Կյանքից հեռացել է Արցախի վանքերի ամենաճշգրիտ քարտեզագրողը. Մուրադ Հասրաթյանի ուսումնասիրությունները՝ հայկական ժառանգության դեմ կեղծարարություններին հակադարձելու գլխավոր փաստաթուղթ

17.01.2026

Կյանքից հեռացավ նշանավոր ճարտարապետ-գիտնական, ճարտարապետության պատմաբան Մուրադ Հասրաթյանը։ Լուրը ծանր է ոչ միայն նրա ընտանիքի, գործընկերների և աշակերտների համար, այլև բոլոր նրանց, ովքեր հավատում են, որ քարն էլ կարող է հիշողություն ունենալ, իսկ հիշողությունը՝ պատասխանատվություն։ Արցախի մշակույթի նախարարությունից փոխանցված ցավալի տեղեկությունը ամփոփում է մի կորուստ, որի իրական չափերը զգացվելու են տարիների ընթացքում՝ երբ նոր սերունդները կրկին ու կրկին վերադառնան նրա չափագրություններին, ուսումնասիրություններին, փաստաթղթերին և դրանց մեջ գտած ճշգրտությանը՝ որպես անխախտ հենարան։

Մուրադ Հասրաթյանը պատկանում էր այն հազվագյուտ մտավորականների շարքին, որոնց գործը չի ավարտվում հրատարակված գրքով կամ պաշտպանված ուսումնասիրությամբ։ Նրա գիտական ճանապարհը շարունակվում է այնտեղ, որտեղ ճարտարապետությունը դադարում է լինել միայն գեղեցկություն և դառնում է ապացույց, փաստաթուղթ, ազգային ինքնության գրվածք։ Նա իրեն նվիրեց Արցախի հայկական ճարտարապետական ժառանգության ուսումնասիրմանն ու փաստագրմանը՝ այնպիսի խստապահանջությամբ, որ գիտական ճշգրտությունը նրա համար ոչ թե «մեթոդ» էր, այլ բարոյական պարտք։ Այդ պարտքի արդյունքում ստեղծված նյութերը այսօր ոչ պարզապես արժեքավոր են, այլ՝ հիմնարար։ Դրանք դարձել են հենասյուն այն բարդ ու հաճախ ցավոտ պայքարում, որտեղ մշակութային ժառանգությունը ստիպված է պաշտպանվել ոչ միայն ժամանակի, այլև խեղաթյուրումների դեմ։

Խորհրդային ժամանակաշրջանում կատարված նրա գիտական չափագրություններն ու հետազոտությունները, հատկապես Ամարասի, Գանձասարի, Դադիվանքի, Խաթրավանքի, Գտչավանքի վանքերի և Շուշիի Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց տաճարի վերաբերյալ, այսօր դիտվում են որպես առաջնային և անփոխարինելի աղբյուրներ։ Այդ նյութերի նշանակությունը միայն պատմագիտական կամ ճարտարապետագիտական չէ։ Դրանք ձեռք են բերել նաև իրավական ու պաշտպանական արժեք՝ որպես հստակ փաստագրություն, չափումների լեզվով խոսող ճշմարտություն, որը դժվար է շրջանցել կամ կասկածի տակ դնել։ Երբեմն մի քանի թվով, գծով, լուսանկարով կամ մանրամասն գծագրով հնարավոր է անել ավելին, քան երկար քննարկումներով. այդ ուժն ունի փաստը, և այդ փաստն էր Մուրադ Հասրաթյանի աշխատանքի առանցքը։

Նրա մասնագիտական վաստակը ընդգրկում է նաև մի առանձնահատուկ դաշտ՝ գիտական պատասխան տալու կարողությունը այն կեղծարարություններին, որոնք ուղղվում են Արցախի հայկական մշակութային ժառանգության դեմ։ Մուրադ Հասրաթյանն իր աշխատություններով ցույց տվեց, որ մշակութային ժառանգության պաշտպանությունը միայն զգացմունքային դիրքորոշում չէ. այն նախևառաջ գիտության, աղբյուրագիտության, չափագրության, համեմատական վերլուծության և փաստերի համադրության խնդիր է։ Նրա ուսումնասիրությունները հենց այդ պատճառով էլ ունեն երկար կյանք. դրանք կառուցված են ոչ թե ենթադրությունների, այլ ստուգված տվյալների վրա՝ հետևողականորեն ձևակերպված, մասնագիտական լեզվով, բայց մարդկային պատասխանատվությամբ։

Նա այն գիտնականներից էր, ում համար վանքը պարզապես հին կառույց չէր, իսկ տաճարը՝ պարզապես պատմական հուշարձան։ Այդ կառույցները նրա գիտական տեսադաշտում դառնում էին ամբողջական համակարգեր՝ նյութի և գաղափարի միաձուլում, շինարարական մտածողության ու հոգևոր մշակույթի համատեղ արտահայտություն։ Ամարասը, Գանձասարը, Դադիվանքը, Խաթրավանքը, Գտչավանքը, Ղազանչեցոցը նրա ձեռքում դառնում էին ոչ թե միայն ուսումնասիրության օբյեկտ, այլ՝ մշակութային ինքնության վկայություններ։ Նա կարողանում էր շոշափելի դարձնել այն, ինչ շատերի համար թվում է անտեսանելի՝ ժամանակի շերտերը, վարպետների ձեռագրի առանձնահատկությունները, տարածքի պատմական շնչառությունը։ Իսկ այդ ամենը ներկայացնում էր ոչ պաթետիկ խոսքերով, այլ փաստերի խորությամբ՝ թողնելով, որ հենց քարերը «խոսեն» չափագծերի և գիտական եզրակացությունների միջով։

Մուրադ Հասրաթյանի հիշատակը առանձնահատուկ տեղ ունի նաև այն պատճառով, որ նա աշխատեց մի ոլորտում, որտեղ սխալը կարող է վերածվել անուղղելի կորուստի։ Երբ մշակութային ժառանգությունը վտանգված է, յուրաքանչյուր անճշտություն հետագայում կարող է օգտագործվել՝ իրականությունը աղավաղելու համար։ Հասրաթյանն իր գործով հակառակն արեց. նա նվազեցրեց աղավաղման հնարավորությունը՝ թողնելով ստույգություն, որը հաղթահարում է ժամանակի փորձությունը։ Այսօր, երբ Արցախի մշակութային ժառանգության պահպանության խնդիրը հաճախ կանգնում է դժվարագույն փորձությունների առաջ, նրա թողած փաստագրական ժառանգությունը շարունակում է լինել պաշտպանական վահան՝ գիտության լուռ, բայց վճռական ներկայությամբ։

Եվ, այնուամենայնիվ, նրա գործի արժեքը չի սահմանափակվում միայն պաշտպանությամբ։ Նրա կատարած ուսումնասիրությունները նաև ճանաչողության մեծ ճանապարհ են բացում՝ օգնելով հասկանալ Արցախի հայկական ճարտարապետության ձևավորման տրամաբանությունը, ժամանակաշրջանների փոխազդեցությունները, գեղարվեստական ու կոնստրուկտիվ լուծումների զարգացումը։ Այդ ամենը կարևոր է ոչ միայն պատմաբանների կամ ճարտարապետների համար, այլ՝ յուրաքանչյուրի, ով փորձում է հասկանալ, թե մշակույթը ինչպես է գոյատևում դարերի ընթացքում՝ վերածվելով համառ հիշողության։ Այդ հիշողության պահպանման գործում Մուրադ Հասրաթյանը թողեց իր անուրանալի կնիքը։

Նրա կերպարը բնականաբար կապվում է լռակյաց, համբերատար աշխատանքի հետ՝ այն աշխատանքի, որը հաճախ տեսանելի չի լինում լայն հանրությանը, բայց առանց որի հնարավոր չէ ստեղծել վստահելի գիտելիք։ Չափագրությունը, դաշտային ուսումնասիրությունը, նյութերի համակարգումը, աղբյուրների քննությունը պահանջում են ոչ միայն գիտելիք, այլև հոգատարություն՝ յուրաքանչյուր մանրուքի նկատմամբ։ Այդ հոգատարությունն էր նրա հմայքը՝ գիտական խստապահանջության կողքին։ Նա փաստորեն ծառայեց այն պարզ, բայց մեծ ճշմարտությանը, որ մշակույթը պահվում է մանրուքներով. մեկ սալաքարի հարթությամբ, մեկ արձանագրության ընթերցմամբ, մեկ որմնաքարի դիրքով, մեկ կամարի կառուցվածքով։ Այդ մանրուքները վերածվում են ամբողջի, իսկ ամբողջը՝ պատմության։

Այսօր մենք հրաժեշտ ենք տալիս մի մարդու, որի կյանքի գործը համահունչ էր նրա մասնագիտությանը՝ կառուցել, ամրացնել, պահպանել։ Թեև նա կառուցում էր ոչ թե նոր շենքեր, այլ՝ գիտելիքի կամուրջներ դեպի անցյալը, այդ կամուրջները նույնքան իրական են, որքան քարե կամարները։ Դրանք կապում են սերունդներին՝ մեր ժամանակի հարցերը տանելով դեպի աղբյուր, և մեր հիշողությունը վերադարձնելով դեպի արմատ։

Մուրադ Հասրաթյանի անունը կմնա նրանց շարքերում, ում հիշատակը չի պահվում միայն կենսագրական տվյալներով։ Նրա հիշատակը պահվում է աշխատություններով՝ որպես ճշգրտության դպրոց, պատասխանատվության չափանիշ, գիտական ազնվության օրինակ։ Նրա թողած նյութերը դեռ երկար են ծառայելու՝ ինչպես ուսումնասիրողների սեղանին, այնպես էլ մշակութային ժառանգության պաշտպանության բոլոր հարթակներում։ Իսկ նրա գործի ամենախորքային արդյունքը թերևս այն է, որ նա մեզ սովորեցրեց տեսնել ժառանգությունը ոչ որպես անցյալի մնացորդ, այլ որպես ներկայի և ապագայի պարտավորություն։

Ականավոր գիտնականի հիշատակը կմնա հավերժ մեր մշակութային հիշողության մեջ։ Թող նրա անվան հետ կապվեն ոչ միայն ցավալի հրաժեշտի խոսքերը, այլև շարունակվող գործը՝ ուսումնասիրել, փաստագրել, պահպանել և պաշտպանել այն, ինչ մեզ է փոխանցվել դարերի խորքից։ Խորին ցավակցություն նրա ընտանիքին, հարազատներին, գործընկերներին և բոլոր նրանց, ովքեր Մուրադ Հասրաթյանի մեջ տեսել են գիտնականի, մտավորականի ու քաղաքացու լավագույն հատկանիշների միասնությունը։