Հրադադարի երկու շաբաթը. Yerevan Online Mag.-ի հայացքն ԱՄՆ-ից

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ թղթակից

Ապրիլի 9, 2026 թ.

© The White House

Ապրիլի 9-ի առավոտյան Վաշինգտոնը դեռ փորձում է հասկանալ, թե ինչ է իրականում տեղի ունեցել երկու օր առաջ հայտարարված ԱՄՆ-Իրան երկշաբաթյա հրադադարով։ Սպիտակ տան լեզուն հաղթանակային է, Թեհրանի լեզուն՝ դիմադրողական, շուկաների առաջին արձագանքը՝ թեթևացած, Կոնգրեսի մի մասի գնահատականը՝ կասկածոտ, հակապատերազմական շրջանակների տրամադրությունը՝ զգուշավոր, իսկ տարածաշրջանի պետությունների հաշվարկը՝ շատ ավելի սառը, քան պաշտոնական հայտարարությունների բառապաշարը։ Հրադադարը դեռ խաղաղություն չէ։ Այն նույնիսկ լիարժեք քաղաքական համաձայնություն անվանելը շուտ է։ Բայց ապրիլի 7-ից հետո ստեղծված իրավիճակը, թեկուզ ժամանակավոր, փոխել է այն հոգեբանական և դիվանագիտական դաշտը, որի մեջ Միացյալ Նահանգները, Իրանը, Իսրայելը, Գոլֆի երկրները, էներգետիկ շուկաները և Հարավային Կովկասի փոքր պետությունները ստիպված են նորից հաշվել իրենց ռիսկերը։

ԱՄՆ-ից երևացող պատկերը երկշերտ է։ Առաջին շերտում վարչակազմը փորձում է ցույց տալ, որ ուժի կիրառման պատրաստակամությունը և վերջին օրերի ռազմական ճնշումը Իրանին ստիպել են ընդունել բանակցային հիմք, որից Թեհրանը նախկինում խուսափում էր։ Երկրորդ շերտում նույն Վաշինգտոնում՝ Կոնգրեսի միջանցքներում, վերլուծական կենտրոններում, նահանգային քաղաքականության մեջ, լրատվական ստուդիաներում և սովորական ընտանիքների բյուջեներում, շատերը հարցնում են՝ արդյոք սա դիվանագիտության վերադարձ է, թե ընդամենը ռազմական լարվածության կառավարվող դադար։ Այդ հարցը ձևակերպվում է տարբեր լեզուներով, բայց բովանդակությունը նույնն է. եթե երկու շաբաթ անց կողմերը չգտնեն ավելի ամուր բանաձև, այս դադարը կարող է հետագայում դիտվել ոչ թե որպես ճգնաժամի լուծման սկիզբ, այլ որպես հաջորդ փուլի նախապատրաստական շունչ։

Թրամփի վարչակազմը հրադադարը ներկայացնում է որպես ճնշման քաղաքականության արդյունք։ Վաշինգտոնի պաշտոնական լեզվում այն ընկալվում է ոչ թե որպես հավասարապես հոգնած երկու կողմերի փոխադարձ նահանջ, այլ որպես օրինակ, թե ինչպես կարող է ամերիկյան ուժը դիվանագիտական սեղանին բերել այն, ինչ միայն բանակցություններով հնարավոր չէր ապահովել։ Այդ տրամաբանության մեջ հրադադարի իմաստը ոչ միայն կրակի դադարեցումն է, այլ նաև քաղաքական ուղերձը՝ Միացյալ Նահանգները կարող է հարվածել, կարող է սպառնալ ավելի լայն գործողություններով, կարող է հավաքել տարածաշրջանային գործընկերների անվտանգության մտահոգությունները մեկ ճնշման փաթեթի մեջ, և այդ ամենից հետո կարող է ասել, որ պատերազմը կանգնեցվել է ոչ թե զիջումով, այլ հարկադրանքով։ Վարչակազմի համար սա կարևոր է ներքաղաքական առումով, որովհետև ամերիկյան հասարակությունը միաժամանակ ունի երկու հակադիր սպասում՝ չթույլատրել Իրանին ընդլայնել իր ռազմական և տարածաշրջանային ազդեցությունը, բայց նաև չմտնել հերթական երկարատև մերձավորարևելյան պատերազմի մեջ։

Այդ պատճառով Սպիտակ տան հաղթանակային բառապաշարը նաև ներքին լսարանի համար է։ Այն ուղղված է այն ընտրողին, որը չի ցանկանում տեսնել ամերիկյան զինվորականների երկարատև տեղակայում նոր ճակատում, բայց պատրաստ է ընդունել կոշտ ուժի կարճ, ցուցադրական և քաղաքականորեն հստակ կիրառումը, եթե այն ներկայացվում է որպես կանխարգելիչ կամ հարկադրող քայլ։ Հրադադարի հայտարարությունից հետո վարչակազմը կարող է ասել, որ ինքը թույլ չի տվել ճգնաժամը անվերահսկելի մեծանալ, բայց նաև չի նահանջել։ Այդ հավասարակշռությունը Թրամփի արտաքին քաղաքականության համար կենսական է. ցույց տալ ուժ, սակայն չթաղվել պատերազմի վարչական, ֆինանսական և մարդկային երկար շարաններում։

Թեհրանում նույն իրադարձությունը հակառակ բառարանով է նկարագրվում։ Իրանի պաշտոնական խոսույթում հրադադարը ոչ թե ամերիկյան ճնշման հաջողություն է, այլ Իրանի դիմադրության հետևանք։ Այդ պատկերացմամբ Վաշինգտոնը կանգ է առել, որովհետև հասկացել է, որ Իրանի դեմ շարունակվող ռազմական ճնշումը կարող է թանկ արժենալ ոչ միայն ամերիկյան ուժերին, այլ նաև ամբողջ տարածաշրջանին, էներգետիկ շուկաներին և ԱՄՆ-ի դաշնակիցներին։ Թեհրանի համար սա կարևոր ներքին և արտաքին ուղերձ է. Իրանը չի կարող թույլ տալ, որ հրադադարը ընկալվի որպես պարտություն կամ հարկադրված զիջում, հատկապես այնպիսի հարցերում, որոնք առնչվում են ազգային ինքնիշխանությանը, պաշտպանական կարողություններին և Հորմուզի նեղուցի շուրջ իր ազդեցության քաղաքականությանը։

Հորմուզը այս ճգնաժամի կենտրոնական նյարդերից մեկն է։ Նեղուցը միայն աշխարհագրական անցում չէ Պարսից ծոցի և բաց ծովերի միջև։ Այն էներգետիկ տնտեսության համաշխարհային զարկերակ է, որի շուրջ ցանկացած ռազմական կամ քաղաքական ցնցում անմիջապես մտնում է նավթի գների, ապահովագրական ծախսերի, ծովային փոխադրումների, սպառողական վառելիքի և պետությունների անվտանգության հաշվարկների մեջ։ Իրանը, հայտարարելով, որ չի զիջելու նեղուցի և ինքնիշխանության հարցերում, ըստ էության ասում է՝ հրադադարը չի նշանակում, որ Թեհրանը հրաժարվում է իր հիմնական զսպման գործիքներից։ Վաշինգտոնը, հակառակը, փորձում է ցույց տալ, որ նեղուցի շուրջ ցանկացած սպառնալիք կհանդիպի ամերիկյան և դաշնակցային հակազդեցության։ Այս երկու դիրքորոշումների միջև է, որ ապրիլի 7-ի հրադադարը ստացել է իր ամենավտանգավոր ենթատեքստը։

Շուկաների նախնական թեթևացումը հասկանալի էր։ Երբ ռազմական սրացումը կանգ է առնում, թեկուզ երկու շաբաթով, նավթի շուկաները սովորաբար առաջինը արձագանքում են ոչ թե խաղաղության փիլիսոփայական իմաստին, այլ ռիսկի նվազման կարճաժամկետ հաշվարկին։ Եթե նավերը դեռ շարժվում են, եթե Հորմուզի ամբողջական փակման անմիջական վտանգը նվազել է, եթե ապահովագրողները և առևտրականները չեն տեսնում նույն պահին լայն տարածաշրջանային պատերազմի անխուսափելիությունը, գներն ու սպասումները որոշ չափով հանգստանում են։ Բայց այդ հանգստությունը փխրուն է։ Շուկաները կարող են արագ փոխել տրամադրությունը, եթե կողմերի հայտարարությունները կոշտանան, եթե ծովային երթուղիների անվտանգության նկատմամբ վստահությունը նվազի, կամ եթե բանակցային օրացույցը դառնա դատարկ ձևականություն։

Ամերիկացի վարորդի և ընտանիքի համար այս ամենը չափազանց հեռու քաղաքականություն չի թվում, երբ այն հասնում է բենզալցակայան։ ԱՄՆ-ում արտաքին քաղաքականության շատ ճգնաժամեր վերջնականապես մտնում են ներքին քաղաքական օրակարգ այն պահին, երբ դրանք դառնում են վառելիքի գին, սննդի տեղափոխման ծախս, կոմունալ վճարների ճնշում կամ ընտանեկան բյուջեի անկայունություն։ Հրադադարի առաջին օրերի թեթևացումը, հետևաբար, միայն Ուոլ Սթրիթի կամ նավթային թրեյդերների լեզվով չպետք է հասկանալ։ Այն նաև Միջին Արևմուտքի վարորդի, Տեխասի փոքր բիզնեսի, Կալիֆոռնիայի ներմուծողի, Նյու Ջերսիի ընտանիքի և ավիատոմս գնող ուսանողի սպասումն է, որ Մերձավոր Արևելքի հերթական լարվածությունը չի վերածվի գրպանի վրա նստող նոր ալիքի։

Այդուհանդերձ, Վաշինգտոնում ոչ ոք լրջորեն չի համարում, որ երկու շաբաթը բավարար է ԱՄՆ-Իրան ամբողջական հակասությունը լուծելու համար։ Խնդիրը միայն կրակի դադարեցումը չէ։ Խնդիրը Իրանի միջուկային և հրթիռային ծրագրերի շուրջ վստահության բացակայությունն է, տարածաշրջանային զինված ցանցերի հարցը, Իսրայելի անվտանգության ընկալումը, Գոլֆի երկրների ծովային և էներգետիկ ենթակառուցվածքների խոցելիությունը, ամերիկյան ուժերի անվտանգությունը, պատժամիջոցների ճարտարապետությունը և այն լայն քաղաքական հոգեբանությունը, որով կողմերից յուրաքանչյուրը մյուսին դիտում է որպես երկարաժամկետ սպառնալիք։ Հրադադարը կարող է սառեցնել կրակը, բայց չի վերացնում այդ խորքային պատճառները։

Կոնգրեսի այն անդամները, որոնք կասկածանքով են մոտենում ապրիլի 7-ի համաձայնությանը, հենց այստեղ են տեսնում հիմնական վտանգը։ Նրանց մի մասը վարչակազմին քննադատում է հակառակ ուղղություններից։ Ոմանք ասում են, որ Սպիտակ տունը չափազանց արագ է գովազդում հաջողություն՝ առանց ապացուցելու, որ Իրանը պատրաստ է իրական սահմանափակումների կամ ստուգելի քայլերի։ Նրանց կարծիքով, եթե հրադադարը միայն ժամանակ է տալիս Թեհրանին վերադասավորելու կարողությունները, ապա այն կարող է դառնալ ոչ թե դիվանագիտական ձեռքբերում, այլ ռազմավարական ընդմիջում Իրանի համար։ Մյուսները հակառակն են պնդում՝ որ վարչակազմը պատերազմի շեմին մոտեցրել է երկիրը առանց բավարար քաղաքական բացատրության, առանց երկարաժամկետ ռազմավարության և առանց ամերիկյան հասարակությանը հստակ ասելու, թե որ կետում է ավարտվում ռազմական հարկադրանքը և սկսվում դիվանագիտական կարգավորումը։

Ամերիկյան հակապատերազմական շրջանակների զգուշավոր հույսը նույնպես պարզ է։ Նրանց համար հրադադարը կարող է լինել այն նվազագույն պատուհանը, որը պետք է օգտագործել ավելի մեծ աղետից խուսափելու համար։ Բայց նրանց վստահությունը սահմանափակ է, որովհետև վերջին տասնամյակների ամերիկյան մերձավորարևելյան փորձը սովորեցրել է, որ ժամանակավոր ռազմական դադարները հաճախ օգտագործվում են ոչ թե քաղաքական լուծման, այլ նոր պայմաններով ճնշումը շարունակելու համար։ Այդ շրջանակներում ապրիլի 7-ի համաձայնությունը ողջունվում է այնքանով, որքանով այն դադարեցնում է կրակը, նվազեցնում է անմիջական մարդկային վտանգը և թույլ է տալիս բանակցողներին վերադառնալ սեղանի մոտ։ Բայց նրանք նաև զգուշացնում են, որ եթե վարչակազմը հրադադարը շարունակի ներկայացնել բացառապես որպես ռազմական հաղթանակ, ապա կարող է փակել այն քաղաքական տարածքը, որտեղ մյուս կողմը պետք է կարողանա ընդունել փոխզիջում՝ առանց ներքին նվաստացման։

Պատերազմը շարունակելու կողմնակիցների կամ կոշտ գծի ջատագովների մոտ կասկածը հակառակ բնույթ ունի։ Նրանց համար հարցը այն չէ, թե արդյոք հրադադարը կարող է փրկել խաղաղությունը, այլ այն, թե արդյոք այն չի խափանի ռազմական ճնշման թափը։ Այդ մոտեցմամբ Իրանի վրա ճնշումը արդյունավետ է հենց այն ժամանակ, երբ Թեհրանը զգում է բարձր գին, և կանգ առնելը կարող է ընկալվել որպես հակառակորդին վերականգնվելու հնարավորություն տալ։ Այս դիրքորոշման հետևում միայն գաղափարական կոշտություն չէ։ Կա նաև Իսրայելի անվտանգության հարցի նկատմամբ շատ ուժեղ զգայունություն, Գոլֆի ենթակառուցվածքների պաշտպանության մտահոգություն, և համոզմունք, որ Իրանի հետ յուրաքանչյուր անավարտ ճգնաժամ հետագայում վերադառնում է ավելի բարդ ձևով։

Իսրայելի տեսանկյունից հրադադարը կարող է լինել անհրաժեշտ դադար, բայց ոչ բավարար երաշխիք։ Իսրայելյան անվտանգային մտածողության մեջ Իրանի սպառնալիքը չի սահմանափակվում մեկ ճգնաժամով կամ մեկ ճակատով։ Այն դիտարկվում է միջուկային կարողությունների, հրթիռային զինանոցի, տարածաշրջանային դաշնակից ուժերի և ռազմավարական շրջապատման լեզվով։ Հետևաբար, եթե հրադադարը չի ուղեկցվում ստուգելի սահմանափակումներով կամ Իրանի ազդեցության ցանցի նկատմամբ ավելի լայն պայմանավորվածություններով, Իսրայելում այն կարող է ընկալվել որպես տակտիկական դադար՝ ոչ թե ռազմավարական լուծում։ Միևնույն ժամանակ, նույնիսկ ամենակոշտ անվտանգային մտածողության մեջ կա գիտակցում, որ լայն պատերազմը կարող է ստեղծել անկանխատեսելի երկրորդական հետևանքներ, որոնք ոչ մի դաշնակից ամբողջությամբ չի վերահսկի։

Գոլֆի երկրները ավելի լուռ, բայց ոչ պակաս լարված հաշվարկի մեջ են։ Նրանց համար Իրանի հետ հակամարտությունը ոչ միայն ռազմավարական գաղափարախոսության հարց է, այլ նաև ենթակառուցվածքային խոցելիության, նավահանգիստների, էներգետիկ օբյեկտների, օդային տարածքի, ներդրումային միջավայրի և միջազգային ապահովագրական ռիսկերի խնդիր։ Գոլֆի մայրաքաղաքները շահագրգռված են, որ Վաշինգտոնը զսպի Իրանին, բայց նույնքան շահագրգռված են, որ այդ զսպումը չվերածվի լայն տարածաշրջանային հրդեհի։ Նրանք ապավինում են ամերիկյան անվտանգության համակարգին, սակայն ապրում են այն աշխարհագրության մեջ, որտեղ ցանկացած սխալ հաշվարկ առաջին հերթին իրենց երկնքում, իրենց ծովերում և իրենց տնտեսական հանգույցներում է զգացվելու։

Այս հակասական շահերի մեջ հրադադարի երկու շաբաթը դառնում է փորձարկում ոչ միայն ԱՄՆ-ի և Իրանի համար, այլ նաև ամբողջ տարածաշրջանային անվտանգության համակարգի համար։ Եթե այդ երկու շաբաթը օգտագործվի տեխնիկական շփումների, միջնորդական ալիքների, ծովային անվտանգության նվազագույն կանոնների, հարվածների չկրկնման մեխանիզմների և քաղաքական լեզվի մեղմացման համար, ապա այն կարող է բացել ավելի երկար դիվանագիտական ճանապարհ։ Եթե այն օգտագործվի միայն տեղեկատվական հաղթանակներ գրանցելու, ներքին լսարանների համար հակառակորդին նվաստացնելու և զինված ուժերը վերախմբավորելու համար, ապա երկու շաբաթը կավարտվի առանց իրական արդյունքի։ Այդ դեպքում հրադադարը կհիշվի ոչ թե որպես ճգնաժամի շրջադարձ, այլ որպես ժամանակավոր լռություն շատ աղմկոտ հակամարտության մեջ։

Հայկական ընթերցողի համար այս հարցը հեռու աշխարհաքաղաքականություն չէ։ Իրանի շուրջ լարվածությունը Հայաստանի համար ունի մի քանի ուղիղ և անուղղակի շերտ։ Առաջինը անվտանգային է։ Հայաստանը սահման ունի Իրանի հետ, և այդ սահմանը վերջին երեք տասնամյակների ընթացքում եղել է Հայաստանի արտաքին աշխարհի հետ կապի ամենակարևոր, ամենազգայուն և ամենակայուն ուղղություններից մեկը։ Երբ Իրանի շուրջ մեծ պատերազմական ռիսկ է ձևավորվում, Հայաստանի հարավային սահմանը դառնում է ոչ միայն հարևանության գիծ, այլ նաև մեծ տերությունների և տարածաշրջանային ուժերի ճնշումների մոտակա աշխարհագրական եզր։ Դա չի նշանակում, որ Հայաստանը ինքնաբերաբար դառնում է պատերազմի կողմ։ Բայց նշանակում է, որ Հայաստանի անվտանգության հաշվարկը կտրուկ բարդանում է, որովհետև իր անմիջական հարևանության մեջ մեծանում է ռազմական, հետախուզական, տնտեսական և քաղաքական անորոշությունը։

Երկրորդ շերտը տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հարցն է։ Հայաստանի համար հարավային ուղղությունը ոչ միայն ճանապարհ է դեպի Իրան, այլ նաև հնարավոր կապ դեպի ավելի լայն շուկաներ, էներգետիկ փոխանակումներ և այլընտրանքային լոգիստիկ ուղիներ։ Եթե Իրանի շուրջ լարվածությունը մեծանում է, այդ ուղիների ապահովագրական, ֆինանսական և քաղաքական արժեքը նույնպես մեծանում է։ Եթե հրադադարը կայունանում է, թեկուզ ժամանակավոր, այն կարող է նվազեցնել ռիսկի ընկալումը և թույլ տալ, որ Հայաստանի համար կենսական հաղորդակցային հարցերը դիտարկվեն ոչ թե պատերազմի շեմի, այլ կառավարվող անորոշության պայմաններում։ Բայց երկու շաբաթը բավարար չէ որևէ խոշոր ենթակառուցվածքային վստահություն վերականգնելու համար։ Բիզնեսը, բանկերը, փոխադրողները և պետությունները սովորաբար չեն փոխում երկարաժամկետ ծրագրերը միայն այն պատճառով, որ կրակը դադարել է տասնչորս օրով։

Երրորդ շերտը էներգետիկ է։ Հայաստանը չունի այն ծավալների շուկա, որ ուղղակիորեն ձևավորի տարածաշրջանային նավթի կամ գազի գները, բայց այն ապրում է այդ գների և մատակարարման ընդհանուր միջավայրում։ Իրանի շուրջ լարվածությունը ազդում է ոչ միայն նավթի համաշխարհային գնի վրա, այլ նաև տարածաշրջանային էներգետիկ սպասումների, արժույթների, փոխադրումների և ներկրման ծախսերի վրա։ Հայաստանի համար Իրանի հետ էներգետիկ համագործակցության առկա և հնարավոր ուղղությունները միշտ եղել են ավելի լայն քաղաքական ռիսկերի տակ։ Հրադադարը այդ ռիսկերը չի վերացնում, բայց որոշ ժամանակով կարող է նվազեցնել ամենածանր սցենարների հավանականությունը։ Այդ նվազումը նույնիսկ կարճաժամկետ մակարդակով կարևոր է, որովհետև Հայաստանի էներգետիկ անվտանգությունը կառուցվում է ոչ միայն գների, այլ նաև տարբերակների առկայության վրա։

Հայաստանի համար Իրանը նաև տարածաշրջանային հավասարակշռության բաղադրիչ է։ Հարավային Կովկասում յուրաքանչյուր մեծ ճգնաժամ Իրանի շուրջ կարող է փոխել ուժերի լեզուն, որովհետև Թեհրանի ուշադրությունը, ռեսուրսները և դիվանագիտական շարժունակությունը ազդում են նաև Կովկասյան հարցերի վրա։ Եթե Իրանը խորապես ներգրավվում է ԱՄՆ-ի հետ ռազմական կամ նախապատերազմական դիմակայության մեջ, նրա կարողությունը կենտրոնանալ Հայաստանի հարավի, տարածաշրջանային հաղորդակցությունների, սահմանային հավասարակշռության և հարևան պետությունների հետ հարաբերությունների վրա կարող է սահմանափակվել կամ փոխվել։ Դա Հայաստանի համար ռիսկ է, որովհետև Երևանը շահագրգռված է, որ իր հարավային հարևանը չմտնի այնպիսի անկայունության մեջ, որը կարող է բացել նոր ճնշումներ Հայաստանի սահմանների և հաղորդակցությունների վրա։

Միևնույն ժամանակ, հայկական քաղաքական միտքը պետք է խուսափի երկու ծայրահեղությունից։ Առաջինն այն է, որ Իրանի շուրջ յուրաքանչյուր լարվածություն անմիջապես վերագրվի Հայաստանի դեմ ուղղված ծրագրերի։ Դա կարող է խեղաթյուրել իրականությունը և թույլ չտալ սառը գնահատել գլոբալ ու տարածաշրջանային գործոնները։ Երկրորդն այն է, որ Իրանի շուրջ ճգնաժամը դիտվի որպես Հայաստանից հեռու և երկրորդական։ Դա նույնպես սխալ է։ Փոքր պետության անվտանգությունը հաճախ որոշվում է ոչ թե միայն իր սահմաններին տեղի ունեցող իրադարձություններով, այլ նաև այն միջանցքներով, էներգետիկ շղթաներով, բանկային սահմանափակումներով, դաշնակցային հաշվարկներով և ռազմական ուշադրության փոփոխություններով, որոնք ձևավորվում են շատ ավելի մեծ հակամարտությունների հետևանքով։

Իրանում բնակվող հայերի հարցը այս իրավիճակում պահանջում է առանձնահատուկ զգուշություն և պատասխանատու լեզու։ Հայկական համայնքը Իրանում պատմականորեն ունի խոր արմատներ, իր եկեղեցական, մշակութային և հասարակական կառույցները, և ապրում է մի պետության ներսում, որը այժմ գտնվում է արտաքին ճնշման և ազգային անվտանգության բարձր զգայունության պայմաններում։ Արտաքին դիտորդի համար անթույլատրելի է այդ համայնքի անունից հայտարարություններ հորինել կամ նրանց վիճակը օգտագործել քարոզչական նպատակներով։ Ապրիլի 9-ի առավոտվա դրությամբ, եթե չկան հաստատված պաշտոնական կամ համայնքային արձագանքներ, ապա պետք է սահմանափակվել ընդհանուր և զգույշ գնահատմամբ. ցանկացած լայն ռազմական սրացում Իրանի հասարակության բոլոր խմբերի, այդ թվում՝ հայերի համար կարող է բերել տնտեսական, հոգեբանական և անվտանգության ծանր հետևանքներ, իսկ հրադադարը, որքան էլ ժամանակավոր, նվազեցնում է անմիջական վտանգի զգացումը։

Մերձավոր Արևելքի հայկական համայնքների համար ևս այս հրադադարը դիտվում է ավելի լայն տարածաշրջանային հոգնածության ֆոնին։ Լիբանանից մինչև Սիրիա, Իրաքից մինչև Գոլֆի աշխատանքային համայնքներ, հայերը վաղուց սովորել են ապրել այն միջավայրում, որտեղ մեծ տերությունների որոշումները և տեղական անվտանգային ճգնաժամերը շատ արագ դառնում են համայնքային կյանքի խնդիր՝ դպրոցների, եկեղեցիների, աշխատանքի, միգրացիայի, դրամական փոխանցումների, ընտանիքների տեղաշարժի և ապագայի պլանավորման մակարդակով։ Իրանի շուրջ երկարատև պատերազմը կարող էր նորից բարդացնել այդ ամբողջ ցանցը։ Հրադադարը այդ առումով շունչ է, բայց ոչ երաշխիք։ Այն տալիս է ժամանակ, ոչ թե ապահովություն։

Ամերիկահայ քաղաքական մտահոգությունների մեջ այս ճգնաժամը միաժամանակ մի քանի հարց է բացում։ Առաջինը ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության ընդհանուր ուղղությունն է Մերձավոր Արևելքում և Հարավային Կովկասի մոտ։ Ամերիկահայ համայնքը, որի քաղաքական օրակարգը հաճախ կենտրոնացած է Հայաստանի անվտանգության, Արցախի հետևանքների, տարածաշրջանային արդարության, մարդու իրավունքների և ցեղասպանության հիշողության վրա, ստիպված է նաև դիտել, թե ինչպես են ԱՄՆ-Իրան հարաբերությունները ազդում Հայաստանի հարավային միջավայրի վրա։

Երկրորդը Վաշինգտոնի քաղաքական լեզվի խնդիրն է. եթե ԱՄՆ-ը խոսում է ուժի միջոցով կարգավորում պարտադրելու մասին, հայերի համար կարևոր է հասկանալ, թե այդ նույն լեզուն ինչ ազդեցություն կարող է ունենալ փոքր պետությունների անվտանգության ընկալումների վրա։ Երրորդը էներգետիկ և տնտեսական հետևանքն է, որը ամերիկահայ ընտանիքների համար կարող է լինել նույնքան առօրյա, որքան հայկական պետականության համար ռազմավարական։

ԱՄՆ-ում գտնվող հայկական արտաքին քաղաքականության դիտորդի համար ամենաբարդն այն է, որ այս ճգնաժամում չկան պարզ բարոյական քարտեզներ։ Մի կողմից, Իրանի տարածաշրջանային քաղաքականության նկատմամբ ԱՄՆ-ի, Իսրայելի և Գոլֆի երկրների մտահոգությունները իրական են և երկար տարիների կուտակված փորձից են ծնվել։ Մյուս կողմից, Իրանի դեմ լայն պատերազմը կարող է տարածաշրջանը մտցնել այնպիսի ցնցման մեջ, որի հետևանքները կկրեն ոչ միայն կառավարությունները, այլ նաև քաղաքացիական բնակչությունները, փոքրամասնությունները, առևտրային ցանցերը, աշխատանքային միգրանտները և սահմանային փոքր պետությունները։ Մի կողմից, Վաշինգտոնը չի կարող անտեսել դաշնակիցների անվտանգային զգայունությունները։ Մյուս կողմից, ուժի կիրառումը առանց քաղաքական վերջնախաղի կարող է ստեղծել այն նույն փակուղին, որից ԱՄՆ-ը բազմիցս փորձել է դուրս գալ Մերձավոր Արևելքում։

Հրադադարի ամենամեծ արժեքը կարող է լինել ոչ թե այն, որ այն լուծում է հակամարտությունը, այլ այն, որ այն ստիպում է կողմերին ընդունել մի պարզ փաստ. ոչ մեկը չի կարող ամբողջությամբ վերահսկել էսկալացիայի վերջնական հետևանքները։ Վաշինգտոնը կարող է ունենալ ռազմական գերազանցություն, բայց չի կարող երաշխավորել, որ տարածաշրջանային շղթայական արձագանքը կմնա իր նախընտրած սահմաններում։ Թեհրանը կարող է ունենալ դիմադրության և զսպման գործիքներ, բայց չի կարող երաշխավորել, որ երկարատև ճնշումը չի հարվածի իր տնտեսությանը, հասարակությանը և արտաքին դիրքերին։ Իսրայելը կարող է պահանջել կոշտ երաշխիքներ, բայց չի կարող չհաշվել լայն պատերազմի տարածաշրջանային գինը։ Գոլֆի երկրները կարող են ապավինել ամերիկյան պաշտպանությանը, բայց չեն կարող իրենց տնտեսական ապագան մշտապես կապել ծովային լարվածության բարձր մակարդակի հետ։ Շուկաները կարող են ժամանակավորապես հանգստանալ, բայց չեն կարող վստահել այն հրադադարին, որի քաղաքական հիմքը դեռ անորոշ է։

Այս պահին ամենակարևոր դիվանագիտական հարցը ոչ թե այն է, թե կողմերից որն է ավելի բարձր խոսում, այլ այն, թե արդյոք նրանք կարող են երկու շաբաթվա ընթացքում ստեղծել նվազագույն փոխադարձ կանխատեսելիություն։ Դա կարող է լինել ոչ պաշտոնական ալիքների միջոցով, միջնորդների ներգրավմամբ, ծովային միջադեպերի կանխման տեխնիկական պայմանավորվածություններով, սահմանափակ վստահության քայլերով կամ բանակցային օրակարգի սառը, ոչ հանդիսավոր ձևակերպմամբ։ Դիվանագիտությունը երբեմն սկսվում է ոչ թե մեծ համաձայնագրից, այլ այն պահից, երբ կողմերը որոշում են, որ հաջորդ սխալը չափազանց թանկ է լինելու։ Ապրիլի 7-ի հրադադարը հենց այդ տրամաբանության հնարավոր սկիզբն է, բայց դրա հաջողությունը դեռ ապացուցված չէ։

Վաշինգտոնի քաղաքական թատրոնում, սակայն, դիվանագիտությունը միշտ մրցում է ներքին վարկանիշի, կուսակցական լեզվի և տեղեկատվական հաղթանակների հետ։ Թրամփի վարչակազմի համար հրադադարը կարող է դառնալ այն պատմությունը, որով կպնդվի, թե ուժը բերել է արդյունք։ Դեմոկրատական և հանրապետական տարբեր խմբերի համար այն կարող է դառնալ հակառակ պատմությունների նյութ՝ մի կողմը կասի, որ վարչակազմը չափազանց վտանգավոր խաղ է խաղացել, մյուսը՝ որ այն չափազանց շուտ է կանգ առել։ Այդ ներքին վեճը ինքնին նորմալ է ժողովրդավարական համակարգում, բայց այն կարող է վնասել բանակցություններին, եթե կողմերը սկսեն ավելի շատ խոսել ներքին լսարանների համար, քան միմյանց հետ։

Թեհրանում նույնպես ներքին լսարանը պակաս կարևոր չէ։ Իրանի իշխանությունը չի կարող հրադադարը ներկայացնել որպես պարտադրված կանգառ առանց ներսում քաղաքական գին վճարելու։ Այդ պատճառով «դիմադրությունը ստիպեց Վաշինգտոնին կանգ առնել» ձևակերպումը ոչ միայն քարոզչական պնդում է, այլ նաև ներքին կայունության գործիք։ Իրանի քաղաքական համակարգում ազգային ինքնիշխանության և արտաքին ճնշման դեմ դիմադրության թեմաները ունեն բարձր խորհրդանշական արժեք։ Եթե բանակցությունները սկսվեն այն տպավորությամբ, որ Իրանը պետք է ընդունի ամերիկյան պարտադրանք առանց փոխադարձ երաշխիքների, ապա Թեհրանի ներսում կուժեղանան այն ուժերը, որոնք կասեն, որ հրադադարը ծուղակ է։ Հետևաբար, եթե Վաշինգտոնը իսկապես ցանկանում է օգտագործել երկու շաբաթը դիվանագիտական ուղղությամբ, պետք է հաշվարկի ոչ միայն սեփական հաղթանակային բառապաշարը, այլ նաև հակառակ կողմի ներքին քաղաքական սահմանները։

Այստեղ է հրադադարի հիմնական պարադոքսը։ Որպեսզի այն աշխատի, երկու կողմն էլ պետք է կարողանա իր հանրությանը ասել, որ չի պարտվել։ Բայց եթե երկու կողմն էլ չափազանց ագրեսիվ ձևով պնդի, որ միայն ինքն է հաղթել, ապա մյուսի համար փոխզիջման տարածքը կնեղանա։ Դիվանագիտական կարգավորումները հաճախ պահանջում են այնպիսի լեզու, որը բավականաչափ ամուր է ներքին լսարանի համար, բայց բավականաչափ ճկուն՝ հակառակորդի համար։ Ապրիլի 9-ի առավոտյան այդ լեզուն դեռ չի ձևավորվել։ Մենք տեսնում ենք ավելի շատ հրադադարի մեկնաբանությունների պայքար, քան երկարաժամկետ համաձայնության կառուցվածք։

Հորմուզի շուրջ սպասումը այս ամենին տալիս է շուկաների և ռազմավարության համակցված ծանրություն։ Նավթի յուրաքանչյուր տատանում այժմ կարդացվում է որպես քաղաքական ազդակ, իսկ քաղաքական յուրաքանչյուր հայտարարություն՝ որպես հնարավոր գնի փոփոխություն։ Էներգետիկ անվտանգությունը այստեղ դառնում է ոչ թե միայն պաշարների կամ խողովակաշարերի հարց, այլ վստահության ճարտարապետություն։ Եթե ծովային երթուղիները անվստահելի են, ապահովագրությունը թանկանում է։ Եթե ապահովագրությունը թանկանում է, փոխադրումը թանկանում է։ Եթե փոխադրումը թանկանում է, ապրանքների գները բարձրանում են։ Եթե գները բարձրանում են, ներքին քաղաքական ճնշումը մեծանում է։ Այդ շղթան կարող է միացնել Հորմուզի ջրերը ամերիկյան ընտրողի գրպանին, եվրոպական արդյունաբերության ծախսին, ասիական ներմուծողի հաշվարկին և Հայաստանի նման փոքր տնտեսությունների գնաճային զգայունությանը։

Հայաստանի համար այս շղթայի կարևորությունը կրկնակի է, որովհետև երկիրը էներգետիկ և լոգիստիկ բազմազանության սահմանափակ հնարավորություններով է գործում։ Ցանկացած տարածաշրջանային մեծ ցնցում, որը բարձրացնում է փոխադրումների արժեքը կամ նեղացնում ֆինանսական ալիքները, Հայաստանի համար դառնում է ոչ միայն տնտեսական, այլ նաև անվտանգային խնդիր։ Հայաստանի շրջափակված կամ սահմանափակ կապերով աշխարհագրությունը նշանակում է, որ յուրաքանչյուր բաց կամ կիսաբաց ուղղություն ունի ռազմավարական արժեք։ Իրանի ուղղությունը այդ իմաստով ոչ թե սովորական հարևանային կապ է, այլ կարևոր ապահովագրություն՝ նույնիսկ այն դեպքում, երբ դրա ամբողջ ներուժը չի օգտագործվում։ Եթե Իրանի շուրջ պատերազմական ռիսկերը երկարաձգվեն, այդ ապահովագրության քաղաքական արժեքը կմեծանա, բայց գործնական օգտագործելիությունը կարող է բարդանալ։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանի համար կարևոր է չդառնալ ուրիշների ճգնաժամերի մեկնաբանության պասիվ օբյեկտ։ Երևանը, որքան էլ փոքր պետություն, պետք է մտածի իր շահերի սառը լեզվով՝ սահմանների կայունություն, հարավային հաղորդակցությունների շարունակականություն, էներգետիկ տարբերակների պահպանում, միջազգային ֆինանսական ռիսկերի կառավարում, Իրանում հայ համայնքի անվտանգություն և Մերձավոր Արևելքի հայկական ցանցերի պաշտպանվածություն։ Այս հարցերում հռետորաբանությունը պետք է լինի չափավոր, որովհետև ցանկացած չափազանցված դիրքավորում կարող է անտեղի ռիսկեր ստեղծել։ Հայաստանի շահը ոչ թե տարածաշրջանային մեծ հակամարտություններից որևէ մեկի քարոզչական հաղթանակի մեջ է, այլ այնպիսի միջավայրի, որտեղ սահմանները, ճանապարհները, համայնքները և էներգետիկ կապերը չեն դառնում խոշոր խաղացողների ճնշման պատանդ։

Հրադադարի մասին խոսելիս մարդկային շերտը չպետք է կորի ռազմավարական բառերի մեջ։ ԱՄՆ-ում ընտանիքները մտածում են գների մասին, Իրանում ընտանիքները մտածում են անվտանգության և տնտեսական ճնշման մասին, Իսրայելում և Գոլֆում մարդիկ մտածում են հարվածների և անորոշության մասին, Հայաստանի հարավում մարդիկ մտածում են հարևանությամբ մեծ պատերազմի հավանականության մասին, իսկ Մերձավոր Արևելքի հայկական համայնքներում մարդիկ մտածում են, թե արդյոք հերթական ճգնաժամը նորից կփոխի իրենց երեխաների, դպրոցների, եկեղեցիների ու աշխատանքի սովորական ընթացքը։ Մեծ քաղաքականությունը միշտ սկսում է քարտեզներից, բայց վերջանում է մարդկանց առօրյայում։

Ապրիլի 9-ի առավոտյան ամենազգուշավոր եզրակացությունը հետևյալն է. հրադադարը իրական է այնքանով, որքանով կողմերը դեռ պահում են այն, բայց դրա քաղաքական բովանդակությունը դեռ անորոշ է։ Վաշինգտոնը այն ներկայացնում է որպես ուժի արդյունավետության ապացույց։ Թեհրանը այն ներկայացնում է որպես դիմադրության արդյունք։ Իսրայելը և Գոլֆի երկրները այն գնահատում են անվտանգության երաշխիքների պրիզմայով։ Շուկաները այն դիտում են որպես ռիսկի ժամանակավոր նվազում։ Ամերիկացի վարորդները և ընտանիքները սպասում են, որ այն չի վերածվի նոր գնային հարվածի։ Կոնգրեսի կասկածողները հարցնում են, թե որտեղ է ռազմավարությունը։

Հակապատերազմական շրջանակները հույս ունեն, որ երկու շաբաթը կդառնա դիվանագիտության շանս, ոչ թե պատերազմի հաջորդ փուլի նախաբեմ։

Այս երկու շաբաթը, հետևաբար, ոչ հաղթանակ է, ոչ պարտություն, ոչ խաղաղություն, ոչ էլ անպայման ձախողում։ Այն փորձություն է։ Փորձություն է Վաշինգտոնի համար՝ արդյոք կարող է ուժի լեզվից անցնել կարգավորման լեզվի։ Փորձություն է Թեհրանի համար՝ արդյոք կարող է դիմադրության լեզվից անցնել կանխատեսելիության լեզվի՝ առանց ինքնիշխանության մասին իր հիմնական պնդումները թողնելու։ Փորձություն է ԱՄՆ դաշնակիցների համար՝ արդյոք կարող են պահանջել անվտանգություն առանց ամբողջ տարածաշրջանը անվերահսկելի սրացման տանելու։ Փորձություն է շուկաների համար՝ արդյոք նախնական թեթևացումը ունի հիմք, թե միայն կարճ շունչ է։ Փորձություն է նաև Հայաստանի նման պետությունների համար, որոնք չեն որոշում մեծ խաղի կանոնները, բայց կրում են դրա հետևանքների զգալի մասը։

Վաշինգտոնի գիշերը ապրիլի 7-ից հետո ավելի հանգիստ է, քան ճգնաժամի ամենասուր ժամերին, բայց այդ հանգստությունը չի նշանակում պարզություն։ Դատարկ բանակցային սեղանը դեռ չի վերածվել պայմանագրի։ Կիսաբաց դուռը դեռ չի դարձել անցում դեպի խաղաղություն։ Հորմուզի վրա հեռավոր նավերի լույսերը դեռ հիշեցնում են, որ համաշխարհային տնտեսության նյարդերը երբեմն կախված են շատ նեղ ջրային տարածքներից և շատ լայն քաղաքական անվստահությունից։ Երկու շաբաթը կարող է բավական լինել սխալը կանխելու համար, բայց քիչ է պատմական հակամարտությունը լուծելու համար։ Այդ պատճառով այս հրադադարի իրական գնահատականը պետք է լինի ոչ հաղթական, ոչ հուսահատ, այլ խիստ սթափ. այն բացել է ժամանակի պատուհան, և առայժմ միայն դա է հաստատված։