, Նոր Ջուղայում, Թավրիզում և այլ վայրերում ապրող հայերի համար ամերիկա-իրանական պատերազմը ոչ թե հեռուստաէկրանի թեմա է, այլ իրենց քաղաքի, իրենց ընտանիքի, իրենց եկեղեցու, իրենց դպրոցի և իրենց վաղվա օրվա հարց։ Հայկական հանրային խոսքը նրանց մասին պետք է լինի պատասխանատու, ոչ թե սենսացիոն։

Մերձավոր Արևելքի հայկական սփյուռքը նույնպես ապրում է նմանատիպ փխրունության մեջ։ Լիբանանի, Սիրիայի, Իրաքի և տարածաշրջանի մյուս հայկական համայնքները արդեն երկար տարիներ կրում են պատերազմների, տնտեսական ճգնաժամերի, միգրացիայի և պետական թուլության հետևանքները։ ԱՄՆ-Իրան պատերազմը կարող է նրանց համար բացել նոր անորոշություններ՝ անվտանգության, տնտեսական փոխանցումների, համայնքային կառույցների, կրթական հաստատությունների և շարժունակության առումով։ Սա այն դեպքն է, երբ Հայաստանի արտաքին քաղաքականությունը և սփյուռքի կազմակերպված կառույցները պետք է մտածեն ոչ միայն հայտարարությունների, այլ գործնական պատրաստվածության մասին՝ տեղեկությունների ճշգրտում, համայնքների հետ կապ, հյուպատոսական հնարավորություններ, հումանիտար արձագանքի պլանավորում և խուճապի կանխում։

Հայաստանի դերակատարությունը պետք չէ պատկերացնել որպես պասիվ դիտորդի ճակատագիր։ Փոքր պետությունները մեծ պատերազմների ժամանակ միշտ սահմանափակ ռեսուրսներ ունեն, բայց սահմանափակ ռեսուրսը նույնը չէ, ինչ անգործությունը։ Հայաստանի ուժը այսպիսի ճգնաժամում կարող է լինել դիվանագիտական կարգապահությունը, իրավական լեզվի հետևողականությունը, տարածաշրջանային բոլոր ուղղություններով կապերի պահպանումը, տեղեկատվական զսպվածությունը և ներքին քաղաքական շահարկումներից խուսափելը։ Հայաստանի շահը ոչ թե հակամարտող բևեռներից մեկի քարոզչական բառապաշարը կրկնելն է, այլ սեփական անվտանգային միջավայրը հնարավորին չափ կայուն պահելը։ Այդ շահը պահանջում է միաժամանակ խոսել Վաշինգտոնի, Թեհրանի, Բրյուսելի, Մոսկվայի, տարածաշրջանային հարևանների և հայկական համայնքային կառույցների հետ՝ առանց ավելորդ ցուցադրականության և առանց ինքնախաբեության։

Այս պատերազմը նաև հիշեցնում է, որ փոքր պետությունների անվտանգության հիմքում հաճախ ոչ թե մեծ հայտարարություններն են, այլ նախապես մշակված ռիսկային սցենարները։ Եթե առևտրային ճանապարհը դանդաղում է, ի՞նչ այլընտրանք կա։ Եթե էներգետիկ շուկաները ցնցվում են, ինչպե՞ս են պաշտպանվում սպառողներն ու տնտեսությունը։ Եթե տեղեկատվական դաշտում տարածվում են չստուգված լուրեր Իրանի հայերի կամ տարածաշրջանային հայ համայնքների մասին, ո՞վ է ապահովում հավաստի կապը։ Եթե տարածաշրջանային դերակատարները փորձում են Հայաստանի տարածքը կամ քաղաքական դիրքը կապել իրենց պատերազմի հաշվարկներին, ինչպե՞ս է Երևանը պահում իր իրավական և դիվանագիտական սահմանները։ Սրանք հարցեր են, որոնց պատասխանը պետք է լինի գործնական, ոչ թե միայն գաղափարական։

Վաշինգտոնի ներսում Կոնգրեսի վերահսկողության դերը հենց այս պատճառով ունի նաև միջազգային նշանակություն։ Երբ ԱՄՆ-ը պատերազմական որոշում է ընդունում, դա ազդում է ոչ միայն ամերիկյան սահմանադրական հավասարակշռության, այլ նաև այն երկրների վրա, որոնք ապրում են պատերազմական գոտու հարևանությամբ կամ կախված են նույն էներգետիկ և հաղորդակցային ցանցերից։ Եթե Կոնգրեսը պահանջում է հիմնավորումներ, դա միայն ներքին ամերիկյան տեխնիկական ընթացակարգ չէ։ Դա ազդակ է ամբողջ աշխարհին, որ ռազմական ուժը պետք է ունենա քաղաքական հաշվետվություն։ Եթե այդ վերահսկողությունը ձևական է, ապա փոքր պետությունները հասկանում են, որ մեծ տերությունների ռազմական որոշումների հետևանքները կարող են տարածվել իրենց վրա առանց բավարար կանխատեսելիության։ Եթե վերահսկողությունը իրական է, նույնիսկ պատերազմի պայմաններում որոշ չափով պահպանվում է հաշվետվողականության մշակույթը։

Սա չի նշանակում, որ Կոնգրեսը ինքնին հակապատերազմական մարմին է կամ որ օրենսդիր վերահսկողությունը միշտ դանդաղեցնում է ռազմական արձագանքը։ Կոնգրեսի ներսում կան ուժեր, որոնք պահանջում են ավելի կոշտ գործողություն Իրանի դեմ, և կան ուժեր, որոնք պահանջում են ռազմական քայլերի սահմանափակում։ Կան օրենսդիրներ, որոնց համար գլխավոր հարցը դաշնակիցների պաշտպանությունն է, և կան օրենսդիրներ, որոնց համար գլխավոր հարցը նախագահական լիազորությունների սահմանն է։ Բայց հենց այդ բազմաձայնությունն է վերահսկողության էությունը։ Պատերազմը չպետք է լինի միայն մի սենյակի որոշում, նույնիսկ եթե այդ սենյակում կան հետախուզական քարտեզներ, ռազմական հաշվարկներ և հրատապության համոզիչ փաստարկներ։ Պատերազմը պետության անունից արվող ամենածանր գործողությունն է, և դրա լեզուն պետք է դիմանա ոչ միայն գաղտնի զեկույցների, այլ նաև հանրային պատասխանատվության փորձությանը։

Այստեղ պատերազմի կողմնակիցների և քննադատների միջև կան նաև իրական, ոչ միայն հռետորական տարբերություններ այն հարցում, թե ինչպես է ընկալվում զսպումը։ Կողմնակիցների համար զսպումը երբեմն պահանջում է ուժի ցուցադրում, քանի որ հակառակորդը կարող է դիվանագիտական զգուշավորությունը կարդալ որպես թույլ կամք։ Քննադատների համար զսպումը ոչ միայն հարված հասցնելու կարողությունն է, այլ նաև չմտնել այնպիսի պատերազմական շղթայի մեջ, որտեղ հակառակորդի պատասխանն արդեն դառնում է հաջորդ հարվածի արդարացում։ Երկու մոտեցումներն էլ ունեն իրենց տրամաբանությունը։ Առաջինը վախենում է անպատժելիությունից, երկրորդը՝ անկառավարելի ընդլայնումից։ Պետական որոշման որակը կախված է նրանից, թե վարչակազմը կարող է արդյոք ցույց տալ, որ հասկանում է երկուսն էլ։

Պատերազմի առաջին օրերին «սահմանափակ գործողություն» ձևակերպումը սովորաբար հնչում է որպես հանգստացնող արտահայտություն, բայց այն պահանջում է հստակ սահմանում։ Սահմանափակ՝ տարածքո՞վ, ժամանակո՞վ, թիրախներո՞վ, քաղաքական նպատակո՞վ, թե՞ ներգրավված ուժերի չափով։ Եթե սահմանափակումը միայն սկզբնական հարվածների բնույթն է, ապա դա բավարար չէ։ Եթե սահմանափակումը նաև քաղաքական նպատակն է՝ օրինակ՝ կոնկրետ սպառնալիքի նվազեցում, ուժերի պաշտպանություն և դաշնակիցների նկատմամբ հարձակման կանխում, ապա պետք է պարզ լինի, թե ինչպես է չափվելու այդ նպատակի իրականացումը։ Եթե նպատակները փոխվում են պատերազմի ընթացքում, Կոնգրեսը և հանրությունը պետք է դա իմանան ոչ թե հետագայում, այլ փոփոխության պահին։

Հասարակական վստահության հարցը այստեղ ոչ պակաս կարևոր է, քան իրավականը։ Ամերիկյան վարչակազմերը հաճախ ունենում են ավելի շատ տեղեկատվություն, քան հանրությունը, բայց ժողովրդավարական համակարգում տեղեկատվական անհավասարությունը չի կարող վերածվել քաղաքական ազատության անսահմանափակ մանդատի։ Եթե վարչակազմը չի կարող բացել բոլոր փաստերը, այն կարող է բացել իրավական տրամաբանությունը, որոշման չափանիշները, գործողության սահմանները և այն սկզբունքները, որոնցով գնահատելու է էսկալացիայի ռիսկը։ Եթե չի կարող ցույց տալ բոլոր հետախուզական նյութերը, կարող է բացատրել, թե ինչ տեսակի սպառնալիք էր գնահատվել, ինչու էր այն համարվել հրատապ և ինչ այլ միջոցներ էին դիտարկվել։ Այդպիսի բացատրությունը չի վերացնում գաղտնիության անհրաժեշտությունը, բայց նվազեցնում է այն վտանգը, որ պատերազմը կընկալվի որպես փակ համակարգի ինքնուրույն որոշում։

Խաղաղության կողմնակիցների մտահոգությունները պետք չէ շփոթել Իրանի քաղաքական համակարգի պաշտպանությամբ։ Նրանց մի մասը կոշտ քննադատում է Իրանի վարքագիծը տարածաշրջանում, բայց միաժամանակ պնդում է, որ ռազմական ճանապարհը կարող է ուժեղացնել հենց այն ուժերին, որոնց ԱՄՆ-ը փորձում է սահմանափակել։ Պատերազմը հաճախ նվազեցնում է ներքին բազմակարծությունը հակառակորդ երկրում, ուժեղացնում է անվտանգային կառույցները, խստացնում է հասարակական վերահսկողությունը և թույլ տալիս իշխանությանը քննադատներին ներկայացնել որպես արտաքին թշնամու գործիք։ Եթե ԱՄՆ-ի նպատակը երկարաժամկետ անվտանգությունն է, ապա պետք է հաշվարկի ոչ միայն ռազմական օբյեկտների վնասումը, այլ նաև քաղաքական հետևանքը՝ Իրանի ներսում, տարածաշրջանում և միջազգային համակարգում։

Իրանի շուրջ պատերազմի մեկ այլ շերտը միջուկային և հրթիռային վախերի լեզուն է։ Վաշինգտոնում Իրանի թեման վաղուց կապված է ոչ միայն կոնկրետ հարձակումների կամ տարածաշրջանային խմբերի հետ, այլ նաև այն մտավախության հետ, որ Թեհրանի կարողությունների աճը կարող է փոխել ողջ տարածաշրջանի ուժային հավասարակշռությունը։ Այդ պատճառով պատերազմի կողմնակիցները հաճախ խոսում են «վաղ գործողության» անհրաժեշտության մասին՝ այն տրամաբանությամբ, որ ուշացած արձագանքը կարող է ավելի թանկ լինել։ Քննադատները այստեղ էլ հարցնում են՝ արդյոք վաղ գործողությունը իսկապես կանխում է ավելի մեծ վտանգը, թե՞ արագացնում է այն գործընթացները, որոնցից Վաշինգտոնը փորձում է խուսափել։ Պատերազմը կարող է հետաձգել որոշ կարողություններ, բայց կարող է նաև ամրապնդել այն քաղաքական որոշումը, որ անվտանգության միակ երաշխիքը ավելի կոշտ ռազմական պատրաստությունն է։

Դաշնակիցների պաշտպանության հարցում ևս պատկերը պարզ չէ։ ԱՄՆ-ի որոշ գործընկերներ կարող են համարել, որ Իրանի դեմ ռազմական գործողությունը անհրաժեշտ էր իրենց անվտանգության համար։ Մյուսները կարող են անհանգստանալ, որ իրենց տարածքները, օդային միջանցքները, նավահանգիստները կամ քաղաքական կապերը կդառնան պատերազմի մաս, նույնիսկ եթե նրանք չեն ցանկանում այդպիսի դեր։ Դաշնակցային հարաբերությունը միշտ փոխադարձ պարտավորություն է, բայց պատերազմական իրավիճակում այն կարող է նաև դառնալ փոխադարձ ռիսկի փոխանցում։ Վաշինգտոնի խնդիրն է ցույց տալ, որ դաշնակիցների պաշտպանությունը չի նշանակում նրանց ակամա ներգրավում ավելի լայն հակամարտության մեջ։ Սա հատկապես կարևոր է այն պետությունների համար, որոնք Իրանի հետ ունեն և՛ մրցակցություն, և՛ տնտեսական կամ աշխարհագրական կախվածություն։

ԱՄՆ ներսում ռազմական գործողությունների շուրջ բանավեճը նաև առաջացնում է քաղաքական լեզվի վտանգավոր պարզեցումներ։ Եթե քննադատությունը ներկայացվում է որպես զինծառայողների անվտանգության դեմ դիրքավորում, ապա փակվում է ժողովրդավարական վերահսկողության կարևոր ուղին։ Եթե վարչակազմի բոլոր փաստարկները ներկայացվում են որպես անխուսափելիորեն կեղծ կամ մանիպուլյատիվ, ապա անտեսվում է իրական սպառնալիքների հնարավորությունը։ Պատերազմի օրերին քաղաքական հասունությունը պահանջում է երկու բան միաժամանակ՝ չնսեմացնել անվտանգության սպառնալիքը և չմոռանալ, որ անվտանգության անունից ընդունվող որոշումները նույնպես կարող են սխալ լինել։ Այս հավասարակշռությունը դժվար է, բայց հենց դրա համար է անհրաժեշտ Կոնգրեսի բաց և փակ վերահսկողությունը։

Հայկական դիտանկյունից նույն հավասարակշռությունը կիրառելի է ավելի փոքր, բայց ոչ պակաս բարդ մասշտաբով։ Հայաստանը չի կարող անտեսել ԱՄՆ-ի դերը միջազգային անվտանգության, տնտեսական համակարգի և դիվանագիտական կապերի մեջ։ Հայաստանը նաև չի կարող անտեսել Իրանի հետ իր սահմանը, տնտեսական փոխկապակցվածությունը և տարածաշրջանային հավասարակշռության նշանակությունը։ Սա ընտրություն չէ «ԱՄՆ-ի» և «Իրանի» միջև այն պարզ իմաստով, որով հաճախ ձևակերպվում են սոցցանցային քննարկումները։ Սա սեփական պետական շահի հաշվարկ է այն աշխարհում, որտեղ մեծ տերությունների հակամարտությունները կարող են արագորեն փոխել փոքր պետությունների առօրյան։ Հայաստանի շահը պահանջում է չզիջել իր ինքնուրույնությունը ոչ մի ուղղությամբ։

Հենց այստեղ է կարևոր չներկայացնել Հայաստանը որպես միայն մեծ տերությունների խաղի պասիվ առարկա։ Հայաստանը փոքր պետություն է, բայց ունի սեփական սահմաններ, սեփական դիվանագիտություն, սեփական համայնքային ցանցեր, սեփական տնտեսական առաջնահերթություններ և սեփական անվտանգային պատմություն։ Իրանի շուրջ ճգնաժամի պայմաններում Հայաստանի կարողությունը կարող է չափվել ոչ թե բարձրագոչ հայտարարություններով, այլ այն բանով, թե որքան արագ և լուռ է այն կարողանում գնահատել ռիսկերը, պահել կապերը, պաշտպանել իր սահմանային շրջանները, չթույլատրել ապատեղեկատվության տարածում, պատրաստել տնտեսական այլընտրանքներ և պահպանել հարաբերությունների գործնականություն։ Փոքր պետության ուժը հաճախ հենց այսպիսի ոչ ցուցադրական ճշգրտության մեջ է։

Իրանի հայ համայնքի և Մերձավոր Արևելքի սփյուռքի առումով հայկական պետական և հասարակական խոսքը պետք է լինի առավել զգույշ։ Պատերազմական օրերին համայնքների մասին յուրաքանչյուր չստուգված լուր կարող է դառնալ խուճապի աղբյուր կամ քաղաքական շահարկման նյութ։ Անհրաժեշտ է հասկանալ, որ համայնքները չեն ապրում որպես վերացական «հայկական գործոն»։ Նրանք ապրում են կոնկրետ քաղաքներում, կոնկրետ օրենքների, հարևանությունների, տնտեսական պայմանների և անվտանգային սահմանափակումների մեջ։ Նրանց անվտանգությունն ու արժանապատվությունը պահանջում են ոչ թե նրանց անունից հեշտ եզրակացություններ անել, այլ ապահովել կապի, տեղեկության, անհրաժեշտության դեպքում օգնության և հանրային զսպվածության մշակույթ։

Մարտի 4-ի առավոտյան պատերազմի ընթացքը դեռ չի տվել այնպիսի պատասխաններ, որոնք կարող են փակել քաղաքական բանավեճը։ Հակառակը՝ առաջին օրերը բացել են մի քանի հիմնարար հարց, որոնցից ոչ մեկը չի լուծվում միայն ռազմական հաղորդագրությամբ։ Ի՞նչ սպառնալիք էր այն, որին ԱՄՆ-ը պատասխանեց ուժով։ Որքա՞ն կոնկրետ էր այդ սպառնալիքը։ Որքա՞ն սահմանափակ է գործողությունը։ Ինչպե՞ս է Կոնգրեսը վերահսկելու այն։ Ի՞նչ է լինելու, եթե Իրանը պատասխանի ոչ թե այն ձևով, որը հաշվարկվել է Վաշինգտոնում, այլ այն ձևով, որը կփոխի պատերազմի ամբողջ տրամաբանությունը։ Ինչպե՞ս են պաշտպանվելու դաշնակիցները առանց տարածաշրջանը ավելի լայն պատերազմի մեջ մտցնելու։ Եվ ի՞նչ ճանապարհ է մնալու դիվանագիտության համար, երբ ռազմական գործողությունը արդեն սկսել է իր սեփական քաղաքական կյանքը։

Այդ հարցերը չեն ենթադրում, որ ԱՄՆ-ը չունի անվտանգության խնդիրներ Իրանի հետ։ Չեն ենթադրում նաև, որ Իրանի տարածաշրջանային վարքագիծը չպետք է քննադատվի կամ զսպվի։ Բայց դրանք պահանջում են, որ պատերազմի իրավունքը չշփոթվի պատերազմի հարմարության հետ, իսկ անվտանգության հիմնավորումը չդառնա անսահմանափակ լիազորության փոխարինող։ Եթե վարչակազմի փաստարկը ամուր է, այն պետք է կարողանա դիմանալ Կոնգրեսի դժվար հարցերին։ Եթե փաստարկը մասամբ փակ է գաղտնիության պատճառով, դրա բաց հատվածը պետք է լինի առավել հստակ, ոչ թե առավել ընդհանուր։ Պատերազմի օրերին հանրային վստահությունը չի ստեղծվում միայն հայրենասիրական բառերով։ Այն ստեղծվում է հաշվետվությամբ, սահմաններով և ճշգրիտ լեզվով։

Վաշինգտոնի համար այս ճգնաժամը փորձություն է այն հարցում, թե արդյոք ամերիկյան պետական համակարգը կարող է միաժամանակ գործել արագ և մնալ վերահսկելի։ Պենտագոնի համար այն փորձություն է, թե արդյոք ռազմական գործողությունը կարող է պահվել սահմանափակ նպատակների շրջանակում։ Կոնգրեսի համար այն փորձություն է, թե արդյոք օրենսդիր իշխանությունը կկարողանա իր վերահսկողությունը դարձնել բովանդակային, ոչ թե միայն խորհրդանշական։ Դաշնակիցների համար այն փորձություն է, թե արդյոք ԱՄՆ-ի ուժը կբարձրացնի իրենց անվտանգությունը, թե կավելացնի իրենց խոցելիությունը։ Քննադատների համար այն փորձություն է, թե արդյոք նրանք կարող են պահանջել հաշվետվություն առանց իրական սպառնալիքները անտեսելու։ Պատերազմի կողմնակիցների համար այն փորձություն է, թե արդյոք նրանք կարող են խոսել ուժի անհրաժեշտության մասին առանց պատերազմի քաղաքական գինը թաքցնելու։

Հայաստանի համար այս ամենը փորձություն է սառնասրտության։ Իրանի շուրջ պատերազմը հայկական անվտանգային համակարգի համար նշանակում է ոչ թե մեկ պարզ դիրքորոշում, այլ միաժամանակ մի քանի ուղղությամբ հաշվարկ՝ սահման, էներգետիկա, հաղորդակցություններ, համայնքներ, դիվանագիտություն, տեղեկատվական անվտանգություն և տնտեսական սպասումներ։ Հայաստանը չի որոշում Վաշինգտոնի պատերազմական քաղաքականությունը և չի որոշում Թեհրանի պատասխանը, բայց կարող է որոշել իր սեփական պատրաստվածության մակարդակը, իր խոսքի պատասխանատվությունը և իր շահերի պաշտպանման ձևը։ Մեծ պատերազմների ժամանակ փոքր պետությունները հաճախ կորցնում են նախաձեռնությունը այն ժամանակ, երբ թույլ են տալիս ուրիշների լեզվին ամբողջությամբ գրավել իրենց օրակարգը։ Հայաստանի համար կարևոր է, որ իր օրակարգը մնա հայկական՝ ոչ մեկուսացված, ոչ պասիվ, ոչ հռետորական, այլ պետական։

Մարտի 4-ի առավոտյան Վաշինգտոնի փակ լսումների սրահներում, Պենտագոնի օպերացիոն կենտրոններում, Կոնգրեսի միջանցքներում և դիվանագիտական կապուղիներում նույն հարցն է շրջում տարբեր ձևակերպումներով՝ ինչո՞վ է հիմնավորված այս պատերազմը և որտե՞ղ է նրա սահմանը։ Այդ հարցի պատասխանը դեռ ամբողջությամբ չի տրվել։ Իսկ մինչև այն տրվի, ԱՄՆ-Իրան պատերազմի առաջին օրերի ամենակարևոր ճակատներից մեկը մնում է ոչ միայն ռազմական դաշտում, այլ նաև իրավունքի, վերահսկողության, հանրային վստահության և տարածաշրջանային փոքր պետությունների անվտանգության հաշվարկի մեջ։