ԱՄՆ-ն դուրս է գալիս Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունից. ինչ է դա փոխում փոքր երկրների անվտանգության համար

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԱՄՆ թղթակից

Հունվարի 24, 2026 թ.

ԱՄՆ-ի պաշտոնական դուրս գալը Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունից ավարտվել է հունվարի 22-ին, իսկ այսօր՝ հունվարի 24-ի առավոտյան, այդ քայլը դեռ ավելի շատ հարցեր է բացում, քան վերջնական պատասխաններ տալիս։ Վաշինգտոնում այն ներկայացվում է որպես ինքնիշխանության, հաշվետվողականության և հարկատուների շահերի պաշտպանության որոշում։ Ժնևում, եվրոպական մայրաքաղաքներում, ասիական և աֆրիկյան առողջապահական կենտրոններում, ինչպես նաև ամերիկյան համալսարանական և հետազոտանոցային միջավայրերում այն դիտարկվում է որպես համաշխարհային առողջապահական համակարգի համար պատմական ճեղքվածք։ Հայաստանի և սփյուռքի համար սա հեռավոր դիվանագիտական վեճ չէ։ Վարակիչ հիվանդությունները, դեղերի շուկաները, պատվաստանյութերի հետազոտությունը, մարդկանց տեղաշարժը, ուսանողական փոխանակումները, աշխատանքային ճանապարհորդությունները և սահմանային առողջապահական հսկողությունը չեն ճանաչում այն աշխարհաքաղաքական սահմանները, որոնց լեզվով սովորաբար խոսում են կառավարությունները։

ԱՄՆ-ը ԱՀԿ-ի հիմնադիր և ամենաազդեցիկ անդամներից էր 1948 թվականից ի վեր։ Նրա դերը միայն ֆինանսական չէր։ Ամերիկյան գիտական դպրոցները, Հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնները, Առողջապահության ազգային ինստիտուտները, համալսարանները, ռազմական բժշկության հետազոտական կառույցները, դեղագործական և կենսատեխնոլոգիական ընկերությունները, դաշտային համաճարակաբանները և հանրային առողջապահության իրավունքի մասնագետները երկար տարիներ եղել են այն ցանցի մաս, որի միջոցով աշխարհը հետևել է գրիպի նոր ենթատեսակներին, Էբոլայի բռնկումներին, պոլիոմիելիտի վերացման ծրագրին, հակամանրէային դիմադրությանը, նոր վիրուսային սպառնալիքներին և արտակարգ իրավիճակներում առողջապահական համակարգերի կարողություններին։ Այդ համակարգը կատարյալ չէր, և հենց այդ անկատարության շուրջ է կառուցվել ամերիկյան վարչակազմի քննադատության հիմնական մասը։ Բայց ԱՄՆ-ի հեռանալով համակարգից դուրս է գալիս ոչ միայն գումար, այլև կարգավորող փորձ, հետազոտանոցային հզորություն, քաղաքական կշիռ և հաստատութային հիշողություն։

Վարչակազմի փաստարկը պարզ է իր կառուցվածքով և կոշտ՝ իր լեզվով։ Սպիտակ տան 2025 թ. հունվարի 20-ի հրամանագիրը ԱՀԿ-ից դուրս գալու գործընթացը կապեց կազմակերպության՝ կորոնավիրուսային հիվանդության 2019 թ. սկզբնական փուլերում ցուցաբերած վարքագծի, Չինաստանի ազդեցության, թափանցիկության պակասի, բարեփոխումների անբավարարության և ԱՄՆ-ից պահանջվող ֆինանսական բեռի հետ։ Հրամանագիրը նաև դադարեցրեց ամերիկյան մասնակցությունը ԱՀԿ-ի համավարակային համաձայնագրի և Առողջապահության միջազգային կանոնակարգերի փոփոխությունների շուրջ ընթացող գործընթացներին այն մասով, որով վարչակազմը դրանք դիտարկում էր որպես ԱՄՆ ինքնիշխանության, քաղաքական ազատությունների կամ արդյունավետ արձագանքման համար խնդրահարույց։ Հունվարի 22-ին առողջապահության և արտաքին քաղաքականության ամերիկյան պաշտոնական հաղորդագրությունները հայտարարեցին, որ մեկ տարվա ծանուցման ժամկետից հետո ԱՄՆ-ը ավարտել է դուրս գալու իրավական գործընթացը, դադարեցրել է ֆինանսավորումը, հետ է կանչել ԱՀԿ-ում ներգրավված պետական անձնակազմին և դադարեցրել է մասնակցությունը կազմակերպության կառավարման, հանձնաժողովների և մասնագիտական աշխատանքային խմբերի պաշտոնական ձևաչափերին։

Այս դիրքորոշումը միայն վարչակազմի ներքին քաղաքական ժեստ չէ։ Այն ունի հստակ ընտրազանգվածային հիմք։ Ամերիկյան հարկատուների մի մասի համար ԱՀԿ-ն դարձել էր այն միջազգային կառույցների խորհրդանիշներից մեկը, որոնց հանդեպ դժգոհությունն աճել էր կորոնավիրուսային համավարակից հետո՝ ոչ միայն աջակողմյան քաղաքական դաշտում, այլև այն խմբերում, որոնք պետական սահմանափակումները, առողջապահական հաղորդակցությունը, պատվաստանյութերի շուրջ պարտադրանքի կամ սոցիալական ճնշման ընկալումը և միջազգային վարչարարությունը դիտարկում էին որպես ազատությունների սահմանափակման մաս։ Այդ շրջանակներում հարցը ձևակերպվում է ոչ թե «աշխարհին օգնել-չօգնելու», այլ «ով է որոշում՝ Վաշինգտոնը, թե Ժնևը» տրամաբանությամբ։ Այս տեսակետը հատկապես ուժեղ է այն միջավայրերում, որտեղ կորոնավիրուսային հիվանդությունը հիշվում է ոչ միայն որպես առողջապահական աղետ, այլ նաև որպես տնտեսական փակման, դպրոցների աշխատանքի խափանման, աշխատանքային կորուստների և հասարակական վստահության փլուզման փորձառություն։

Վարչակազմի քննադատության մեջ կան նաև փաստարկներ, որոնք չեն կարելի մերժել որպես միայն քաղաքական հռետորաբանություն։ ԱՀԿ-ն բազմիցս քննադատվել է դանդաղության, անդամ պետությունների քաղաքական ճնշման հանդեպ խոցելիության, անհավասար ֆինանսավորման, կամավոր և հաճախ նպատակային դրամաշնորհներից կախվածության, բարդ կառավարման և արտակարգ իրավիճակներում ոչ միշտ համաչափ արձագանքի համար։ Կորոնավիրուսային համավարակի սկզբնական օրերի և շաբաթների վերաբերյալ հարցերը՝ տվյալների հասանելիության, Չինաստանից տեղեկատվության ստացման, մարդուց մարդ փոխանցման հաստատման, օդակաթիլային կամ մանր կաթիլիկային փոխանցման շուրջ հաղորդակցման և միջազգային հանրությանը ժամանակին զգուշացնելու առումով, շարունակել են մնալ քաղաքական և գիտական վեճերի կենտրոնում։ ԱՀԿ-ի պաշտպանները հիշեցնում են, որ կազմակերպությունը գործում է անդամ պետությունների տրամադրած տվյալների և միջազգային իրավունքի սահմաններում։ Քննադատները հակադարձում են, որ հենց այդ սահմաններն են խնդիրը, եթե կազմակերպությունը չի կարող արագ, անկախ և հրապարակային կերպով հակադրվել մեծ պետության կողմից տեղեկատվության ուշացմանը կամ թաքցմանը։

Այսպիսով, ԱՄՆ-ի դուրս գալը չի կարելի ներկայացնել որպես պարզ հակագիտական քայլ կամ որպես համաշխարհային համագործակցության դեմ չարամիտ արշավ։ Այն ծնվել է իրական անվստահությունից, իրական քաղաքական հաշվարկից և իրական հաստատութային դժգոհություններից։ Բայց նույնքան սխալ է այն ներկայացնել որպես անվնաս վարչական վերադասավորում, որի հետևանքները կսահմանափակվեն անդամավճարների հաշվապահությամբ։ Հանրային առողջապահության համակարգերը աշխատում են ոչ միայն հիվանդանոցների, դեղերի և բժիշկների միջոցով, այլև վստահության, նախնական ազդանշանների, ոչ ամբողջական տվյալների արագ փոխանակման, գիտական չափորոշիչների, սահմանային ծանուցումների, հետազոտանոցային համեմատության, համատեղ վտանգի գնահատման և քաղաքականապես անհարմար տեղեկատվությունը ժամանակին հրապարակելու կարողության միջոցով։ Երբ այդ ցանցից դուրս է գալիս աշխարհի ամենամեծ գիտական և ֆինանսական դերակատարներից մեկը, փոփոխությունը դառնում է ոչ միայն իրավական, այլև գործառնական։

ԱՀԿ-ի պաշտպանական դիրքավորումը նույնքան հստակ է։ Կազմակերպությունը հիշեցնում է, որ Միացյալ Նահանգները մասնակցել է ծաղիկ հիվանդության վերացմանը, պոլիոմիելիտի դեմ համաշխարհային պայքարին, գրիպի հսկողության միջազգային համակարգին, մարդու իմունային անբավարարության վիրուսի, մալարիայի, տուբերկուլյոզի, Էբոլայի և բազմաթիվ այլ հիվանդությունների դեմ ծրագրերին։ Ժնևի փաստարկն այն է, որ ԱՀԿ-ն աշխարհի առողջապահական կառավարություն չէ և չի կարող անդամ պետություններին պարտադրել ներքին քաղաքականություն այն իմաստով, ինչպես դա հաճախ ներկայացվում է ամերիկյան ներքաղաքական բանավեճում։ Այն տալիս է ուղեցույցներ, համակարգում է տվյալները, հրավիրում է փորձագիտական հանձնաժողովներ, հայտարարում է միջազգային հանրային առողջապահական արտակարգ իրավիճակներ և աշխատում է երկրների առողջապահական կարողությունները ամրացնելու ուղղությամբ։ Բայց այն չունի ոստիկանություն, բանակ կամ ազգային նախարարություններին փոխարինելու իշխանություն։ Հենց այդ սահմանափակությունն է, ըստ ԱՀԿ-ի կողմնակիցների, միաժամանակ կազմակերպության թուլությունը և օրինականության հիմքը։

Հանրային առողջապահության մասնագետների հիմնական մտահոգությունը մեկ նախադասությամբ կարելի է ձևակերպել այսպես․ վիրուսները և մանրէները չեն սպասում, մինչև դիվանագետները որոշեն, թե որ կառույցն է քաղաքականապես ընդունելի։ Վաղ զգուշացման համակարգը ամենից արդյունավետ է, երբ այն ընդգրկում է շատ երկրներ, շատ հետազոտանոցներ և շատ անկախ ազդանշաններ։ Երբ մի երկրում հայտնաբերվում է անսովոր շնչառական հիվանդություն, մեկ այլ երկրում՝ կենդանիներից մարդկանց փոխանցվող վիրուսի նոր դեպք, երրորդում՝ դեղակայուն մանրէների խմբակային բռնկում, այդ տեղեկությունները պետք է հասնեն ոչ միայն ազգային կենտրոններին, այլև միջազգային համակարգ, որտեղ կարելի է համեմատել, ստուգել և արագ տարածել։ ԱՄՆ-ը կարող է կառուցել իր երկկողմ ալիքները, և որոշ դեպքերում դրանք կարող են ավելի ճկուն լինել։ Բայց երկկողմ ալիքները դժվարությամբ են փոխարինում համընդհանուր համակարգին, որտեղ նույնիսկ այն երկրները, որոնք իրար հետ քաղաքականապես սառը կամ թշնամական հարաբերություններ ունեն, կարող են մասնագիտական մակարդակում փոխանակել ազդանշաններ։

Այս հարցն ունի նաև հետազոտանոցային չափում։ Գրիպի հսկողության համաշխարհային համակարգը, որը տասնամյակներ շարունակ ձևավորել է սեզոնային և համավարակային գրիպի վտանգների գնահատման առանցքը, հիմնված է վիրուսների, գենետիկ հաջորդականությունների, համաճարակաբանական տեղեկությունների և հետազոտանոցային փորձի փոխանակման վրա։ Ամեն տարի գրիպի պատվաստանյութերի կազմի որոշումը կախված է այն բանից, թե ինչ ենթատեսակներ են շրջանառվում տարբեր տարածաշրջաններում, ինչ փոփոխություններ են նկատվում վիրուսի մակերեսային սպիտակուցներում, ինչքան արագ են այդ ենթատեսակները տարածվում, և ինչպիսի իմունաբանական արձագանք են տալիս նախկին պատվաստանյութերը կամ հիվանդությամբ ձևավորված պաշտպանությունը։ ԱՄՆ-ը իր ներքին համակարգով և Սննդամթերքի և դեղերի վարչության միջոցով կարող է որոշել իր շուկայի համար պատվաստանյութերի կազմը, բայց այդ որոշումները պատմականորեն սնվել են միջազգային տվյալներից։ Եթե քաղաքական խզումը բերի տվյալների հոսքերի դանդաղման, մասնագիտական հանդիպումների սահմանափակման կամ վստահության նվազման, ազդեցությունը կարող է լինել ոչ թե անմիջապես տեսանելի, այլ կուտակային։

Պատվաստանյութերի և դեղերի մշակման հարցում ԱՄՆ-ի հեռանալը ԱՀԿ-ից ունի երկակի բնույթ։ Մի կողմից՝ ամերիկյան գիտական և դեղագործական միջավայրը շարունակում է մնալ աշխարհի ամենահզորներից մեկը։ Առողջապահության ազգային ինստիտուտները, համալսարանները, մասնավոր կենսատեխնոլոգիական ընկերությունները, դեղարտադրողները, կարգավորող փորձագետները և ներդրումային շուկաները չեն դադարում գործել ԱՀԿ-ի անդամակցության ավարտով։ ԱՄՆ-ը կարող է շարունակել նոր պատվաստանյութերի, հակավիրուսային դեղերի, ախտորոշիչ թեստերի և կենսաանվտանգության տեխնոլոգիաների զարգացումը։ Մյուս կողմից՝ առողջապահական նոր արտադրանքի համաշխարհային տարածումը միայն գյուտի հարց չէ։ Դա նաև չափորոշիչների, որակի գնահատման, ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրների շուկաներ մուտքի, գնումների միջազգային մեխանիզմների, արտակարգ իրավիճակներում նախնական թույլտվությունների, արտադրական կարողությունների բաշխման և վստահության հարց է։ ԱՀԿ-ի նախնական որակավորման, մասնագիտական ուղեցույցների և համատեղ վտանգի գնահատումների նշանակությունը հատկապես մեծ է այն երկրներում, որոնք չունեն Սննդամթերքի և դեղերի վարչության կամ Դեղամիջոցների եվրոպական գործակալության նման խոշոր կարգավորող համակարգեր։

Այստեղ է, որ փոքր երկրների խնդիրը դառնում է կենտրոնական։ Հայաստանի նման պետությունները չեն կարող ամեն հիվանդության, ամեն նոր վիրուսի, ամեն պատվաստանյութի և ամեն դեղի համար ինքնուրույն իրականացնել այն նույն ծավալի վերլուծությունը, որը կարող են իրականացնել ԱՄՆ-ի կամ Եվրոպական միության կառույցները։ Փոքր շուկաները, սահմանափակ բյուջեները, հետազոտանոցային ռեսուրսների պակասը և մասնագիտական կադրերի արտահոսքը նշանակում են, որ միջազգային ուղեցույցներն ու համակարգերը հաճախ դառնում են ոչ թե օժանդակ, այլ կենսական ենթակառուցվածք։ Երբ ԱՀԿ-ն թարմացնում է հիվանդությունների սահմանումներ, արտակարգ իրավիճակների գնահատման մեթոդներ, պատվաստանյութերի կիրառման ուղեցույցներ կամ ճանապարհորդական առողջապահական տեղեկանքների չափորոշիչներ, այդ փոփոխությունները ազդում են նաև Երևանի, Գյումրիի, Վանաձորի, Ստեփանակերտից տեղահանված համայնքների, սփյուռքի բժշկական կառույցների և Հայաստանից արտագնա աշխատողների վրա։

Հայաստանի համար ԱՄՆ-ի դուրս գալը կարևոր է ոչ այն պատճառով, որ Հայաստանը պետք է կողմ ընտրի Վաշինգտոնի և Ժնևի միջև։ Խնդիրը շատ ավելի գործնական է։ Հայաստանի առողջապահական անվտանգությունը կախված է այն բանից, թե որքան արագ է աշխարհը հայտնաբերում սպառնալիքը, որքան հասանելի են դառնում տվյալները, ինչքան հստակ են միջազգային ճանապարհորդական կանոնները, որքան կայուն են պատվաստանյութերի և դեղերի շղթաները, և ինչքան հավասար են փոքր երկրների հնարավորությունները մեծ պետությունների հետ խոսելու նույն մասնագիտական սեղանի շուրջ։ Եթե համաշխարհային համակարգը մասնատվում է՝ ամերիկյան, եվրոպական, չինական, ռուսական, տարածաշրջանային և մասնավոր ալիքների միջև, փոքր պետությունները կարող են ավելի շատ ժամանակ և ռեսուրս ծախսել ոչ թե հիվանդության դեմ պայքարի, այլ տեղեկատվության ստուգման, տարբեր չափորոշիչների համադրման և քաղաքական հավասարակշռություն պահելու վրա։

Սփյուռքի համար սա նույնպես հեռավոր թեմա չէ։ ԱՄՆ-ի հայկական համայնքը կապված է Հայաստանի հետ ոչ միայն մշակութային, այլև ֆիզիկական շարժունակությամբ՝ այցելություններ, ընտանիքների միավորում, ուսանողական ծրագրեր, բժշկական խորհրդատվություն, բարեգործական առաքելություններ, կլինիկական համագործակցություն, դեղերի փոխանցման կամ գնման հարցեր։ Լոս Անջելեսից Երևան, Բոստոնից Գյումրի, Նյու Յորքից Թբիլիսիով Հայաստան ճանապարհորդող մարդը ապրում է այն համակարգի մեջ, որտեղ օդանավակայանային առողջապահական կանոնները, պատվաստումների միջազգային վկայականները, հիվանդությունների ծանուցումները և սահմանային վտանգի գնահատումները ձևավորվում են միջազգային համաձայնեցված լեզվով։ Եթե այդ լեզուն դառնում է ավելի մասնատված, ճանապարհորդողներն ու բժիշկները ստանում են ավելի շատ անորոշություն։

Ամերիկյան գիտական համայնքի դիրքորոշումը միասնական չէ, բայց գերակշռող մասնագիտական անհանգստությունը ակնհայտ է։ Համաճարակաբանները, վարակաբանները, հանրային առողջապահության իրավունքի մասնագետները և համալսարանական հետազոտանոցների ղեկավարները հիմնականում շեշտում են, որ ԱՀԿ-ի հետ հարաբերությունների խզումը կարող է սահմանափակել ամերիկյան գիտնականների մուտքը որոշ միջազգային աշխատանքային խմբեր, դժվարացնել դաշտային տվյալների վաղ հասանելիությունը և նվազեցնել ԱՄՆ-ի ազդեցությունը այն չափորոշիչների վրա, որոնք, անկախ ԱՄՆ-ի անդամակցությունից, շարունակելու են կիրառվել աշխարհի մեծ մասում։ Նրանց փաստարկը ոչ թե այն է, որ ԱՀԿ-ն անսխալական է, այլ այն, որ խոշոր գիտական պետությունը ավելի մեծ ազդեցություն ունի համակարգի ներսում, քան համակարգից դուրս։ Եթե նպատակն իսկապես բարեփոխումն է, ասում են նրանք, ապա հարց է՝ ինչպես բարեփոխել մի կառույց, որի կառավարման սեղանից հեռացել ես։

Վարչակազմի կողմնակիցները հակադարձում են, որ ներսում մնալու տարիները չբերեցին բավարար փոփոխության։ Ըստ այդ մոտեցման՝ ԱՄՆ-ը տասնամյակներ շարունակ վճարել է ավելի շատ, ազդել է ոչ համաչափ քիչ և վերջում հայտնվել է այնպիսի կազմակերպության մեջ, որը, քննադատների պնդմամբ, չափից ավելի կախված է անդամ պետությունների քաղաքական կամքից և չափազանց դանդաղ է պատասխանում իրական աշխարհում արագ զարգացող սպառնալիքներին։ Այս դիրքորոշման մեջ ԱՀԿ-ից դուրս գալը դիտվում է որպես ճնշման գործիք՝ ցույց տալու համար, որ առանց հաշվետվողականության, թափանցիկության և քաղաքական ազդեցություններից պաշտպանվածության միջազգային կառույցները չեն կարող ակնկալել ամերիկյան ֆինանսավորում։ Հարկատուների տեսանկյունից սա ոչ թե մեկուսացում է, այլ պայմանականություն․ միջազգային համագործակցությունը պետք է լինի չափելի, վերահսկելի և ԱՄՆ շահերին համահունչ։

Սակայն հենց այստեղ է առաջանում ամենադժվար հարցը՝ ինչ է նշանակում «ԱՄՆ շահ» վարակիչ հիվանդությունների աշխարհում։ Եթե նոր վտանգավոր հիվանդածին գործոնը հայտնաբերվում է ԱՄՆ սահմաններից դուրս, ամերիկյան շահն է հնարավորինս շուտ իմանալ դրա մասին։ Եթե դեղակայուն մանրէն տարածվում է հիվանդանոցային համակարգերում Ասիայում կամ Եվրոպայում, ամերիկյան շահն է հասկանալ դրա գենոմը, փոխանցման ուղիները և բուժման սահմանափակումները, քանի դեռ այն չի հասել ամերիկյան հիվանդանոցներ։ Եթե որևէ երկրում կենդանական վիրուսը սկսում է փոխանցվել մարդկանց, ամերիկյան շահն է ունենալ տեղական գործընկերներ, ոչ թե միայն դեսպանատան դիվանագիտական հաղորդագրություններ։ Այս իմաստով համաշխարհային առողջապահական համագործակցությունը բարեգործություն չէ։ Այն ազգային անվտանգության ձև է՝ միայն ոչ թե տանկերով, այլ հետազոտանոցներով, տվյալներով և վստահությամբ։

Միջազգային գործընկերների անորոշությունը չափազանց գործնական է։ Եվրոպական երկրները, Կանադան, Ճապոնիան, Ավստրալիան, աֆրիկյան և ասիական տարածաշրջանային առողջապահական կառույցները պետք է որոշեն՝ ինչպես լրացնել ֆինանսական և մասնագիտական բացը, ինչ ձևով շարունակել համագործակցել ամերիկյան պետական և գիտական կառույցների հետ, և արդյոք հնարավոր է պահպանել ամերիկյան գիտության մասնակցությունը առանց ԱՄՆ կառավարության պաշտոնական անդամակցության։ Որոշ երկրներ կարող են օգտագործել այս պահը ԱՀԿ-ի ֆինանսավորման բարեփոխման և կազմակերպության ավելի հավասարակշռված նվիրատուական կառուցվածքի համար։ Մյուսները կարող են խորացնել տարածաշրջանային կառույցները՝ օրինակ Աֆրիկայի հիվանդությունների վերահսկման և կանխարգելման կենտրոնների կամ եվրոպական առողջապահական անվտանգության համակարգերի միջոցով։ Բայց ոչ մի տարածաշրջանային կառույց առայժմ ամբողջությամբ չի փոխարինում ԱՀԿ-ի համընդհանուր մանդատին։ Այն կարող է լինել դանդաղ, վարչարարական և քաղաքականապես սահմանափակված, բայց հենց համընդհանուրությունն է նրա հիմնական արժեքը։

ԱՀԿ-ի նկատմամբ քննադատության ամենալուրջ շերտը վերաբերում է քաղաքական ազդեցությանը։ Սա զգայուն թեմա է, որովհետև կազմակերպությունը կախված է անդամ պետություններից, իսկ անդամ պետությունները հենց քաղաքական միավորներ են։ Եթե մեծ պետությունը չի տրամադրում տվյալներ, ԱՀԿ-ն չի կարող ուղղակիորեն մտնել այդ երկրի հետազոտանոցներ։ Եթե կառավարությունը ուշացնում է պաշտոնական ծանուցումը, միջազգային համակարգը հաճախ սկսում է աշխատել ոչ պաշտոնական աղբյուրների, գիտական հրապարակումների, տեղական լուրերի կամ այլ երկրների հետախուզական և առողջապահական ազդանշանների հիման վրա։ Սա ստեղծում է կառուցվածքային լարվածություն՝ կազմակերպությունը պետք է պահպանվի որպես բոլոր պետությունների հետ խոսող մասնագիտական մարմին, բայց միաժամանակ պետք է կարողանա բավականաչափ կոշտ լինել, երբ պետության լռությունը կամ կիսատ տվյալները վտանգում են աշխարհը։ ԱՄՆ-ի դուրս գալը այդ խնդիրը չի լուծում։ Այն ավելի տեսանելի է դարձնում։

Հարցը նաև այն է, թե ինչ կարող է անել ԱՄՆ-ը համակարգից դուրս։ Վարչակազմը հայտարարում է, որ կշարունակի համաշխարհային առողջապահական առաջնորդությունը ուղղակի երկկողմ հարաբերությունների, մասնավոր հատվածի, հասարակական և հավատքի վրա հիմնված կազմակերպությունների, դաշնակիցների և նոր գործընկերությունների միջոցով։ Տեսականորեն դա հնարավոր է։ ԱՄՆ-ը կարող է ֆինանսավորել հետազոտանոցներ, ստեղծել տվյալների սեփական ցանցեր, համագործակցել առողջապահության նախարարությունների հետ, աջակցել սահմանային հսկողությանը, ներդնել կենսաանվտանգության ծրագրեր և արագ արձագանքման թիմեր։ Որոշ դեպքերում նման մոդելը կարող է լինել ավելի նպատակային և ավելի հաշվետու ամերիկյան ներքին քաղաքականության առջև։ Բայց գործնական դժվարությունն այն է, որ համաճարակային սպառնալիքը հազվադեպ է հարմարվում երկկողմ պայմանագրերի քարտեզին։ Այն կարող է սկսվել երկրում, որի հետ ԱՄՆ-ը չունի սերտ հարաբերություններ։ Այն կարող է տարածվել տարածաշրջանում, որտեղ տեղական վստահությունը ավելի մեծ է ԱՀԿ-ի կամ տարածաշրջանային կառույցի նկատմամբ, քան Վաշինգտոնի։ Այն կարող է պահանջել բազմակողմ համակարգում, որտեղ մի քանի երկրների տվյալները պետք է համադրվեն միաժամանակ։

Այս առումով ԱՀԿ-ից դուրս գալը կարող է հանգեցնել ոչ թե ԱՄՆ-ի լիակատար մեկուսացման, այլ ավելի բարդ և ավելի թանկ մասնակցության։ Ամերիկյան մասնագետները կարող են շարունակել մասնակցել գիտական համաժողովների, հրապարակել հետազոտություններ, համագործակցել համալսարանների և մասնավոր ընկերությունների միջոցով, բայց պաշտոնական մասնագիտական խմբերից դուրս մնալը կարող է նվազեցնել վաղ մուտքը որոշ փակ կամ նախնական քննարկումների։ ԱՄՆ-ը կարող է ստանալ տվյալներ իր դաշնակիցներից, բայց կարող է կորցնել այն հաստատութային միջանցքը, որով տեղեկատվությունը հասնում էր բոլոր անդամ պետություններին միաժամանակ։ ԱՄՆ-ը կարող է ստեղծել սեփական գնահատականներ, բայց եթե մնացած աշխարհը հետևի ԱՀԿ-ի ձևակերպումներին, չափորոշիչների տարբերությունը կարող է շփոթություն առաջացնել դեղագործական ընկերությունների, ավիաընկերությունների, համալսարանների, ապահովագրողների և հիվանդանոցների համար։

Համավարակային համաձայնագրի շուրջ վեճը այս ավելի լայն խնդրի սուր օրինակն է։ 2025-ին ԱՀԿ-ի անդամ պետությունները ընդունեցին համավարակային համաձայնագիրը՝ որպես ապագա համավարակների կանխարգելման, պատրաստվածության և արձագանքման իրավական նոր շրջանակ, սակայն այն ամբողջությամբ գործարկվելու համար դեռ պետք է ավարտվի հիվանդածին գործոնների հասանելիության և օգուտների բաշխման համակարգի հավելվածի շուրջ աշխատանքը։ Այդ համակարգի հիմքում բարդ փոխանակում է՝ երկրները և հետազոտանոցները պետք է արագ կիսվեն հիվանդածին գործոններով ու գենետիկ տեղեկատվությամբ, իսկ դրա դիմաց պետք է ավելի արդար և ժամանակին հասանելիություն ունենան պատվաստանյութերի, դեղերի և ախտորոշիչ գործիքների։ ԱՄՆ-ի դուրս գալը այս գործընթացից նվազեցնում է այն պետության մասնակցությունը, որն ունի աշխարհի ամենահզոր կենսաբժշկական հետազոտական և արտադրական կարողություններից մեկը։ Դա կարող է հանգեցնել երկու հակադիր արդյունքի՝ կամ մնացած աշխարհը կփորձի կառուցել համակարգ առանց ԱՄՆ-ի, կամ հիվանդածին գործոնների և բժշկական արտադրանքի շուրջ նոր պայմանավորվածությունները կմնան ավելի թույլ, քան կլինեին ամերիկյան մասնակցությամբ։

Հայաստանի համար հիվանդածին գործոնների հասանելիության և օգուտների բաշխման նման հարցերը շատ կոնկրետ են, նույնիսկ եթե դրանք հեռու են թվում։ Եթե ապագա արտակարգ իրավիճակում հայկական հետազոտանոցները կամ տարածաշրջանի այլ երկրները հայտնաբերեն նոր հիվանդածին գործոն կամ գենետիկ տարբերակ, նրանք պետք է իմանան՝ ինչ կանոններով են կիսվում տվյալները, ինչ պաշտպանություն կա գիտական հեղինակության համար, ինչ հասանելիություն կարող են ակնկալել հետագա ախտորոշիչ թեստերին կամ պատվաստանյութերին, և արդյոք իրենց ներդրումը չի դառնա միայն մեծ արտադրողների շահույթի հիմք։ Փոքր երկրների մտահոգությունը վաղուց նույնն է՝ մի՛ պահանջեք արագ կիսվել ռիսկային տվյալներով, եթե հետո բուժման և պատվաստանյութերի բաշխման ժամանակ փոքր պետությունները հայտնվելու են հերթի վերջում։ Կորոնավիրուսային համավարակի ընթացքում այդ անվստահությունը խորացավ։ Դրա հաղթահարումը պահանջում է ոչ միայն շուկա, այլ նաև միջազգային քաղաքականություն։

ԱՄՆ-ի հեռացումը փոխում է նաև գիտական հեղինակության դինամիկան։ Ամերիկյան գիտական հանդեսները, համալսարանները և հետազոտանոցները շարունակում են մնալ գիտության համաշխարհային կենտրոնում, բայց միջազգային առողջապահական նորմերը ձևավորվում են ոչ միայն հոդվածներով, այլև հանձնաժողովներով, համաձայնագրերով, մասնագիտական հավելվածներով, տվյալների ձևաչափերով և արտակարգ իրավիճակների հաղորդակցման լեզվով։ Եթե այդ լեզուն ձևավորվի առանց ԱՄՆ-ի պաշտոնական մասնակցության, ամերիկյան գիտությունը կարող է շարունակել առաջնորդել հետազոտական մակարդակում, բայց կորցնել որոշ կարգավորիչ և դիվանագիտական ազդեցություն։ Սա նաև հակասական է վարչակազմի նպատակների տեսանկյունից․ եթե Վաշինգտոնը կարծում է, որ ԱՀԿ-ն չափից ավելի ենթարկվում է այլ մեծ պետությունների ազդեցությանը, ապա ԱՄՆ-ի բացակայությունը կարող է այդ ազդեցության համար ավելի շատ տարածք բացել, ոչ թե պակաս։

Այստեղից բխում է քաղաքականության ամենաբարդ հակասությունը։ ԱՄՆ-ը դուրս է գալիս կազմակերպությունից՝ պնդելով, որ այն բավարար չափով անկախ չէ քաղաքական ազդեցություններից։ Բայց ԱՄՆ-ի հեռանալը կարող է թուլացնել այն հակակշիռը, որը հենց ԱՄՆ-ն էր ստեղծում կազմակերպության ներսում՝ գիտական փորձով, ֆինանսական ներդրմամբ և քաղաքական ճնշմամբ։ Եթե Վաշինգտոնը մնացած աշխարհին թողնում է կառույց, որը ինքը համարում է խնդրահարույց, ապա այդ կառույցի բարեփոխման հնարավորությունն էլ մասամբ թողնում է ուրիշներին։ Եթե, հակառակը, ԱՄՆ-ը դրսից կարողանա ստիպել ավելի խորը հաշվետվողականություն և նոր գործընկերային մոդելներ, վարչակազմը կպնդի, որ հեռանալը եղել է անհրաժեշտ ցնցում։ Այս երկու սցենարների միջև տարբերությունը պարզ կդառնա ոչ թե հայտարարությունների, այլ հաջորդ արտակարգ իրավիճակների գործնական արձագանքի ժամանակ։

Ամերիկյան ներքաղաքական բանավեճում ԱՀԿ-ն երբեմն ներկայացվում է որպես կառույց, որը կարող է սահմանել դպրոցների փակումը, պարտադրել պատվաստումներ կամ վերահսկել խոսքը։ Միջազգային առողջապահական իրավունքի մասնագետների մեծ մասը նման նկարագրությունը համարում է չափազանցված կամ սխալ՝ ընդգծելով, որ անդամ պետություններն են իրականացնում կամ չեն իրականացնում ներքին միջոցառումները։ Բայց այս բանավեճը ցույց է տալիս մի կարևոր բան․ հանրային առողջապահության վստահությունը փլուզվել է ոչ միայն գիտական սխալների պատճառով, այլև հաղորդակցության և իշխանության ընկալման պատճառով։ Երբ մարդիկ չեն հասկանում, թե ով է որոշում, ինչու է որոշում, ինչ տվյալների հիման վրա է որոշում, և ինչ սահմանափակումներ կան այդ որոշումների վրա, նրանք հակված են յուրաքանչյուր միջազգային ուղեցույց դիտարկել որպես պարտադրանք։ ԱՀԿ-ի բարեփոխման ամենակարևոր ուղղություններից մեկը հենց սա պետք է լիներ՝ ավելի հստակ սահմանել, թե որտեղ է սկսվում մասնագիտական խորհուրդը և որտեղ ավարտվում քաղաքական որոշումը։

Միևնույն ժամանակ, հանրային առողջապահության մասնագետները զգուշացնում են, որ վստահության ճգնաժամը չի լուծվում համակարգը կտրելով։ Եթե քաղաքացիները չեն վստահում ԱՀԿ-ին, պետք է բարձրացնել թափանցիկությունը, բացել տվյալների աղբյուրները, ներկայացնել որոշումների անորոշությունը, հրապարակել փորձագիտական վեճերը և նվազեցնել քաղաքական լեզուն գիտական հաղորդակցության մեջ։ Բայց եթե այդ անվստահության հետևանքը դառնում է միջազգային համակարգից դուրս գալը, աշխարհը կարող է հայտնվել ավելի շատ ոչ պաշտոնական, ոչ չափորոշչված և քաղաքականապես գունավորված տեղեկատվության վրա կախված վիճակում։ Դա կարող է ավելի մեծացնել ապատեղեկատվության տարածքը, որովհետև ընդհանուր վստահելի միջնորդի թուլացումը ինքնաբերաբար ավելի լավ միջնորդներ չի ստեղծում։

Մեկ այլ շերտ վերաբերում է ֆինանսավորմանը։ ԱՄՆ-ը եղել է ԱՀԿ-ի ամենամեծ նվիրատուներից մեկը՝ պարտադիր անդամավճարների և կամավոր ծրագրային ներդրումների համադրությամբ։ Վարչակազմը սա ներկայացնում է որպես անհամաչափ բեռ։ Քննադատները հիշեցնում են, որ ամերիկյան ֆինանսավորումը նաև ազդեցության գործիք էր․ այն թույլ էր տալիս ուղղորդել ծրագրեր, աջակցել առաջնահերթ ոլորտներին և ամերիկյան փորձը դարձնել համաշխարհային չափորոշիչների մաս։ ԱՀԿ-ի ֆինանսավորման կառուցվածքը ինքնին վաղուց է խնդրահարույց համարվում, քանի որ մեծ բաժինը գալիս է նպատակային կամավոր ներդրումներից, որոնք սահմանափակում են կազմակերպության ճկունությունը։ ԱՄՆ-ի հեռանալը կարող է ստիպել ԱՀԿ-ին ավելի կայուն և բազմազան ֆինանսավորման մոդել փնտրել։ Բայց անցումային շրջանում բացը կարող է հարվածել հատկապես արտակարգ իրավիճակների, հետազոտանոցային աջակցության, պատվաստանյութերի ծրագրերի և թույլ առողջապահական համակարգեր ունեցող երկրների մասնագիտական օգնության վրա։

Փոքր երկրների համար ֆինանսական բացերը հաճախ ունենում են ուշացած, բայց իրական ազդեցություն։ Ոչ միշտ է, որ Երևանում կամ տարածաշրջանային հիվանդանոցում բժիշկը տեսնում է, թե որ միջազգային դրամաշնորհն է ֆինանսավորել տվյալ ուղեցույցի թարմացումը, հետազոտանոցային վերապատրաստումը, վտանգի գնահատման գործիքը կամ պատվաստանյութերի շղթայի բարելավումը։ Բայց երբ այդ ծրագրերը կրճատվում են, առաջինը տուժում են այն տեղերը, որտեղ ներքին բյուջեն չի կարող արագ փոխարինել միջազգային աջակցությանը։ Հայաստանի առողջապահական համակարգը վերջին տարիներին բախվել է ոչ միայն համավարակային, այլ նաև պատերազմի, տեղահանության, հոգեկան առողջության, ոչ վարակիչ հիվանդությունների, սահմանային անվտանգության և սոցիալական ծանրաբեռնվածության ճնշումներին։ Այդ պայմաններում համաշխարհային առողջապահական ցանցերի կայունությունը լրացուցիչ անվտանգության շերտ է։

Սա չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է անքննադատ կերպով ապավինի ԱՀԿ-ին կամ որևէ միջազգային կառույցի։ Հակառակը՝ փոքր պետության համար ավելի կարևոր է զարգացնել սեփական համաճարակաբանական հետախուզությունը, հետազոտանոցային կարողությունները, գենոմային հսկողությունը, հիվանդանոցային վարակների վերահսկումը, վտանգի հաղորդակցությունը և դեղերի որակի ազգային վերահսկումը։ Բայց այդ ինքնուրույնությունը ավելի արդյունավետ է, երբ այն միացված է միջազգային ցանցին։ Ազգային կարողությունը և միջազգային համագործակցությունը հակադիր բաներ չեն։ Լավ ազգային համակարգը ավելի լավ է կարդում միջազգային տվյալները, իսկ լավ միջազգային համակարգը ավելի արագ է ուժեղացնում ազգային թույլ օղակները։

ԱՄՆ-ի դուրս գալը կարող է նաև ազդեցություն ունենալ բժշկական կրթության և գիտական փոխանակման վրա։ Հայ բժիշկները, կենսաբանները, հանրային առողջապահության ուսանողները և սփյուռքահայ հետազոտողները հաճախ աշխատում են ամերիկյան և միջազգային ծրագրերի խաչմերուկում։ Եթե որոշ ԱՀԿ-ով միջնորդավորված մասնագիտական խմբեր, կրթական ծրագրեր կամ համատեղ տվյալների հարթակներ այլևս չունենան ամերիկյան պետական մասնակցություն, դա կարող է փոխել համագործակցության ուղիները։ Միաժամանակ, ամերիկյան համալսարանները հավանաբար կփորձեն պահպանել իրենց միջազգային կապերը անկախ կառավարության քաղաքականությունից։ Այդ լարվածությունը՝ պետական դուրս գալու և գիտական շարունակականության միջև, առաջիկա ամիսներին լինելու է ամենահետաքրքիր և ամենախոցելի դաշտերից մեկը։

Դիվանագիտական մակարդակում ԱՄՆ-ի քայլը տեղի է ունենում այն պահին, երբ համաշխարհային առողջապահությունը ավելի ու ավելի է կապվում ազգային անվտանգության, կենսաանվտանգության, մարդկանց տեղաշարժի, մատակարարման շղթաների և ռազմավարական մրցակցության հետ։ Վարակիչ հիվանդության բռնկումը կարող է ազդել սահմանների, առևտրի, զբոսաշրջության, դեղերի արտադրության, ռազմական պատրաստության և ներքին քաղաքական կայունության վրա։ Այդ պատճառով առողջապահական դիվանագիտությունը այլևս միայն առողջապահության նախարարների գործը չէ։ Այն մտնում է արտաքին գործերի, պաշտպանության, տնտեսության և հետախուզության օրակարգ։ ԱՄՆ-ի դուրս գալը ԱՀԿ-ից այս ավելի լայն փոփոխության մաս է՝ աշխարհը վերադառնում է ավելի մրցակցային, ավելի ինքնիշխանական և ավելի կասկածամիտ միջազգային համակարգի։ Այդ համակարգում մասնագիտական համագործակցությունը պետք է գոյատևի քաղաքական անվստահության պայմաններում։

Հայկական դիտանկյունից սա հատկապես զգայուն է, որովհետև Հայաստանը գտնվում է մեծ ուժերի շահերի հատման տարածաշրջանում և ունի սահմանափակ ռեսուրսներ։ Առողջապահական ճգնաժամը այստեղ կարող է արագ դառնալ սոցիալական և անվտանգային ճգնաժամ։ Տարածաշրջանային հաղորդակցությունը, Իրանի, Վրաստանի, Ռուսաստանի, Եվրոպական միության, ԱՄՆ-ի և Մերձավոր Արևելքի հետ մարդկային շարժը, ինչպես նաև սփյուռքի կապերը նշանակում են, որ առողջապահական տվյալների ուշացումը կամ միջազգային համակարգերի բախումը կարող է անմիջական ազդեցություն ունենալ։ Եթե ապագա արտակարգ իրավիճակում տարբեր կենտրոններ տարբեր գնահատականներ տան՝ մեկը ԱՀԿ-ից, մեկը Վաշինգտոնից, մեկը տարածաշրջանային կառույցից, փոքր երկրների կառավարությունները ստիպված կլինեն ոչ միայն գիտական, այլ նաև դիվանագիտական ընտրություններ անել։ Դա կարող է թանկ լինել։

Այնուամենայնիվ, ԱՄՆ-ի հեռացումը չպետք է ընթերցվի որպես Ամերիկայի գիտական դերի ավարտ։ Ամերիկյան բժշկությունը, կենսատեխնոլոգիան, համաճարակաբանությունը և հանրային առողջապահության կրթությունը շարունակում են մնալ համաշխարհային նշանակության։ Սփյուռքահայ բժիշկների և գիտնականների մեծ մասը հենց ԱՄՆ-ի համակարգում է ձևավորել իր փորձը, և այդ փորձը շարունակում է կարևոր լինել Հայաստանի համար։ Խնդիրը Ամերիկայի դեմ կամ օգտին լինելը չէ։ Խնդիրը այն է, թե ինչպես պահպանել ամերիկյան գիտության մասնակցությունը համաշխարհային առողջապահական անվտանգության մեջ այն պայմաններում, երբ ԱՄՆ կառավարությունը պաշտոնապես դուրս է եկել գլխավոր բազմակողմ կառույցից։ Եթե այդ կամուրջները կոտրվեն ամբողջությամբ, կկորցնի ոչ միայն ԱՀԿ-ն, այլև ԱՄՆ-ը, Հայաստանը և այն բոլոր մարդիկ, որոնց առողջությունը կախված է վաղ տեղեկատվությունից։

ԱՀԿ-ի ներսում մնացած պետությունների համար նույնպես սա փորձություն է։ Եթե նրանք միայն դատապարտեն ԱՄՆ-ին և չանդրադառնան կազմակերպության իրական թերություններին, կկորցնեն բարեփոխման հնարավորությունը։ ԱՀԿ-ի նկատմամբ վստահությունը վերականգնելու համար պետք է ավելի ուժեղ անկախ գնահատում, ավելի արագ արտակարգ հաղորդակցություն, ֆինանսական թափանցիկություն, անդամ պետությունների կողմից տվյալների ուշացման դեպքում ավելի հստակ ընթացակարգեր և հանրային բացատրության նոր մշակույթ։ Քաղաքական ազդեցություններից ազատ լինելը չի կարող մնալ կարգախոս։ Այն պետք է տեսանելի լինի որոշումների ժամանակագրության, փաստաթղթերի բացության, փորձագետների անկախության և սխալների ընդունման միջոցով։

Վաշինգտոնի համար նույնպես սա փորձություն է։ Եթե ԱՄՆ-ը հայտարարում է, որ դուրս է գալիս ԱՀԿ-ից, բայց շարունակում է առաջնորդել համաշխարհային առողջապահությունը, ապա պետք է ցույց տա, թե ինչպիսին է այդ առաջնորդությունը առանց ԱՀԿ-ի։ Որքան արագ է ԱՄՆ-ը կիսվելու իր տվյալներով այլ երկրների հետ։ Ինչպես է ապահովելու, որ իր երկկողմ ծրագրերը չկրկնեն կամ չխանգարեն այլ միջազգային ջանքերին։ Ինչ չափանիշներով է որոշելու, թե որ երկրներին և ինչ պայմաններով աջակցել։ Ինչպես է պաշտպանելու փոքր երկրների հասանելիությունը այն բժշկական նորարարություններին, որոնք ամերիկյան գիտությունը ստեղծում է։ Ինչպես է պահելու իր գիտնականների կապը համաշխարհային մասնագիտական համայնքի հետ։ Այս հարցերին միայն «Ամերիկան առաջինը» կարգախոսը չի կարող պատասխանել, քանի որ վարակիչ հիվանդությունների դեպքում առաջինը պաշտպանվելու համար երբեմն պետք է առաջինը համագործակցել։

Հանրային առողջապահության աշխարհում ամենավտանգավոր պահերը հաճախ սկսվում են անորոշությունից։ Առաջին ազդանշանը երբեմն կիսատ է, տվյալները հակասական են, տեղական իշխանությունները զգուշանում են տնտեսական վնասից, հետազոտանոցային արդյունքները ուշանում են, և միջազգային կազմակերպությունները փորձում են չսրել հարաբերությունները պետության հետ, որի համագործակցությունն իրենց պետք է։ Հենց այդ պահին է անհրաժեշտ համակարգ, որը կարող է արագ համադրել ազդանշանները և խոսել բավականաչափ վստահելի լեզվով։ Եթե այդ համակարգը թուլանում է, հաջորդ ճգնաժամի սկզբնական օրերը կարող են ավելի խառնաշփոթ լինել։ Իսկ համավարակների պատմությունը ցույց է տվել, որ սկզբնական օրերը հաճախ ավելի թանկ են, քան ամիսներ անց ծախսվող միլիարդները։

Այսօրվա դրությամբ ԱՄՆ-ի դուրս գալը վերջնական քաղաքական փաստ է Վաշինգտոնի ներկայացմամբ, բայց դրա ամբողջական հետևանքները դեռ չեն չափվել։ Կլինեն իրավական հարցեր՝ հատկապես ֆինանսական պարտավորությունների և դուրս գալու պայմանների վերաբերյալ։ Կլինեն գործնական հարցեր՝ տվյալների, հետազոտանոցային ցանցերի, մասնագիտական հանդիպումների և դաշտային արձագանքման շուրջ։ Կլինեն դիվանագիտական հարցեր՝ արդյոք ԱՄՆ-ը ապագայում կփորձի վերադառնալ, կստեղծի այլընտրանքային համակարգ, թե կպահպանի սահմանափակ համագործակցություն որոշ ոլորտներում։ Կլինեն նաև քաղաքական հարցեր՝ արդյոք ամերիկյան հասարակությունը այս որոշումը կտեսնի որպես ինքնիշխանության վերականգնում, թե հետագա որևէ ճգնաժամի դեպքում կսկսի այն գնահատել որպես վտանգավոր մեկուսացում։

Հայաստանի, սփյուռքի և փոքր երկրների համար ամենաիմաստուն մոտեցումը կլինի ոչ թե հուզական կողմնորոշումը, այլ սթափ պատրաստվածությունը։ Պետք է հասկանալ, որ ԱՀԿ-ն մնալու է համաշխարհային առողջապահական համակարգի առանցքային կառույցներից մեկը, նույնիսկ առանց ԱՄՆ-ի։ Պետք է հասկանալ նաև, որ ԱՄՆ-ը մնալու է գիտության, դեղագործության և հանրային առողջապահական նորարարության առանցքային կենտրոններից մեկը, նույնիսկ ԱՀԿ-ից դուրս։ Փոքր պետության խնդիրը այս երկու իրողությունների միջև կամուրջներ պահպանելն է՝ միաժամանակ ուժեղացնելով սեփական համակարգը։ Դա նշանակում է ավելի լավ տվյալներ, ավելի վստահելի հաղորդակցություն, ավելի ամուր հետազոտանոցներ, ավելի ակտիվ մասնակցություն միջազգային քննարկումներին և սփյուռքի գիտական ներուժի ավելի կազմակերպված օգտագործում։

ԱՄՆ-ի հեռացումը ԱՀԿ-ից չի նշանակում, որ համաշխարհային առողջապահական համագործակցությունը ավարտվել է։ Բայց այն նշանակում է, որ այդ համագործակցությունն ավելի քիչ ինքնաբերական է, ավելի քաղաքականացված և ավելի խոցելի։ Այն, ինչ նախկինում կարելի էր համարել միջազգային առողջապահության մասնագիտական ենթակառուցվածք, այժմ ավելի բացահայտորեն դարձել է մեծ քաղաքականության մաս։ Դա վատ նորություն է այն իմաստով, որ հիվանդությունների դեմ պայքարը դժվարանում է, երբ վստահությունը բաժանվում է դաշինքների և գաղափարական ճամբարների։ Բայց դա նաև հստակ ազդանշան է, որ հանրային առողջապահությունը չի կարող մնալ փակ մասնագիտական ոլորտ։ Այն պետք է բացատրվի հասարակություններին, պաշտպանվի քաղաքական ճնշումներից և բարեփոխվի այնքան, որ մարդիկ տեսնեն՝ միջազգային համագործակցությունը ոչ թե վերազգային հրամանատարություն է, այլ փոխադարձ պաշտպանության մեխանիզմ։

Երկու օր անց աշխարհը դեռ չի զգում այդ որոշման ամբողջ ծանրությունը։ Օդանավերը թռչում են, հետազոտանոցները շարունակում են աշխատել, հիվանդանոցները զբաղված են իրենց առօրյա ծանրաբեռնվածությամբ, գիտնականները շարունակում են հրապարակել հոդվածներ, և դիվանագետները դեռ խոսում են զգուշավոր լեզվով։ Բայց համաշխարհային առողջապահության քարտեզի վրա բացվել է դատարկ տեղ, որը պետք է կամ լրացվի նոր վստահությամբ, կամ կդառնա հաջորդ ճգնաժամի թույլ կետը։ Հայաստանի նման երկրների համար այս դատարկ տեղը պարզապես հեռավոր աշխարհաքաղաքական գիծ չէ։ Այն կարող է դառնալ այն տարբերությունը, որը մի օր կչափվի ոչ թե հռետորաբանությամբ, այլ տեղեկության արագությամբ, դեղի հասանելիությամբ, բժշկի որոշման վստահությամբ և այն հարցով, թե արդյոք փոքր երկրները լսելի են մնում այն սրահներում, որտեղ որոշվում է համաշխարհային առողջապահության հաջորդ կանոնը։