Անհայտ կորածներին սպասելիս

30 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, YEREVAN ONLINE Mag.

ԱՄՆ Բըրբենքի Սրբոց Ղևոնդյանց մայր տաճարի բակում հունիսի 29-ին մարդիկ կանգնել էին խաչքարի մոտ այնպես, ինչպես կանգնում են մի վայրում, որտեղ խոսքը պետք է սկսել ցածր ձայնով։ Այդ օրը այնտեղ նոր խաչքար չբացվեց, ժապավեն չկտրվեց, քարի շուրջ չկազմակերպվեց հանդիսավոր բացման այն տեսակը, որի ժամանակ խոսքը շտապում է իրադարձությունից առաջ անցնել։ Հավաքը հիշատակի էր․ արդեն կանգնած խաչքարի ու «Արաբո»-ի ընկած մարտիկների հիշատակին դրված հուշատախտակի մոտ եկել էին հոգևորականներ, պատերազմի միջով անցած մարդիկ, համայնքի ներկայացուցիչներ, նրանք, ովքեր գիտեին այդ անուններից գոնե մեկը, և նրանք, ովքեր եկել էին լսելու, թե ինչու է մեկ ամերիկյան քաղաքի հայկական եկեղեցու բակում Մարտակերտի հողը այդքան մոտենում ներկաներին։

Արևը Բըրբենքի եկեղեցական բակերում սովորաբար կոշտ է ընկնում քարի վրա։ Սրբոց Ղևոնդյանցի ճակատը, Գլենոուքս բուլվարի շարժը, կիրակնօրյա պատարագների ու համայնքային միջոցառումների սովորական կարգը այդ օրը պահում էին ավելի ծանր ներկայություն։ Խաչքարի մոտ կանգնած էին Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը՝ Արցախի թեմի նախկին առաջնորդը, այն հոգևորականը, որի անունը կապվել է պատերազմի, շրջափակման, Շուշիի վերադարձի, Ստեփանակերտի տարիների և Արցախի եկեղեցական վերականգնման հետ, և Հովնան արքեպիսկոպոս Տերտերյանը՝ Հայ առաքելական եկեղեցու Արևմտյան Ամերիկայի թեմի առաջնորդը, որի թեմական կենտրոնում այդ հիշատակը ստացավ ամերիկահայ հասցե։ Նրանց շուրջ կանգնած մարդիկ տարբեր ճանապարհներով էին եկել այդ քարին․ մեկը՝ պատերազմից, մեկը՝ սփյուռքի համայնքային աշխատանքից, մեկը՝ ընտանիքի հին ցավից, մեկը՝ այն պարզ զգացումից, որ հունիսի 29-ին անհետ կորածների և չվերադարձածների անունները պետք է բարձրաձայնվեն։

Հունիսի 29-ը հայկական հիշողության օրացույցում այն ամսաթիվներից է, որոնց չոր ձևակերպումը չի կարող պահել ներսի ամբողջ խավարը։ Այն նշվում է որպես հայրենիքի համար նահատակվածների և անհետ կորածների հիշատակի օր։ Նահատակվածի և անհետ կորածի միջև տարբերությունը թղթի վրա կարող է թվալ իրավական, զինվորական, արձանագրային։ Տանը այն դառնում է դուռ, որ չի փակվում։ Զոհվածի ընտանիքը երբեմն ունի գերեզման, քար, թաղման օր, վերջին աղոթքի տեղ, հարևանների հիշողություն, համազգեստի ծալք, որը կարելի է դնել պահարանում և իմանալ՝ վերջին ճանապարհը ինչ-որ տեղ ավարտվել է։ Անհետ կորածի ընտանիքը պահում է բացված դուռը, հին լուսանկարը, մեկի պատմած կիսատ նախադասությունը, քարտեզի վրա մատով ցույց տրված անորոշ տեղանքը, լուրերի ու հերքումների հերթը, որոնք տարիների ընթացքում ծերանում են ավելի դանդաղ, քան մարդիկ։

Այդ տարբերությունը Բըրբենքի խաչքարի մոտ չէր բացատրվում ելույթով։ Այն երևում էր անունների մոտ կանգնելու ձևից։ Մարդիկ մոտենում էին, կանգնում մի պահ երկար, հետո հետ քաշվում։ Հուշատախտակների լեզուն սովորաբար զուսպ է, նույնիսկ երբ դրա վրա դրված են ամենածանր բառերը։ Անունը, ազգանունը, երբեմն տարիքը, երբեմն ջոկատի անունը, երբեմն «զոհված», երբեմն «անհետ կորած»։ Մնացած ամեն ինչ թողնված է նրանց, ովքեր կարդում են։ Այդ օրը Բըրբենքում կարդացողները միայն համայնքային միջոցառման մասնակիցներ չէին։ Նրանք կանգնած էին Առաջին արցախյան պատերազմի մի կտորի դիմաց, որտեղ երեք տասնամյակ անց էլ փաստը, հիշողությունը, մեղադրանքը և սուգը նույն նախադասության մեջ չեն տեղավորվում։

Այդ հիշատակի հավաքի նախաձեռնողներից ու կազմակերպիչներից էր Սարգիս Թադևոսյանը, ում ամերիկահայ միջավայրում շատերն ասում են U.S. Arabo։ Անունը կարող է հնչել որպես սփյուռքյան մականուն, բայց նրա համար այն կենսագրական գիծ է։ Թադևոսյանը երիտասարդ էր, գրեթե պատանի, երբ գնաց Ղարաբաղի պատերազմ։ Հետո նրա կյանքը տեղափոխվեց Միացյալ Նահանգներ, այն երկիր, որտեղ շատ նախկին կամավորականներ իրենց պատերազմի մասին խոսում են եկեղեցական սրահներում, հիշատակի երեկոներին, ավտոտնակներում պահված արխիվների կողքին, երբեմն էլ՝ լռությամբ։ Սարգիս Թադևոսյանի նախաձեռնած հիշատակի միջոցառումը Բըրբենքում այդ լռության մեջ դրված գործնական քայլ էր․ հավաքել մարդկանց խաչքարի ու հուշատախտակի մոտ, բերել հոգևորականներին, կանչել պատերազմ անցած տղաներին, հունիսի 29-ը կապել կոնկրետ անունների հետ՝ հեռու պաշտոնական բառի հարթությունից։

Yerevan Online Mag.-ը Երևանում այս առիթով զրուցեց «Արաբո» ջոկատի հրամանատար Մանվել Եղիազարյանի հետ։ Զրույցը սկսվեց Բըրբենքից՝ Սարգիս Թադևոսյանի կազմակերպած հիշատակի միջոցառումից, Պարգև Սրբազանի և Հովնան Սրբազանի մասնակցությունից, խաչքարի մոտ հավաքված մարդկանցից։ Մի քանի րոպե անց Երևանյան խոսակցությունը արդեն Մարտակերտի հողում էր։ Եղիազարյանը չի խոսում այդ պատերազմի մասին արխիվի հանգստությամբ։ Նրա մոտ տեղանունները դեռ հրամանային վիճակում են․ Կարմրավանը նոր են հետ վերցնում, Լեռնավանի ուղղությամբ դեռ հարձակման են պատրաստվում, Չայլուի կողմը դեռ բաց է մնալու, շտաբը դեռ տղամարդկանց է ուզում, իսկ Հասանղարան դեռ այն կետն է, որտեղ հիշողությունը վերածվում է մեղադրանքի։

Եղիազարյանի պատմած ժամանակագրության մեջ ամեն ինչ սկսվում է նահանջների ֆոնից։ Նա հիշում է Գետաշենը, Մարտունաշենը, Շահումյանը, ապա Մարտակերտը, որտեղ հայկական ուժերը բախվել էին հակառակորդի առաջխաղացմանը։ Նրա խոսքով՝ Կարմրավանը հակառակորդը վերցրել էր, հետո հայկական ուժերը հակահարձակմամբ վերադարձրել էին գյուղը, խոցվել էր տեխնիկա, հավաքվել էին զենքեր։ Այդ հիշողության մեջ զենքերի հավաքումը հաշվարկի միջոց է․ նա ասում է, որ հակառակորդի կորուստների մասին խոսելիս իրենք թիվ էին ասում այն չափով, որքան զենք էին տեսել ու վերցրել։ Պատերազմի լեզուն այդպես է աշխատում․ զոհվածի թիվը երբեմն ծնվում է գետնին մնացած զենքից, տեխնիկայից, դիրքի վրա մնացած հետքից, հետո ուշ է մտնում արձանագրության մեջ։

Հետո Եղիազարյանի խոսքը մտնում է այն դրվագը, որի շուրջ նրա բարկությունը չի մաշվել։ Նա պատմում է, որ շտաբը հակահարձակման համար խոսում էր Լեռնավանի ուղղության մասին, և իրենից մարդիկ էին խնդրում՝ վաշտը համալրելու համար։ Այդ վաշտը ձևավորվում էր Հոկտեմբերյանի տղաների վրա, կային նաև արցախցիներ։ Եղիազարյանի հաշվարկով, եթե Լեռնավանի և Չայլուի ուղղություններով գործողությունները հաջողեին, այդ ուժը պետք է զբաղեցներ բաց մնացող հատվածը։ Ռազմական քարտեզի վրա դա կարող էր հնչել որպես պահեստի տեղակայման հարց։ Նրա այսօրվա խոսքում այդ որոշումը դարձել է չփակված վերք։ Նա համոզված է, որ տղաներին դրել են մի վիճակի մեջ, որտեղ նրանց ճակատագիրը կանխորոշված էր ավելի մեծ, իրենցից հեռու հաշվարկներով։ Այդ պնդումը ծանր է, վիճելի, անխնայող։ Նա այն ասում է ոչ որպես վերլուծաբան, այլ որպես հրամանատար, որը տարիներով իր մեջ պահել է նույն տեսարանը՝ մարդիկ գնացին, մարդիկ չվերադարձան, հետո սկսվեց մեղադրանքի, լռության և կիսատ որոնման երկար շրջանը։

Նրա ամենակոշտ բառերից մեկը «մատաղ» բառն է։ Եղիազարյանը պատերազմական զոհին և իր խոսքով «մատաղ արված» զինվորին տարբեր տեղերում է դնում։ Նրա համար մարտում ընկած մարդը ընկել է կռվի օրենքի մեջ, որքան էլ մահը դաժան լինի։ Անհետ կորածի կամ իր ընկալմամբ դավաճանությամբ կորստի գնացած մարդու դեպքում ընտանիքին տրված ցավը ուրիշ բնույթ ունի։ Այդ տարբերակումը փաստաթղթի լեզու չէ, բայց պատերազմի մասնակիցների խոսքի մեջ այն հաճախ ավելի զորեղ է, քան որևէ պաշտոնական եզրույթ։ Եղիազարյանը ասում է՝ մարտադաշտում զոհվում են, առանց զոհի պատերազմ չի լինում։ Հետո հանկարծ կտրում է նախադասությունը և խոսքը տանում այն տեղը, որտեղ զոհը իր համար այլևս մարտի հետևանք չէ, այլ ուրիշների որոշման հետևանք։ Այդ պահերին նրա ձայնը կորցնում է հանգիստը։ Հոդվածի համար այդ ձայնը հեշտ չէ մշակել։ Այն պետք է դնել այնպես, որ չփոխարինի փաստին, բայց չկորցնի իր իրականությունը։

Հասանղարայի շուրջ տարիների ընթացքում գոյացել են տարբեր պատմություններ, և դրանց մեջ յուրաքանչյուր խոսող ունի իր տարածքը։ Ընտանիքները պահել են որդիների լուսանկարները, զինակիցները՝ վերջին տեղաշարժերի հիշողությունը, հրամանատարները՝ իրենց քարտեզը, հետաքննողներն ու լրագրողները՝ անունների ու վարկածների թղթապանակները։ Տասնվեց տարի անց հանրային դաշտում հայտնված տեսանյութերը նորից բացեցին այդ պատմությունը։ Այն ժամանակ նախկինում անհետ կորած համարվող տղաների մասին խոսակցությունները փոխվեցին, ծնողները նորից կանգնեցին նույն դռան առաջ, որտեղից սկսել էին տարիներ առաջ։ Ճշմարտությունը մոտեցավ, բայց հանգիստ չբերեց։ Մարմնի վերադարձը, տեղանքի պարզումը, պատասխանատվության անունը և ընտանիքի սուգը չեն համընկնում միշտ նույն օրը։ Երբեմն ամեն մեկը գալիս է առանձին, ուշացած, կիսատ և վիրավորող հերթականությամբ։

Այդ պատճառով հունիսի 29-ի նման օրը կոշտ է։ Այն չի թողնում, որ անհետ կորածի գործը դառնա միայն պետական հանձնաժողովի կամ հին գործի նյութ։ Հայկական և ադրբեջանական կողմերը տարբեր տարիների խոսել են անհետ կորածների թվերի, գերիների, զանգվածային թաղումների, մասունքների նույնականացման, ԴՆԹ նմուշների, միջնորդների աշխատանքի մասին։ Այդ ամբողջ լեզուն անհրաժեշտ է, որովհետև առանց դրա ոչ մի ընտանիք չի ստանում պատասխան։ Բայց ընտանիքի մեջ թիվը միշտ վերածվում է մեկ մարդու։ Ոչ ոք տանը չի սպասում վիճակագրության վերադարձին։ Սպասում են որդուն, եղբորը, հորը, ամուսնուն, զինակցին։ Երբ նա չի գալիս, սպասումը դառնում է տան կահույքի մի մաս։ Այն նստում է դարակների, պատերի, լուսանկարների, հեռախոսազանգերի և լռությունների վրա։

Բըրբենքի հիշատակի միջոցառումը հենց այս անհատական ցավը հանեց համայնքային տարածք։ Սփյուռքում հիշողությունը հաճախ ապրում է կազմակերպված ձևերով՝ պատարագ, հուշ-երեկո, ծաղկադրում, դպրոցի սրահ, բարեգործական ճաշկերույթ, տարեդարձ, հավաքական լուսանկար։ Այդ ձևերը երբեմն չափազանց կարգապահ են թվում պատերազմի անկարգ ցավի համար։ Բայց առանց դրանց հիշողությունը կարող է ցրվել ընտանիքների ներսում, մաշվել մեկ սերնդի հետ, մնալ մոր ձայնի մեջ և նրա հետ էլ լռել։ Խաչքարի ու հուշատախտակի մոտ կայացած արարողությունը այդ վտանգի դեմ փոքր պաշտպանություն էր։ Այն ասում էր՝ անունները դուրս են բերվում տան միջից և դրվում են մի վայրում, որտեղ հաջորդ սերունդը կարող է կանգնել, կարդալ, հարցնել։

Պարգև Սրբազանի ներկայությունը Բըրբենքում այդ օրը աշխատում էր առանց երկար բացատրության։ Նրա կենսագրությունը կապված է Արցախի եկեղեցական կյանքի վերականգնման, պատերազմի տարիների Ստեփանակերտի, այն ժամանակների հետ, երբ հոգևորականը հաճախ կանգնում էր նույն տարածքում, որտեղ զինվորականն էր կանգնում, որովհետև հանրային կյանքը դեռ չէր բաժանվել մաքուր ոլորտների։ 2023-ից հետո, երբ Արցախը դատարկվեց իր հայ բնակչությունից, այդ կենսագրությունը ստացավ ավելի խորը մթություն։ Պարգև Սրբազանի ներկայությունը ամերիկյան եկեղեցու բակում ասես մի տեղից մյուսն էր տեղափոխում կորցրած տարածքի հոգևոր հիշողությունը։ Հովնան Սրբազանի ներկայությունը պահում էր ամերիկահայ թեմի կարգը՝ եկեղեցի, համայնք, բակ, աղոթք, խաչքար, հիշատակ։ Այդ երկու հոգևոր գծերի միջև կանգնած էին մարդիկ, որոնց կենսագրության մեջ պատերազմը հրամանատարական, զինակցական, ընտանեկան կամ սփյուռքյան պարտքի տեսք էր ստացել։

Եղիազարյանը, խոսելով Բըրբենքի հավաքի մասին, նշեց Սարգիս Թադևոսյանին և նրա հետ կանգնած տղաներին։ Նրա խոսքում միջոցառումը «գեղեցիկ» էր, և այդ բառը նրա բերանում չի թաքցնում բարկությունը։ Նա տեսել էր հոգևոր հայրերին, արարողության պատրաստվածությունը, կադրերը, մարդկանց ներկայությունը։ Հետո նույն շնչով վերադարձավ պատերազմին։ Այդ անցումը շատ բան է ասում հիշատակի իրական բնույթի մասին։ Հիշատակը նրա համար հանգիստ նստելու արարողություն չէ։ Այն մարտական հիշողության կարգապահություն է, որը պետք է պահի անունը, վեճը, մեղադրանքը և ապագայի համար անհրաժեշտ, իր խոսքով, գաղափարախոսությունը։ Եղիազարյանը համոզված է, որ պատերազմում հաղթանակը կապված է մարդկանց ներսում ձևավորված հավատքի ու նպատակային լեզվի հետ։ Նրա օրինակներն ու ձևակերպումները երբեմն սուր են, երբեմն անհարմար, երբեմն պատմականորեն վիճարկելի, բայց այդ խոսքում երևում է մարդը, որը չի կարող ընդունել, որ իր տղաների պատմությունը մնա միայն զոհերի տախտակի վրա։

Նրա հետ զրույցի ամենամարդկային հատվածը սկսվեց մի հարցից՝ ընտանիքի համար ի՞նչն է ավելի ծանր՝ իմանալ ամենադաժան ճշմարտությունը, թե տարիներով ապրել առանց պատասխանի։ Եղիազարյանը շատ արագ պատասխանեց․ ընտանիքի համար ամենածանրը անորոշ վիճակն է։ Նա օրինակ բերեց այն ծնողներին, որոնց որդիները զոհվել էին բաց մարտում, զենքը ձեռքին, և որոնց հետ հնարավոր էր խոսել ուղիղ՝ քո որդին կռվել է, ընկել է կռվի մեջ, հայրենիքի համար, իր տեղում։ Այդ խոսքը սփոփանք չէ, բայց հիմք է տալիս սգին։ Անհետ կորածի ընտանիքը չունի այդ հիմքը։ Այն ապրում է մի տեղում, որտեղ որդին կարող է երևակայության մեջ լինել գերության մեջ, տանջանքների մեջ, հողի տակ, ուրիշի տեսած կադրում, չբացված փոսում, անանուն մասունքի մեջ կամ սուտ լուրի ծայրին։ Այդ վիճակը մարդու ներսում դառնում է անշարժ աղմուկ։

Այստեղից է գալիս խաչքարի և հուշատախտակի հասցեի նշանակությունը։ Երբ մարմին չկա, հասցեն դառնում է նվազագույն հնարավորություն։ Այն չի փոխարինում գերեզմանին։ Չի փակում գործը։ Չի վերադարձնում ճակատագրի բաց թողած վերջին նախադասությունը։ Բայց այն թույլ է տալիս, որ անունը չկորչի ընտանեկան հիշողության ներսում։ Բըրբենքի եկեղեցու բակում կանգնած խաչքարի մոտ այդ հասցեն ստանում է նաև սփյուռքյան իմաստ։ Լոս Անջելեսի հայությունը երկար տարիներ եղել է Արցախի պատերազմի դրամական, քաղաքական, տեղեկատվական ու մարդկային թիկունքի մի մասը։ Այստեղից գնացել են կամավորներ, հավաքվել են միջոցներ, ուղարկվել են դեղորայք, հագուստ, սնունդ, հետո եկել են տեղահանվածներ, վիրավորներ, նախկին մարտիկներ, ընտանիքներ, որոնք իրենց գյուղերի անունները պահել են ամերիկյան բնակարանների ներսում։ Հիմա այդ նույն տարածքում հիշատակի տախտակը պահում է այն մարդկանց անունները, որոնց վերջին տեղանքը ամերիկյան քարտեզի վրա չկա, բայց որոնց հիշողությունը եկել է այստեղ։

Հասանղարայի պատմությունը չի տեղավորվում հանգիստ վերականգնման մեջ։ Այն ունի կիսատ փաստեր, ծանր մեղադրանքներ, ընտանիքների ցավ, պատերազմի օրերի խառնաշփոթ, հետագա քաղաքական հաշվարկների մասին պնդումներ, հերքումների ու լռությունների շերտեր։ Եղիազարյանի վարկածը այս պատմության մեջ ամենակոշտներից է։ Նա հավատացած է, որ տղաների կորուստը պատահական մարտական ձախողում չէր։ Այդ պնդումը նրա խոսքում գալիս է դիակները հողի տակից հանելու նկարագրությունների, դիրքերը վերադարձնելու հիշողության, օգնության չգալու բարկության, իր ջոկատի հեղինակության մասին հիշեցումների հետ։ Ընթերցողը կարող է չընդունել նրա բոլոր գնահատականները։ Բայց չի կարող չտեսնել, որ այդ գնահատականները ծնվել են մի դեպքից, որը իր մեջ պահել է չափազանց շատ չպարզված բան։

Հին պատերազմների մասին խոսելիս վտանգավոր է ամեն ինչ մաքրել մինչև պատմական հարմար նախադասություն։ Առաջին արցախյան պատերազմի մասին հայկական հանրային խոսքը հաճախ սիրում է հաղթական գիծը․ ազատագրում, կամավորականություն, Շուշի, Լաչին, դիմադրություն, հաղթանակ։ Այդ գծի կողքին կան այնպիսի տեղեր, որտեղ հաղթանակի լեզուն կանգ է առնում։ Անհետ կորածների անունները այդ տեղերից են։ Նրանք թույլ չեն տալիս պատերազմը վերածել միայն շքերթի կամ միայն ողբի։ Նրանց շուրջ միշտ հարց կա՝ ով տեսավ վերջին անգամ, ով էր հրամայել, ինչու օգնություն չհասավ, ինչու մարմինները չբերվեցին, ինչու ընտանիքը տարիներ անց իմացավ այն, ինչ կարող էր իմանալ ավելի շուտ, ինչու հուշատախտակը երբեմն ավելի շուտ է պատրաստվում, քան գործի ամբողջական պատասխանը։

Բըրբենքի բակում այդ հարցերը բարձրաձայն չէին գոռում։ Եկեղեցական միջավայրի մեջ դրանց ձայնը ցածր էր, բայց ավելի երկարատև։ Պատերազմ անցած տղաները գիտեն այդ լռությունը։ Նրանք հանդիպում են տարիներ անց, իրար նայում են առանց լրիվ պատմելու, որովհետև որոշ բաներ պատմելիս էլ չեն ավարտվում։ Նրանցից մեկը կարող է հիշել դիրքի անունը, մյուսը՝ մեքենայի ձայնը, երրորդը՝ ով որ կողմ գնաց, չորրորդը՝ մարմին բերելու անհաջող փորձը։ Այդ հիշողությունները միշտ չէ, որ համընկնում են։ Երբեմն այդ անհամընկնումներն են ամենաշատը մոտենում ճշմարտությանը, որովհետև պատերազմը հետ չի տալիս կատարվածը մաքուր արձանագրությամբ։

Եղիազարյանի խոսքում կա մեկ պահ, որտեղ նա դադարում է միայն հրամանատար լինել և դառնում է մարդու ձայն, որը ուզում է մի օր տեսնել ամբողջական պարզում։ Երբ նրան հարցնում են, թե ինչ մեկ անկեղծ նախադասություն կասեր անհետ կորածների ընտանիքներին, նա չի ընտրում պաշտոնական մխիթարություն։ Ասում է՝ Աստված տա մի օր ամեն ինչ պարզվի, պարզվի՝ ինչն էր պատճառը, որ այդ գեղեցիկ տղաները գնացին իրենց Գողգոթան։ Հետո նրա բառերը նորից կոշտանում են, դառնում են պատժի, դավաճանության, մարմնի մեջ տարածվող վարակի պատկերներ։ Այդ ամբողջը հուշատախտակի լեզու չէ։ Հուշատախտակը չի կարող այդպես խոսել։ Նրա վրա մնում են անունները։ Բայց այդ անունների տակ կանգնած մարդիկ իրենց մեջ կրում են հենց այդ բոլոր ձայները՝ աղոթքը, բարկությունը, մեղադրանքը, հույսը, խեղդված հարցը։

Անհետ կորածների խնդիրը պատերազմի ավարտից հետո չի ավարտվում, որովհետև այն հենց ավարտի բացակայության մասին է։ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև տարբեր տարիներին քննարկվել են գերիների, անհետ կորածների, մասունքների, գերեզմանների, զանգվածային թաղումների հարցեր։ Միջազգային կառույցները խոսել են ընտանիքների իրավունքից՝ իմանալ ճակատագիրը, կողմերի պարտավորությունից՝ որոնել և փոխանցել տեղեկություն, ԴՆԹ նույնականացման անհրաժեշտությունից։ Այդ լեզուն դանդաղ է, ծանր, հաճախ անտանելի բյուրոկրատական։ Բայց այդ դանդաղ աշխատանքի բացակայության դեպքում հուշատախտակները դառնում են ավելի շատ, իսկ պատասխանները՝ քիչ։ Բըրբենքի միջոցառումը այդ իմաստով նաև անուղղակի պահանջ էր՝ անունը միայն հիշել չի կարելի, եթե անունի տակ գործը դեռ բաց է։

2020-ի պատերազմից հետո անհետ կորածների թեման Հայաստանում նորից դարձավ ամենօրյա ցավ։ Նոր ընտանիքներ սկսեցին անցնել նույն ճանապարհով՝ ցուցակներ, հիվանդանոցներ, դիահերձարաններ, ԴՆԹ նմուշներ, հեռախոսազանգեր, զինվորական մասեր, պետական դռներ, լուրեր, հերքումներ, սպասում։ 2023-ի սեպտեմբերից հետո այդ ցավի վրա նստեց Արցախի դատարկված տարածքի զգացումը։ Առաջին պատերազմի անհետ կորածների ընտանիքների համար դա նշանակում էր, որ իրենց սպասման աշխարհագրությունն ավելի է հեռացել։ Եթե առաջ կարելի էր մտածել, որ ինչ-որ գյուղում, ինչ-որ հին բնակիչ, ինչ-որ զինակից, ինչ-որ փոս, ինչ-որ հողակտոր դեռ կարող է խոսել, հիմա այդ հողակտորն էլ ունի նոր լռություն։ Սփյուռքի խաչքարը այս հեռացման դեմ փոքր, բայց տեսանելի գործողություն է։ Այն ասում է՝ եթե տեղանքը հեռացել է, անունը թող չհեռանա։

Սարգիս Թադևոսյանի կենսագրության մեջ այդ գործողությունը անձնական է։ Երիտասարդ տարիքում պատերազմ անցած մարդը հիմա ապրում է մի երկրում, որտեղ ամեն ինչ պահանջում է կազմակերպվածություն՝ եկեղեցու բակի թույլտվություն, միջոցառման օր, մարդկանց հրավիրել, հուշատախտակի շուրջ կանգնեցնել նրանց, ովքեր գուցե վաղուց չեն խոսել այդ պատմությունների մասին։ Այդ աշխատանքը արտաքինից պարզ է թվում։ Իրականում հիշողություն կազմակերպելը սփյուռքում նաև պայքար է մոռացության հարմարավետության դեմ։ Ամերիկյան քաղաքում կյանքը արագ է վերցնում մարդկանց․ աշխատանք, ընտանիք, ճանապարհ, հարկեր, հիվանդանոց, դպրոց, կիրակի օրվա խցանումներ։ Պատերազմի անունները, եթե դրանք չդրվեն քարի վրա, կարող են մնալ միայն տարեց մարդկանց խոսակցության մեջ։ Այդ խոսակցությունն էլ մի օր ընդհատվում է։

Խաչքարի մոտ հավաքվածները եկել էին այդ ընդհատումը հետաձգելու։ Ոմանք, գուցե, եկել էին նաև իրենց համար պարզելու, թե ինչ է մնացել «Արաբո»-ից այսօր․ ջոկա՞տ, պատմությո՞ւն, վեճ, հիշատա՞կ, պարտք, կամավորականի հին անուն, թե մի քանի ընտանիքի չփակված գործ։ Մանվել Եղիազարյանի խոսքը թույլ չի տալիս ընտրել միայն մեկ տարբերակ։ Նրա համար «Արաբո»-ն դեռ մարտական մարմին է՝ հեղինակությամբ, կորուստներով, իրեն վերագրված մեղքերով, իր վրա գցված պատմություններով, իր ներսում պահված չասվածներով։ Բըրբենքի տախտակի համար «Արաբո»-ն անունների շարք է։ Ընտանիքի համար «Արաբո»-ն կարող է լինել որդու վերջին ճանապարհի անունը։ Այդ երեք պատկերները իրար չեն բացառում։ Դրանք իրար կողքի կանգնած են նույն քարի մոտ, ինչպես միջոցառման մասնակիցները՝ մեկը խաչակնքվելով, մեկը լուռ նայելով, մեկը հեռախոսով նկարելով, մեկը հիշելով մի դետալ, որը ուրիշ ոչ ոք չի լսել։

Հիշատակի միջոցառումները սովորաբար ավարտվում են շնորհակալություններով, աղոթքով, լուսանկարով, ծաղիկներով։ Այդ օրը ևս բակը դատարկվեց, մարդիկ գնացին իրենց մեքենաների կողմը, եկեղեցու շրջակայքը վերադարձավ Բըրբենքի սովորական ձայնին։ Բայց խաչքարի մոտ մնացին այն անունները, որոնց պատճառով մարդիկ հավաքվել էին։ Քարը իր վրա չի վերցնում Մանվել Եղիազարյանի բոլոր մեղադրանքները, չի պատասխանում ընտանիքների բոլոր հարցերին, չի բացում հին շտաբների փաստաթղթերը, չի պարզում՝ ով որտեղ էր կանգնած 1992-ի հունիսի վերջին։ Քարը կատարում է ավելի սառը գործ․ պահում է անունը հանրային տեղում, այնտեղ, որտեղ անցնող մարդը կարող է կանգնել ու կարդալ։

Այդ կարդալու պահին պատմությունը նորից սկսվում է։ Հունիսի 29-ը չի մնում օրացույցի մեջ, Բըրբենքը չի մնում ամերիկյան խաղաղ քաղաքի մեջ, Սրբոց Ղևոնդյանցի բակը չի մնում միայն թեմական կենտրոնի բակ։ Մարդը կարդում է անունը, և քարի մակերեսից բացվում է ճանապարհ դեպի Կարմրավան, Լեռնավան, Չայլու, Հասանղարա, դեպի այն մայրը, որը տարիներով սպասել է մեկ պարզ նախադասության՝ որտեղ է իր որդին։ Այդ նախադասությունը դեռ բոլորի ձեռքում չէ։ Խաչքարի մոտ հունիսի 29-ին մնաց դրա բաց տեղը։

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ