Նազանիի արևը

Նազանի Նազանյանի ճանապարհը՝ մանկության սպիտակ պարսպից, որդեկորույս մայրերի գլխաշորերից և մետաքսի նուրբ գծերից դեպի հայկական մշակութային կենտրոնի երազանք

Մայիսի 30, 2026, ԱՄՆ, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

Այգեձորում առավոտները սկսվում էին գրքերով, իսկ երեկոները՝ հացի հոտով։

Վազգեն պապը երեխաներին տանում էր սարերը։ Ձեռքներին՝ հայ և համաշխարհային գրականության գրքեր։ Սարերի վրա կարդում էին, քննարկում հերոսներին, տարբերում բարին ու չարը, խոսում պատվի, սխալի, համարձակության, մարդու անունը բարձր պահելու մասին։ Երեկոյան, երբ վերադառնում էին տուն, օդի մեջ արդեն Սիրանուշ տատի թխած տաք հացի ու գաթայի բուրմունքն էր։ Այդ հոտը Նազանի Նազանյանի հիշողության մեջ մնացել է մարմնական ուժով. ասում է՝ երբ զգում է տաք հացի բույրը, ամբողջ մարմինը փշաքաղվում է։

Այդ մանկության մեջ գույնը դեռ ներկ չէր։ Գույնը խաղողի այգի էր, աղբյուրի ջուր, թզի ծառ, հոնի ծառ, գինու մառանի զովություն, սպիտակ պարիսպ, Սուրբ Հովհաննես եկեղեցու առավոտյան լույս, տատի խոնարհությունը, պապի ձայնը, գուսանական երգերը, որոնք կիրակնօրյա խնջույքներին մտնում էին երեխաների արյան մեջ։ Նազանիի արվեստը հասկանալու համար պետք է սկսել հենց այստեղից՝ ոչ պատկերասրահից, ոչ ցուցահանդեսից, ոչ բրենդից, այլ այն տնից, որտեղ երեխան մեծանում էր գրքի, հացի, երգի և աղոթքի մեջ։

Նա ծնվել է Տավուշի Այգեձոր գյուղում։ Մինչև յոթ տարեկանը մեծացել է տատի և պապի հետ, թեև ծնողները քաղաքում էին և աշխատում էին։ Ընտանիքը մանկավարժական էր. պապը, տատը, մայրը՝ հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչներ, հայրը՝ Էդուարդ Նազանյանը, ներքին գործերի աշխատող։ Մոր կողմից եկած լեզուն, պապի կողմից եկած գրագիտությունը, հոր կողմից եկած կարգապահությունը հետագայում միացան նրա ձեռքի մեջ։ Նազանին հաճախ է ասում, որ եթե մարդու արմատը մաքուր է, աշխարհը չի կարող նրան ամբողջությամբ պղտորել։ Այդ խոսքը նրա մոտ գրական գեղեցկաբանություն չէ։ Դա այն մարդու համոզմունքն է, որի հիշողության մեջ մանկության ջուրը դեռ խմվում է։

Այգեձորում թոռներով գնում էին գետի ափի զուլալ աղբյուրներից ջուր բերելու։ Այդ ջուրը նա հիմա էլ հիշում է որպես օրհնություն։ «Մենք խմել ենք այդ մաքուր աղբյուրների ջուրը ու մաքուր մեծացել ենք», ասում է նա։ Այս նախադասությունը շատ բան է բացում Նազանիի աշխարհընկալման մեջ. նրա համար մաքրությունը կենսագրական նյութ է, ծննդավայրից եկած ֆիզիկական զգացողություն, ոչ վարժված բառ։

Այգեձորը նաև սահման էր։ Այդ սահմանի մասին նա խոսում է մանկության պարզությամբ՝ խաղողի այգիներ, որոնք մի փոքրիկ առվակով էին բաժանվում հարևան երկրի այգիներից, մի ժամանակ, երբ երեխաները անցնում էին այնտեղ, նկարում ծառերը, մարդիկ, այգիները։ Հետո պատմությունը փոխվեց, սահմանը դարձավ ցավոտ, բայց մանկության մեջ դեռ խաղաղության գույն կար։ Այդ գույնը նրա հիշողության մեջ կանաչ խնձորի փայլն է։ Բերդի տարիներին երեխաներին տանում էին շաբաթօրյակների, խնձոր էին հավաքում, իսկ նա նստում էր ծառի տակ, դույլը կողքին, թուղթն ու մատիտը ձեռքին, նկարում խնձոր քաղողներին, խնձոր ուտողներին, ուրախացող երեխաներին։ Տավուշի կանաչ խնձորը նրա համար մնացել է խաղաղ ժամանակի նշան։

Երկու տարեկանում նա արդեն նկարում էր։

Պատմությունը ընտանիքում պահպանվել է մանկական առասպելի պես։ Մայրը նրան տարել էր հիվանդանոց՝ պատվաստման։ Բժշկուհու սեղանին թուղթ էր, որի վրա պետք է գրվեին երեխայի տվյալները։ Երեխան վերցնում է գրիչը և սկսում մարդկանց նկարել։ Մայրն ապշում է, բժիշկները հավաքվում են շուրջը, պատվաստման հերթը սպասում է, իսկ փոքրիկ Սիրանուշը իր աշխարհի մեջ նկարում է կերպարներ, որոնք մոր աչքին կենդանի էին թվում։ Այդ թուղթը տարիներ շարունակ պտտվել է հոր ընկերների մոտ. ցույց էին տալիս՝ «Տեսեք Էդուարդի աղջկան»։ Թուղթը չի պահպանվել, բայց պատմությունը մնացել է։ Մայրն ավելի ուշ նրան ասել է. «Երկու տարեկանից դու ինձ ասացիր, թե դու ով ես»։

Նազանիի մանկության մեջ վաղ նկարչությունը երբեք առանձնացված զբաղմունք չի եղել։ Նա նկարում էր, հորինում էր, կարում էր, ներկայացումներ էր կազմակերպում։ Հինգ-վեց տարեկանում մեծ թղթերի վրա քաղաքներ էր ստեղծում, մարդիկ, հարաբերություններ, թագուհիներ, թագավորներ, արքայական հագուստներ։ Երեկոյան բակի երեխաներին հավաքում էր, նստեցնում և պատմում, որ այդ կերպարները ապրում են։ Երեխաները հարցեր էին տալիս նկարների մարդկանց, Նազանին պատասխանում էր՝ իբր նրանք շշնջում են իր ականջին։ Այս խաղը մանկական էր, բայց դրա մեջ արդեն երևում էր ապագա արվեստագետի մեխանիզմը. կերպարը պետք է ապրի, հագուստը պետք է պատմի, նկարը պետք է դառնա զրույց։

Նույն բակում նա կազմակերպում էր հագուստի ցուցադրություններ։ Քանդում էր տատի ու մոր հագուստները, նորից կարում, գույներ համադրում, կոշիկներ ընտրում, հետո բակի երեխաներին հագցնում ու ստիպում, որ քայլեն ինչպես բեմի վրա։ Հարևանները նստում էին, երեխաները դուրս էին գալիս «ցուցադրության», վերջում երգում էին, պարում, թեյ խմում։ Եթե ուշադիր նայենք, Nazani Collection Art-ի ամբողջ փիլիսոփայությունը արդեն այդ մանկական խաղի մեջ կար. հագուստը որպես շարժվող պատկեր, գույնը որպես հասարակական իրադարձություն, արվեստը որպես մարդկանց հավաքելու եղանակ։

Մի օր, երբ բոլորը քնած էին, նա վերցնում է ներկերն ու սկսում նկարել ամառանոցի նոր ներկված սպիտակ պարիսպը։ Տունը նոր էր վերանորոգված, պարիսպը՝ թարմ, սպիտակ, մաքուր։ Մի քանի ժամ անց մեծերը տեսնում են և խառնվում իրար։ Այդ պահին գալիս է պապը և կանգնեցնում բոլորին. «Չխանգարեք երեխային և չկոտրեք նրա եռանդը»։ Նազանին այդ նախադասությունը հիշում է որպես կյանքի կարևորագույն դրվագներից մեկը։ Այնտեղից գալիս է նրա մեջ նստած վստահությունը, որ արվեստագետի ձեռքը պետք է չվախենա մեծ մակերեսից, դատարկ պատից, առաջին հարվածից, ուրիշների խուճապից։ Կան երեխաներ, որոնց առաջին նկարը մեծերը ջնջում են։ Նազանիի պարիսպը պաշտպանվեց պապի խոսքով։

Հետո եկավ Բերդը։

Դպրոցական տարիները անցան Տավուշի մարզի Բերդ քաղաքում՝ անտառների մեջ, փոքր քաղաքում, որտեղ նա սովորեց թե՛ հանրակրթական դպրոցում, թե՛ կերպարվեստի դպրոցում։ Մայրը նույն դպրոցում մանկավարժ էր, և Նազանին ասում է՝ վատ սովորելու տարբերակ չուներ։ Պետք է լիներ առաջինը, ակտիվ, գերազանցիկ։ Նրա վրա այդ տարիներից մնացել է երկու բան՝ Տավուշի պարզությունը և կերպարվեստի դպրոցի խիստ կարգապահությունը։

Բերդի կերպարվեստի դպրոցը նա անվանում է իր առաջին արվեստի բուհը։ Ուսուցիչները՝ Մարո Ստեփանյանն ու Հենրիկ Ավագյանը, նրան տվեցին մասնագիտական հիմքը՝ կոմպոզիցիա, գունանկար, գծանկար, քանդակագործություն։ Խիստ էին, պահանջկոտ, աշխատեցնում էին։

Էքսկուրսիաների էին տանում անտառներ, սարեր, եկեղեցիներ, վանքեր։ Ամեն օր աշակերտները պետք է կատարեին առնվազն քառասուն ճեպանկար։ Քառասուն։ Մի երեխայի ձեռքի համար դա ծանր թիվ է, բայց հենց այդ թիվը բացեց Նազանիի ձեռքը։ Տուն էր գալիս և շարունակում՝ բակի կանանց, ծառերի, տների, հարևանների դեմքերի, միմիկաների վրա։ Նկարել էր բոլորին այնքան անգամ, որ նրանց դեմքերը գիտեր հիշողությամբ։

Նրա ամենակենդանի հիշողություններից մեկը Խորանաշատի դրվագն է։ Գնացել էին նկարելու վանքի շրջապատը, անտառները, ծառերը։ Ոտքը սայթաքում է, ապակին ծակում է կրկնակոշիկը և մտնում ոտքի մեջ։ Արյուն է գալիս, ցավը ուժեղ է, բայց նա մեկ ժամ նստում է, ոտքը թաքցնում, որպեսզի չտանեն տուն, և շարունակում է նկարել։ Երբ արդեն ուսուցչուհին նկատում է արյունը, նրան բերում են տուն։ Նազանին ծիծաղով հիշում է՝ ցավը չէր զգում, որովհետև քառասուն ճեպանկար էր արել։ Այդտեղից է նրա հետագա նախադասությունը.

Այդպիսի նախադասությունները հաճախ չափազանցված են թվում, մինչև տեսնում ես դրանց ետևի կենսագրական փաստը։ Նրա դեպքում «օդը» ոտքի մեջ մնացած ապակու դիմաց շարունակվող գիծն է։

Տասներկու տարեկանում նա ունեցավ առաջին մեծ անհատական ցուցահանդեսը։ Թեման «Մոխրոտիկն» էր։ Նկարում էր տուշով, գրիչով, կետային տեխնիկայով, մանրամասն մշակված հագուստներով, ժանյակներով, կերպարների դեմքերով։ Աշխատանքները այնքան բարդ էին, որ մեծահասակները չէին հավատում երեխայի հեղինակությանը։ Ցուցահանդեսի ժամանակ մարդիկ սկսում են կասկածել, խոսել իրար մեջ։ Հատուկ հանձնաժողով է գալիս։ Միջոցառումը կանգնեցնում են։ Երեխային տալիս են թուղթ, մատիտ, թանաք, տուշ։ Նա նստում է և արագ սկսում նկարել։ Բոլորը սպասում էին ձախողման, բայց երեխայի ձեռքը գործում էր վստահ, առանց երկմտելու։ «Զենքերը վայր դրեցին», հիշում է նա։ Այդ ցուցահանդեսից հետո բոլորը ճանաչեցին նրան։ Փոքրիկ նկարչուհին այլևս պարտավորություն ուներ իր ձեռքի առաջ։

Այդ օրը Նազանին զգաց, որ արվեստը իրենից պահանջում է ավելին, քան հաճույք։ Նա ասում է՝ պետք է աշխարհին ցույց տա այն գեղեցկությունը, որը մարդիկ չեն հասցնում տեսնել։ Այս մտքի մեջ կա և՛ մանկական համարձակություն, և՛ հասուն պատասխանատվություն։ Մարդը, որին տասներկու տարեկանում ստիպում են տեղում ապացուցել իր տաղանդը, հետագայում սովորում է ապացուցել առանց աղմուկի՝ աշխատանքով։

Համալսարանում նա ընտրեց պատմությունը և մանկավարժությունը։ Շատերը հարցրել են՝ ինչու նկարչուհին գնաց պատմաբան դառնալու։ Նազանին այդ հարցին պատասխանում է հստակ. նկարիչը պետք է գիտակ լինի։ Նրա հայրը խորհուրդ էր տվել կողքից ունենալ լուրջ մասնագիտություն, որը կուժեղացնի իրեն կյանքի «ծանր օվկիանոսում»։ Այդ խորհուրդը նա ընդունեց։ Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանում պատմությունը դարձավ նրա երկրորդ աչքը։

Պատմության օլիմպիադաների հաղթանակներն արդեն դպրոցից էին գալիս։ Համալսարանում դասախոսը լեկցիա էր կարդում, իսկ նրա տետրերը լցվում էին դիմանկարներով, կոմպոզիցիաներով, գծանկարներով։ Այդ պատկերը շատ բնորոշ է Նազանիին. նա չի բաժանում գիտելիքը և գույնը։ Պատմության դասերը նրա համար արվեստի գրագիտություն էին։ Տարբեր ժողովուրդների մշակույթները, կրոնական համակարգերը, գույների խորհուրդները, թագավորների ու թագուհիների կերպարները, պատերազմի դրվագները, նախշերի, գծերի և պտույտների նշանակությունը մտան նրա ստեղծագործական լեզվի մեջ։

Նա ասում է՝ քրիստոնեական տարբեր ավանդույթներում նույն կանաչը նույնը չէ։ Մեկի կանաչը ուրիշ է, մյուսինը՝ ուրիշ։ Այս միտքը կարող է մանրամասն թվալ, բայց հենց նման մանրամասներից է ձևավորվում նրա արվեստի բարեխիղճ կողմը։ Նա չի ուզում պարզապես գեղեցիկ նախշ նկարել։ Նա ուզում է հասկանալ՝ ինչ է նշանակում գիծը, ինչպիսի պատմություն ունի գույնը, ինչ ճանապարհ է անցել նշանը, ինչ էներգիա է կրում հայկական մանրանկարչության մանր դետալը։ Նրա արվեստում պատմաբանը չի լռում, երբ նկարչուհին խոսում է։

Նրա անունն էլ պատմություն ունի։

Նազանի Նազանյանը ծնվել է Սիրանուշ։ Սիրանուշ՝ տատի անունով։ Այդ անունը կապված է ընտանիքի փափուկ, լուսավոր շերտի հետ։ Բայց կյանքի մի ծանր փուլում, երբ երկու երեխաների հետ մնաց մենակ, Սիրանուշի փխրունությունը իր համար այլևս բավարար չէր։ Այդ ժամանակ վեր բարձրացավ ընտանեկան հիշողության մի այլ կերպար՝ Նազանի տատիկը։

Նազանի տատիկի պատմությունը նա պատմում է երկար, գունեղ, գրեթե բանավոր էպոսի շնչով։ Գրիգորյանների հարուստ տոհմում մի շատ գեղեցիկ աղջիկ՝ Նազանի անունով։ Բոլոր ունևոր ընտանիքները ուզում էին նրան հարս տանել։ Բայց նա սիրահարվում է հովիվ տղայի։ Ընտանիքը դեմ է կանգնում։ Նազանին փախչում է սիրած մարդու հետ, գնում Այգեձորի բարձունքում, Աղջկա քարի վերևի կողմերում, տուն է կառուցում զրոյից։ Հետագայում այդ տունը դառնում է հեղինակության վայր։ Մարդիկ գնում էին Նազանիի մոտ խորհրդի, օգնության, արդարության։ Ընտանեկան պատմության մեջ նա ներկայացվում է որպես գեղեցիկ, ճոխ, զարդանախշերով հագնված, արծաթե քամարով, ականջօղերով, վզնոցներով կին, որի խոսքը ուժ ուներ։ Ասում են՝ եթե նա գնում էր սահմանային վեճի հարցով, բերվում էր գողացված ապրանքը, վերադարձվում էին աղջիկները, մարդիկ նրա խոսքից հետ էին կանգնում։ Այդպիսի անուն է վաստակել, որ Գրիգորյանների մի ճյուղը Նազանիի անունից դարձել է Նազանյան։

Երբ Սիրանուշը կանգնած էր սեփական կյանքի մթության մեջ, դիմեց այդ նախնուն։ Գնաց եկեղեցի, նորից կնքվեց, երեխաներին էլ կնքեց, վերցրեց Նազանի անունը։ Նրա խոսքում այդ պահը միստիկ, հոգեբանական և կենսագրական շերտերով է հնչում. «Ես հասկացա, որ ինձ Նազանի է պետք դառնալ»։ Այդ անունը դարձավ դիմանալու ձև, աշխատանքի անուն, բրենդի անուն, արվեստի անուն։ Նազանին իր կյանքում վերցրեց նախնու կամքը, որպեսզի շարունակի սեփական ճանապարհը։

Այս պատմության առանցքում կինը միայն գեղեցկության կերպար չէ։ Նա որոշում կայացնող մարդ է, վտանգի ժամանակ գնացող մարդ, տուն կառուցող մարդ, համայնքի համար հեղինակություն դարձած մարդ։ Նազանի Նազանյանի արվեստում հայ կնոջ կերպարը հենց այդտեղից է գալիս՝ զարդարված, բայց զարդից ուժեղ, նուրբ, բայց նրբությունից դուրս եկող կամքով։

Մայրությունը նրա կյանքի ամենախոր շերտերից է։ Դուստրը՝ Միլենան, այսօր քսանչորս տարեկան է, որդին՝ Էդուարդը՝ տասնութ։ Նազանին ասում է, որ իր կյանքի նկարի մեջ առաջին տեղում երեխաներն են։ Նրանք իր «ամենագեղեցիկ կոմպոզիցիան» են։ Նա հիշում է գիշերները, երբ երեխաները քնած էին, իսկ ինքը նկարում էր, աշխատում, բիզնեսը պահում, ցուցահանդեսների պատրաստվում։ Հոգնած տուն էր գալիս, ոտքերն արդեն ցավում էին, բայց երեխաների քրքիջը լսելով՝ մոռանում էր հոգնածությունը։

Նա հովանավորներ չի ունեցել։ Այս մասին խոսում է առանց դառնության, ավելի շատ՝ սթափությամբ. «Իմ հովանավորը եղել է Աստված։ Իմ հովանավորը եղել եմ ես։ Իմ հովանավորը եղել են իմ երեխաները»։ Երեխաները նրա հետ էին ցուցահանդեսներին, փառատոններին, տաղավարներում։ Դասավորում էին աշխատանքները, օգնում, աչքերով սովորում ճաշակ։ Նազանին համոզված է՝ երեխային դաստիարակում է մոր օրինակը։ Նրա այս մտքերը երբեմն հնչում են խիստ, երբեմն՝ ավանդական, երբեմն՝ վիճելի ժամանակակից ընկալումների համար, բայց դրանք ծնվում են սեփական փորձից։ Նա ընտանիքը տեսել է որպես մշակույթի առաջին դպրոց և փորձում է այդ դպրոցը վերակառուցել իր երեխաների, աշակերտների, ապագա կենտրոնի միջոցով։

2005 թվականին ծնվեց Nazani Art-ը։ Այդ պահին նրա արվեստը դուրս եկավ կտավի սահմաններից և մտավ կիրառական տարածք։ Սկզբում ցուցահանդեսների ժամանակ օտարերկրյա հյուրերը ուզում էին գնել կտավները, բայց կտավը ծանր էր, տեղափոխելն՝ անհարմար։ Նազանին մի օր առաջարկեց նույն նկարը ունենալ հագուստի վրա։ Այդ առաջարկից ծնվեց Nazani Collection Art-ը։ Կտավը դարձավ հագուստ, շալ, աքսեսուար, կերամիկա, սպասք, առօրյա կյանքի մեջ մտնող արվեստ։

Տեքստիլ նկարչության հիմքը նա ստացել էր Պետերբուրգում, որտեղ ապրել էր երեք տարի։ Երևան վերադառնալուց հետո այդ ուղղությունը նոր էր ձևավորվում։ Հանրապետության հրապարակում Նինա Հովնանյանի հետ սկսեցին նկարել հագուստների վրա։ Նա դարձավ «Հովնանյան կուտյուրի» նկարչուհին։ Մանկական և մեծահասակների հագուստներ էին ուղարկվում Նյու Յորք։ Հայաստանի համար դա նորություն էր. հագուստի վրա նկարչությունը դեռ լայնորեն հայտնի չէր։

Նազանին այդ նորությունը սիրեց, որովհետև այն մարդուն տալիս էր անհատականություն։ Բոլորը նույն կերպ չեն հագնվում, նույն կերպ չեն ներկայանում, նույն կերպ չեն կրում իրենց պատմությունը։

Նրա մոտ հագուստի վրա նկարելը սկսվում է զրույցից։ Կնոջը հրավիրում է, հարցնում սիրած երանգների, նախշերի, նախասիրությունների մասին, հետո նայում աչքերին, դիմագծերին, մազերի գույնին, աչքերի գույնին։ Նա նույնիսկ ասում է՝ պետք է տեսնել հոգու գույնը, սրտի գույնը։ Հագուստը կրկնօրինակ չի ունենում։ Նա աշխատում է բնական կտորների վրա. արհեստականը չի սիրում, որովհետև ձեռքի աշխատանքի, աղոթքի, էներգիայի համար, իր համոզմամբ, բնական նյութ է պետք։

Այսպես ծնվեց նրա հայտնի գաղափարը՝ «Պատմությունը կնոջ մեջ»։ Նա չի ուզում, որ հայ կինը քաղաքում քայլի տարազի թանգարանային պատճենով։ Նրա մոտ հարցը ճաշակի և ժամանակակիցության մեջ է. լինել մոդեռն, բայց հագուստի վրա ունենալ հայկական գիծ, հայկական էսքիզ, մի նշան, որը խոսում է արմատի մասին։ Կինը քայլում է փողոցով, և նրա հագուստը դառնում է հիշողության շարժվող մակերես։ Այդտեղից է Նազանիի ներդրումը կիրառական արվեստում. նա հայկական զարդանախշը բերում է ժամանակակից մարմնի վրա՝ առանց թանգարանային ծանրության։

Նազանիի ստեղծագործական դաշտը լայն է և երբեմն հակասություններով լի։ Նա մի ձեռքով մետաքսի վրա նուրբ, հոսող պատկերներ է ստեղծում, մյուս ձեռքով անցնում է աբստրակտ, մոդեռն ձևերին։ Գաֆեսճյան արվեստի կենտրոնում նա աշխատել է ժամանակակից տեխնիկաներով՝ կտավ, մետաքս, հագուստ, շալ, կերամիկա, սպասք։ Մետաքսը նրա համար «մեկ ուրիշ աշխարհ» է. նյութը նուրբ է, և գիծը պետք է չկոտրի այդ նրբությունը։ Հետո նույն արվեստագետը կարող է ստեղծել կտրուկ, աբստրակտ, ներքին պայքար ունեցող պատկեր։ Նա չի սահմանափակվում մեկ ոճով, որովհետև իր բնորոշմամբ արվեստագետի աշխարհը բազմաշերտ է։ Մի նկարում կանացի քնքշություն է, մյուսում՝ ներքին հակասություն, երրորդում՝ հոգևոր լույս, չորրորդում՝ պատերազմի ցավի արձագանք։

Նրա համար ներշնչանքը սպասվող հյուր չէ։ «Մուսան իմ մեջ է», ասում է նա և ծիծաղում։ Գիշերվա կեսին միտք է գալիս, արթնանում է, նկարում։ Այդ սովորության մեջ կա մշտական աշխատանքի տրամաբանություն։ Նազանիի մոտ ստեղծագործությունը ռոմանտիկ դադար չէ, այլ առօրյա ռեժիմ, երբեմն՝ գիշերային աշխատանք, երբեմն՝ շուկա, ցուցահանդես, միջոցառում, աշակերտներ, պատվերներ, սրբապատկեր, երեխաների հոգս, համայնքային ծրագիր։

Հոգևոր արվեստը նրա կյանքում առանձին դաշտ է։ Նա երկար տարիներ համագործակցել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հետ, նաև տարբեր եկեղեցիների հետ, այսօր՝ Գլենդելում ևս։ Նկարում է շալեր, կնունքի շապիկներ, պարագաներ, սկիհի ծածկոցներ, սրբապատկերներ։ Սրբապատկեր սկսելուց առաջ մտնում է մաքրումի շրջան։ Հանգստացնում է իրեն, բաց է թողնում տագնապները, պահքի մեջ է մտնում, աղոթում, խունկ վառում, դասական երաժշտություն միացնում՝ Բախ, Բեթհովեն, Շոպեն, Մոցարտ։ Այդ նկարները նրա համար պատվեր չեն բառի սովորական իմաստով։ Դրանք ներքին արարողություն են։ Նա ուզում է, որ նկարը, մտնելով ուրիշի տուն, իր հետ տանի բարեկեցություն, առողջություն, խաղաղություն, արև ու սեր։

Այս համոզմունքները կարելի է դիտել տարբեր դիտանկյուններից՝ հավատք, գեղագիտական ծես, անձնական հոգևոր համակարգ, արվեստային էներգիայի լեզու։ Լրագրողի համար կարևոր է արձանագրել ոչ միայն նրա ասածը, այլ նաև այն, թե ինչպես է այդ ասածը գործում նրա կյանքում։ Նազանիի արվեստում խունկը, աղոթքը, բնական կտորը, գույնը, դասական երաժշտությունը և հայկական նախշը նույն աշխատանքային միջավայրի մասեր են։ Նա արվեստը հասկանալու փոխարեն առաջարկում է զգալ։ Այս ձևակերպումը նրա ամբողջ գործելակերպի բանալիներից է։

Վերջին տարիներին նրան հետաքրքրում են նաև արտթերապիան, նեյրոգրաֆիկ մոտեցումները, գծերի ու գույների միջոցով մարդու ներքին լարվածությունը բացելու հնարավորությունները։ Նա հավատում է, որ նշանը էներգիա ունի, գիծը կարող է աշխատել մարդու հոգեբանական վիճակի հետ, ներկերի հետ շփումը կարող է լիցքաթափել։ Այստեղ ևս Նազանին խոսում է իր փորձից՝ դասերի, մարդկանց արձագանքների, պատերազմի ու համավարակի տարիների դիտարկումներից։ Նրա համար արվեստը գեղեցիկ առարկա արտադրելու միջոց չէ։ Այն շփում է, օգնություն, երբեմն՝ մխիթարություն։

Պատերազմի դրվագներում նրա խոսքը փոխվում է։ Գունավոր, հոսող, երբեմն ծիծաղով լցված պատմող Նազանին դառնում է ծանր, դանդաղ, զգուշավոր։ Ապրիլյան պատերազմից հետո Պաշտպանության նախարարության հետ համագործակցությամբ նա իրականացրեց ծրագիր որդեկորույս մայրերի համար։ Իր ձեռքով նկարեց պատարագի գլխաշորեր, դրանց վրա հայկական թռչնատառերով գրեց զոհված տղաների անունները և նվիրեց մայրերին։ Այդ միջոցառումը նա հիշում է որպես համազգային աղոթք։ Մայրերը գրկել էին գլխաշորերը և արտասվում էին։ Նա գրկում էր նրանց հատ առ հատ, լացում ու աղոթում նրանց հետ։

Նազանին պատերազմի մասին խոսում է ոչ քաղաքական լեզվով, այլ մայրական և տեսողական լեզվով։ Տղաների աչքերը հիշում է որպես արևի պես ճառագող, մաքուր, ուժեղ։ «Մեր տղաները ոսկյա ողնաշարով էին», ասում է նա։ Այս արտահայտության մեջ մի ամբողջ ազգագրական պատկեր կա. մարմնի փոխարեն՝ ոսկյա ողնաշար, մահվան փոխարեն՝ ապրող ներկայություն, վշտի փոխարեն՝ մայրերի ուսերին դրված գլխաշոր։ Գուցե այդ օրն արվեստը ոչինչ չփոխեց պատմության մեջ, բայց փոխեց մի քանի մայրերի վշտի ձևը։ Վիշտը ունեցավ առարկա, որը կարելի էր գրկել։

Արցախյան պատերազմի հետևանքով տուժած կանանց և երեխաների հետ նրա աշխատանքը շարունակեց այդ ուղղությունը։ Նա իր տունը վերածեց դասընթացների տարածքի։ Տունը նաև արվեստանոց էր, և այդ մեծ տարածքը տրամադրեց զոհված տղաների մայրերին, քույրերին, երեխաներին։ Սովորեցնում էր նկարչություն, հագուստի վրա նկարել, շալերի, պայուսակների վրա աշխատել։ Նպատակը ակադեմիական արդյունքը չէր։ Նա ուզում էր մարդկանց աչքերին մի փոքր ժպիտ վերադարձնել։ Ասում է՝ գուցե մի քանի մայրերի աչքերին կարողացավ ժպիտ պարգևել, թեկուզ արցունքոտ։ Այդ «թեկուզ»-ի մեջ է նախագծի մարդկային չափը։ Մեծ ծրագրեր, շքեղ բառեր, բարձր հաշվետվություններ չկան։ Կա մի տուն, ներկեր, ցավից եկած կանայք, երեխաներ, և մի արվեստագետ, որը գիտի՝ երբ մարդուն ձեռք ես մեկնում, ինքդ էլ ես փրկվում միայնակությունից։

COVID-ի տարիները Նազանիի համար դարձան նոր մեթոդի սկիզբ։ Փակ տարածքները փակվեցին, մարդիկ տներում էին, անհանգստություն, վախ, անորոշություն։ Նա մտածում էր՝ չի կարող ճանապարհ չլինել։ Այդ ժամանակ ծնվեց բացօթյա դասերի գաղափարը։ Սուրբ Գայանե եկեղեցու բակում, ծիրանի ծառերի տակ, սկսեցին նկարել։ Մարդիկ հավաքվում էին, որովհետև կարոտ էին շփմանը։ Նկարում էին կտավների վրա, ջինսերի վրա, շապիկների վրա, պատրաստում սեղանի ծածկոցներ, գլխաշորեր, անցկացնում պիկնիկներ, խոսում հոգևոր թեմաներով։ Դասերին միանում էին երեխաներ, մայրեր, տատիկներ։ Նազանին այդ շրջանը հիշում է որպես բացահայտում. բնության մեջ մարդը ստեղծագործում է ուրիշ ձևով։ Նրա արտթերապիայի փորձառությունը հենց այնտեղ ձևավորվեց՝ ծիրանի ծառերի, խոտերի, եկեղեցու բակի, փակ աշխարհից դուրս եկած մարդկանց մեջ։

Սահմանափակումը նրա մոտ միշտ առաջացնում է նոր ճանապարհ փնտրելու շարժում։ Ասում է՝ երբ մարդուն սեղմում են պատին, նրա մեջ բացվում է մեծ ուժը։ Այս միտքը կրկնվում է նրա ամբողջ կենսագրության մեջ։ Երեխային չէին հավատում՝ նա տեղում նկարեց։ Կյանքը մթնեց՝ նա Նազանի անունը վերցրեց։ Երկու երեխաների հետ մնաց մենակ՝ գիշերները աշխատեց։ Պատերազմը ցավ բերեց՝ նա գլխաշորեր նկարեց։ Համավարակը փակեց դռները՝ նա դասերը տարավ ծառերի տակ։ Ամերիկա տեղափոխվելը բերեց անծանոթ հող՝ նա իր հետ տարավ Հայաստանի արևը։

Միացյալ Նահանգներ տեղափոխվելու առիթը Նազանիի կյանքի երկրորդ ամուսնությունն էր՝ Հարություն Նուրյանի հետ։ Նա ամուսնու հետ տեղափոխվեց Կալիֆորնիա, և այդ նոր աշխարհը նրա համար դարձավ հերթական սպիտակ մակերեսը, որի վրա պետք է նորից գիծ քաշեր։

Իր խոսքում այդ տեղափոխությունը միաժամանակ դժվարություն է և հնարավորություն։ Հայաստանը մնաց մարմնի մեջ, Ամերիկան դարձավ նոր տարածք։ «Գալով Ամերիկա, ես ինձ հետ բերեցի ամբողջ Հայաստանի արևն ու սերը», ասում է նա։ Այս նախադասությունը շատ հեշտ կարող էր դառնալ լոզունգ, բայց նրա դեպքում դա գործնական ծրագիր է։ Նա համագործակցում է կազմակերպությունների, միությունների, սրահների հետ, անցկացնում միջոցառումներ, դասեր, ցուցադրություններ, փորձում յուրաքանչյուր ծրագրի մեջ հայկական փոքր մասունք դնել, որ հյուրն իր հետ տանի այդ զգացողությունը։

Բըրբանքում, «Լուսանետ» խանութ-սրահում, նա ունեցավ իր առաջին անհատական ցուցահանդեսը Ամերիկայում՝ մետաքսի նկարներ, մետաքսյա գործեր, շալեր, աքսեսուարներ։ Հետո եկան համագործակցությունները Փասադենայի Թեքեյան մշակութային կենտրոնում։ «Աշունը Ամերիկայում» միջոցառմանը նկարում էին տարբեր տարիքի մարդիկ՝ տասնութից մինչև յոթանասուն տարեկան։ Ամերիկայի աշունը նա տեսավ տաք գույներով։ Նրա գունապնակը Ամերիկայում ավելի արևային դարձավ։ Նա արևը դնում է նախագծերի կենտրոնում, որովհետև արևը արթնացնում է, տաքացնում, ոսկյա լույսով բացում մարդու օրը։

«Արևը մեր մեջ» նախագիծը այդ մտածողության խտացումն էր։ Մասնակիցներն այնքան շատ էին, որ աթոռները չէին հերիքում, մի մասը կանգնած էր նկարում։ Նազանին այդ տեսարանը հիշում է ոչ միայն որպես հաջողված միջոցառում, այլ որպես համայնքային ուժի ապացույց։ Նրա բառապաշարում սփյուռքահայ արվեստագետները դառնում են «մշակութային բանակ»։ Այդ բառը պատահական չէ։ Նա պատերազմ տեսած երկրի արվեստագետ է։ Բայց նրա ձեռքի զենքը վրձինն է։ Այս պատկերն ուժեղ է հենց այն պատճառով, որ չի փորձում արվեստը փափկացնել։ Վրձինը այստեղ դիմադրության գործիք է, արժանապատվության ձև, օտար աշխարհում մշակութային ներկայություն պահելու եղանակ։

Այսօր նրա մեծ երազանքը Գլենդելում Nazani Art արվեստի կենտրոն ունենալն է։ Նա պատկերացնում է մի տարածք, որը վաճառքի սրահ կլինի, բայց այդ վաճառքը վերջնական իմաստը չի որոշի։ Կենտրոնը պետք է դառնա հայկական բրենդների, արվեստագետների, կանանց, երեխաների, դպրոցականների, համայնքի փորձառու մարդկանց հանդիպման վայր։ Նա ուզում է, որ այնտեղ մտնողը դատարկ դուրս չգա։ Ուզում է արվեստի պատմության միջոցառումներ, ցուցահանդեսներ, հանդիպումներ, դասեր, հայ կնոջ կերպարի շուրջ քննարկումներ, սերունդների դաստիարակության ծրագրեր։ Նրա երազանքում Գլենդելը միայն բնակության վայր չէ. նոր հող է, որտեղ պետք է տնկվի հայկական մշակութային այգի։

Նազանին հաճախ է խոսում ընտանիքի, հայ կնոջ, սերունդների դաստիարակության մասին։ Նրա խոսքում կան ավանդական շեշտեր, որոնք ժամանակակից լսարանի մի մասի համար կարող են հնչել խիստ։ Բայց այդ խոսքի հիմքում նրա մանկության տունն է՝ պապով, տատով, գրքերով, սեղանով, գուսանական երգով, հացով։ Նա չի ուզում, որ այդ կառուցվածքը վերանա աշխարհի արագ, երբեմն մակերեսային շարժման մեջ։ Նրա համար մշակութային կենտրոնը նաև սոցիալական պատասխան է միայնակության դեմ։ Մարդիկ պետք է նստեն սեղանի շուրջ, լսեն իրար, ստեղծեն, երեխաները տեսնեն մեծերին, կանայք կրթվեն, տղամարդիկ ընտանիք կազմեն, սերունդը հենարան ունենա։ Այս գաղափարները կարելի է քննարկել, բայց դրանց մեջ կա մի բան, որը դժվար է անտեսել. նա մշակույթը պատկերացնում է որպես կենդանի կենցաղ, ոչ ցուցադրական ժառանգություն։

Նազանիի կյանքի պատմությունը, եթե փորձենք մեկ պատկերով բռնել, սպիտակ պարսպի պատմությունն է։ Երեխան դուրս է գալիս առավոտյան, վերցնում ներկերը և սկսում նկարել նոր ներկված պատի վրա։ Մեծերը խուճապահար են, պապը պաշտպանում է ձեռքը։ Տարիներ հետո այդ նույն երեխան նկարում է կտավներ, հագուստներ, շալեր, սրբապատկերներ, որդեկորույս մայրերի գլխաշորեր, մետաքսյա պատմություններ, արևներ Գլենդելում։ Պատը փոխվել է, ձեռքը՝ ոչ։ Նրա առաջ ամեն անգամ նոր սպիտակ մակերես է՝ կյանք, պատերազմ, սփյուռք, ընտանիք, կտոր, քաղաքի համայնք, մարդու ցավոտ տեղ։ Նա մոտենում է և սկսում գիծը։

Իր արվեստի մեջ նա բերել է Տավուշի աղբյուրների մաքրությունը, Բերդի դպրոցի կարգապահությունը, պատմաբանի գրագիտությունը, նախնու անունից եկած կամքը, մոր գիշերային աշխատանքը, սրբապատկերի առաջ պահքի լռությունը, պատերազմի ցավից առաջացող աղոթքը, COVID-ի ծիրանի ծառերի տակ ծնված դասերը, Ամերիկայի արևային գունապնակը։ Այդ բոլորը միասին երբեմն շատ են թվում մեկ մարդու համար։ Բայց Նազանիի դեպքում հենց այդ բազմաշերտությունն է հետաքրքիր։ Նա հարթ կերպար չէ։ Նրա մեջ կա նրբություն և կտրուկություն, հավատք և բիզնեսի գործնականություն, բեմականություն և խոր ներքին աշխատանք, ավանդույթի հանդեպ սեր և ժամանակակից ձևերի հանդեպ բացություն, մայրական ջերմություն և մի կնոջ կամք, որը իր անունը փոխեց, որպեսզի ինքն իրեն վերակառուցի։

Նրա արվեստը դիտելիս կարելի է տեսնել նուռ, թռչուն, հայ կին, հրեշտակ, եկեղեցական նշան, աբստրակտ գիծ, մետաքսի թափանցիկություն, կերամիկայի գունային խտություն։ Բայց այդ նշանների տակ միշտ նույն հարցն է. ինչպես պահել արմատը շարժման մեջ։ Ինչպես չդառնալ թանգարանային, ինչպես չկորցնել հինը, ինչպես հագուստի վրա դնել պատմություն, ինչպես ցավի պահին արվեստը մոտեցնել մարդու ձեռքին, ինչպես օտար երկրում արևը պահել սեփական գունապնակում։

Վերջում Նազանին ասում է, որ ուզում է իրենից հետո թողնել ծաղկած այգի։ Այդ արտահայտությունը նրա մասին լավագույն եզրափակումներից է։ Ծաղկած այգին այստեղ գեղեցիկ փոխաբերություն չէ միայն։ Դա Այգեձորի հիշողությունն է՝ խաղողի այգիներ, ծառեր, հաց, գաթա, ջուր, պապ, տատ, երգ, տուն։ Դա նաև ապագայի ծրագիր է՝ Գլենդելում կենտրոն, որտեղ երեխաները կնկարեն, կանայք կհանդիպեն, արվեստագետները կմիավորվեն, սփյուռքի հայը փոքրիկ հայկական մասունք կտանի իր տուն։

Նազանի Նազանյանը դեռ նկարում է այդ այգին։ Երբեմն կտավի վրա, երբեմն մետաքսի, երբեմն սրբապատկերի, երբեմն մոր ուսերին դրված գլխաշորի, երբեմն իր աշակերտների աչքերի մեջ։ Նրա կյանքի նկարը դեռ ավարտված չէ։ Եվ գուցե հենց այդ պատճառով է այն կենդանի. ներկը դեռ թաց է, արևը դեռ կենտրոնում է, իսկ սպիտակ պարիսպը դեռ սպասում է նոր գծի։