Ինչպես 1969-ին Լենինի պողոտայում կանգնեցված Վահագնը 2026-ին վերադարձավ կենտրոն՝ անցնելով Մոսկվա կինոթատրոնի, Էջմիածնի ճանապարհի, քամուց փշրված մարմնի և կառավարության որոշման միջով

27 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՐԱՄ ՄԻՆԱՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Վահագն Վիշապաքաղը Իսակովի պողոտայի խաչմերուկից վերադարձավ Երևանի կենտրոն՝ կառավարության որոշումով, քաղաքապետարանի դիմաց բացման արարողությամբ և մի խոսքով, որը հին դիցարանի վիշապին բերեց 2026-ի ընտրական լեզվի մեջ։ Սա պղնձե հուշարձանի կենսագրություն է՝ Լենինի պողոտայից մինչև Ռուսաստանի հրապարակ, քամուց փշրված մարմնից մինչև նոր պատվանդան։

Կառլեն Նուրիջանյանի Վահագնը կես դարից ավելի շրջել է Երևանի հասցեներով, ընկել, կոտրվել, վերականգնվել, անցել պետական ցուցակների միջով և վերջապես կանգնել քաղաքապետարանի դիմաց։ Նրա վերադարձի օրը քաղաքի կենտրոնում բացվեց հուշարձանի նոր տեղը, և դրան կպավ այն քաղաքական լարվածությունը, որի մեջ հին Վիշապաքաղը միանգամից սկսեց խոսել նոր ձայնով։

2026 թվականի հունիսի 18-ի կառավարության N 852-Ն որոշման մեջ որևէ ծիսական բառ չկար։ Թուղթը սկսվում էր վարչական լեզվով, որի մեջ հուշարձանները սովորաբար կորցնում են իրենց մարմինը և դառնում գույքային տողեր. Երևանի քաղաքապետին թույլատրվում է Կառլեն Նուրիջանյանի «Վահագն Վիշապաքաղ» հուշարձանը տեղափոխել Մալաթիա-Սեբաստիա վարչական շրջանի Ադմիրալ Իսակովի պողոտայի և Սեբաստիայի փողոցի խաչմերուկից Կենտրոն վարչական շրջանի Ռուսաստանի հրապարակ՝ Ալեքսանդր Մյասնիկյանի հրապարակին հարակից տարածք, Երևանի քաղաքապետարանի դիմաց։ Որոշման երկրորդ շերտը պետական ցուցակի լեզուն էր. հուշարձանի հասցեն այլևս Մալաթիա-Սեբաստիա չէր, դրա փոխարեն պետական պահպանության հաշվառման մեջ ավելացվում էր Կենտրոնի նոր տողը։ Ծախսերը դրվում էին Երևանի համայնքի բյուջեի վրա։ Վարչապետի ստորագրության տակ հին աստծո քաղաքային կենսագրության հերթական էջը փակվում էր առանց որևէ հուզական նշանի։

Այդ որոշման փոքր տեխնիկական խորամանկությունը թաքնված էր ուժի մեջ մտնելու կարգում։ Թույլտվությունը պետք է գործեր հրապարակման հաջորդ օրը, իսկ պետական ցուցակի նոր տողը՝ այն պահին, երբ հուշարձանն արդեն տեղադրված կլիներ նոր վայրում։ Թուղթը չէր շտապում իրենից առաջ անցնել։ Նախ պիտի շարժվեր պղինձը, հետո պետական հիշողությունը պիտի փոխեր հասցեն։ Այդ հերթականությունը քաղաքի համար հազվադեպ ազնիվ էր. փաստաթուղթը ընդունում էր, որ հուշարձանի իրական տեղը քարտեզի վրա սկսվում է այն պահից, երբ կռունկը իջեցնում է մարմինը նոր պատվանդանի վրա, և անցորդը առաջին անգամ ստիպված է լինում շրջանցել կամ նայել նրան։

Թղթի վրա Վահագնը շարժվեց մի քանի նախադասությամբ։ Քաղաքում այդ շարժումը երկար էր։ Պատվանդանից պոկել էր պետք մի մարմին, որը 2004-ի դեկտեմբերից կանգնած էր քաղաքի արևմտյան մուտքերի մոտ՝ կամրջի, արագընթաց մեքենաների, ճանապարհային փոշու և անընդհատ փոխվող գովազդային վահանակների կողքին։ Այնտեղ նա չէր դիմավորում հետիոտնին։ Նրան տեսնում էին պատուհանից, կարճ, կողային հայացքով, երբ ավտոբուսը կամ տաքսին արագությամբ անցնում էր խաչմերուկը։ Վահագնը, որ քանդակված էր որպես վիշապի դեմ կռվող մարմին, տարիներով ապրեց այնպիսի վայրում, որտեղ մարդը հազիվ հասցնում էր նկատել պղնձի կռացած գիծը, բազալտի մուգ բեկորը, շարժման մեջ սառած ձեռքը։ Քաղաքի հիշողությունը երբեմն պահվում է այնպիսի տեղում, որտեղ մարդը չի կարող կանգնել։

Հունիսի 24-ին, կառավարության որոշումից վեց օր անց, Վահագնը արդեն քաղաքապետարանի դիմաց էր։ Ռուսաստանի հրապարակը սովորաբար ներկայանում է իր անունով նախքան իր տեսքով. մի կողմում քաղաքապետարանի շենքն է, մյուս կողմում՝ Մոսկվայի տունը, քիչ այն կողմ՝ Մյասնիկյանի արձանի կարմրաշագանակագույն լռությունը, ներքևում՝ երթևեկության գոտիները, վերևում՝ վարչական ապակիները։ 2008 թվականի հոկտեմբերին այդ հրապարակը բացվել էր որպես հայ-ռուսական կապերի նշան. ներկա էին երկու երկրների նախագահները, հրապարակն ընկալվում էր որպես քաղաքային դիվանագիտական նշան՝ քաղաքի վարչական կենտրոնի և Մոսկվայի տան միջև։ Տասնութ տարի անց նույն հրապարակում բերվեց Վահագնը՝ արևի, կրակի, պատերազմի և վիշապասպանության հին մարմնով։ Այս անգամ արարողության դիվանագիտական ձևը արագորեն փոխվեց ներքաղաքական ձայնի։

Բացման օրը քաղաքապետ Տիգրան Ավինյանը խոսեց նախաձեռնության մասին՝ ասելով, որ միտքը իրենն է եղել, շնորհակալություն հայտնեց կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարար Ժաննա Անդրեասյանին, կառավարությանն ու ներգրավված կառույցներին։ Նա հիշեցրեց Մովսես Խորենացու պահած Վահագնի ծնունդը՝ երկնքի, երկրի, ծիրանի ծովի, եղեգնիկի ծխի ու բոցի միջից դուրս եկող պատանուն։ Հետո ասաց այն նախադասությունը, որը բացման պաշտոնական տեսարանը կտրուկ տարավ հուշարձանի կենսագրությունից դեպի նույն ամսվա ընտրական հիշողությունը. թող ներեն քաղաքական ենթատեքստի համար, բայց վերջերս էլ մեծ վիշապ կար, և ժողովուրդը իր ընտրությամբ ազատեց Հայաստանն ու ժողովրդավարությունը։ Քաղաքապետի ձայնի մեջ հին դիցարանը մի պահ աշխատեց որպես թարմ քաղաքական կոդ։ «Վիշապը եկավ, բայց հեռացավ գլխատված» ձևակերպումը մնաց հրապարակում ավելի երկար, քան արարողության մնացած խոսքերը։

Այդ նախադասության ֆոնին հունիսի 7-ի ընտրությունների թվերը դեռ չէին սառել։ Քվեարկությունից մեկ շաբաթ անց հրապարակված վերջնական հաշվարկով իշխող ուժը ստացել էր ձայների գրեթե կեսը, խորհրդարան էին մտել նաև երկու ընդդիմադիր ուժեր, և քարոզարշավի վերջին օրերի կոշտությունը դեռ թափված էր լրահոսի մեջ։ Ընտրությունը պատմվել էր իշխանական լեզվով՝ որպես Հայաստանի ներսում ինքնիշխանության պահ, ընդդիմադիր խոսքում՝ որպես վարչական ճնշումների և անհավասար խաղի պատմություն։ Ռուսաստանի անունը այդ օրերին դուրս էր եկել դիվանագիտական հաղորդագրությունների սահմաններից։ Այն նստել էր նախընտրական մեղադրանքների, հեռախոսազրույցների չոր հաղորդագրությունների, բիզնեսմենի կալանքի, եկեղեցական հայտարարությունների, արտաքին ճնշման մասին խոսքերի վրա։ Եվ ահա քաղաքի կենտրոնում, Ռուսաստանի անունը կրող հրապարակում, քաղաքապետը բացում էր Վիշապաքաղին ու խոսում գլխատված վիշապի մասին։ Հուշարձանը չէր ընտրել իր նոր հարևաններին։ Քաղաքն էր ընտրել նրա համար։

Այդ հարևանությունը բացման օրը աշխատում էր առանց բացատրության։ Եթե հուշարձանը նույն շաբաթ տեղադրվեր որևէ չեզոք կանաչ գոտում, քաղաքապետի ակնարկը կմնար նախընտրական լեզվի շարունակություն։ Ռուսաստանի հրապարակում այն ստացավ տեղագրական մարմին։ Հրապարակի անունը, Մոսկվայի տան պատը, քաղաքապետարանի պատուհանները, ընտրություններից հետո դեռ չմարած մեղադրանքները և հին աստծո վիշապը հայտնվեցին մեկ կադրի մեջ։ Ոչ ոք կարիք չուներ դրա մասին առանձին պաստառ կախելու։ Լուսանկարիչների տեսախցիկները արդեն ընտրել էին կոմպոզիցիան՝ պղինձ, վարչական ապակի, պաշտոնական ժպիտներ, քաղաքի կենտրոնի ծանր անունը։

Ժաննա Անդրեասյանի խոսքը նույն օրը այլ ռիթմ ուներ։ Նա ասաց, որ հուշարձանը գտել է իր կայուն տեղը և այլևս չպետք է թափառի քաղաքից քաղաք, տեղից տեղ։ Այդ նախադասությունը, եթե հանվեր բացման արարողության ձևականությունից, կարող էր դառնալ Վահագնի ամբողջ կենսագրության կարճ նկարագիրը։ Հուշարձանը իր կյանքն ապրել էր տեղափոխության մեջ։ Այն ստեղծվել էր խորհրդային Երևանի այն շրջանում, երբ քաղաքը փորձում էր ազգային դիցարանը տեղավորել սոցիալիստական մայրաքաղաքի հրապարակների ու պողոտաների մեջ՝ առանց այդ մասին բարձր խոսելու։ Նուրիջանյանի Վահագնը պաշտոնական նոր բացման կենսագրության մեջ թվագրվեց 1968-ով, հին հուշարձանային գրառումներում երբեմն երևում է 1964-ը։ Երևանի հիշողության մեջ նման անհարթ թվերը հազվադեպ չեն. երբ հուշարձանը շատ է տեղափոխվում, նրա ծննդյան տարեթիվն էլ է սկսում շարժվել։

Առաջին մեծ կանգառը Լենինի պողոտան էր, այսօրվա Մաշտոցը։ 1969-ին Վահագնը հայտնվեց քաղաքի կենտրոնական երակի վրա՝ այն փողոցում, որտեղ խորհրդային ցուցանակների տակ արդեն ապրում էին հին անուններ, թաքուն կիսաձայն հիշողություններ, ազգային ձևերի թույլատրված դրվագներ։ Պղնձե մարմինը կանգնում էր քարե հիմքի վրա, կռվի պահին բռնված, կարծես հին առասպելը դուրս էր եկել ձեռագրի էջից և դրվել ավտոբուսների, խանութների, զբոսնող ուսանողների, երեկոյան լույսերի մեջ։ Այդտեղ նա երկար չմնաց։ 1970-ականներին նրան տեղափոխեցին Նկարիչների միության և Մոսկվա կինոթատրոնի հարևանությամբ։ Վիշապի հետ կռվող աստվածը մոտեցավ արվեստի տան պատերին, կինոթատրոնի հերթերին, քաղաքի այն հատվածին, որտեղ երեկոյան մարդիկ կանգնում էին տոմսի, ծանոթի, պատահական զրույցի համար։ Հուշարձանի շուրջը փոխվեց ձայնը. պողոտայի լայն անցումի փոխարեն կինոյի սպասում էր, նկարչական միջավայր, քաղաքի մշակութային կիսաշրջան։

Նույն կերպարը այդ տարիներին դուրս եկավ Երևանից էլ։ 1971-ին Նուրիջանյանի Վահագնի կրկնօրինակը տեղադրվեց Արմավիր գյուղի մշակույթի տան դիմաց՝ ուրիշ չափերի, ուրիշ քաղաքի, ուրիշ հանդիսատեսի համար։ Դա հազվադեպ նշան էր այն մասին, որ քանդակը արդեն հասցրել էր դառնալ ճանաչելի ձև, մեկ հասցեից դուրս եկած առարկա։ Բայց մայրաքաղաքային բնօրինակը շարունակեց շարժվել։ Նրա կրկնօրինակը մնաց գյուղական մշակույթի տան առջև՝ ավելի հանգիստ կենսագրությամբ, մինչ Երևանի Վահագնը մտնում էր այն շրջապտույտը, որտեղ յուրաքանչյուր նոր տեղադրում նրա պատմության վրա ավելացնում էր մի շերտ և ջնջում նախորդ տեղանքի որոշ ձայներ։

1980-ականների սկզբին նա դուրս եկավ կենտրոնից։ Վահագնը տեղափոխվեց Էջմիածնի խճուղու կողմը, քաղաքի այն եզրը, որտեղ Երևանը այլևս պողոտաների քաղաք չէր, այլ ճանապարհների, կամուրջների, պահեստների և մուտքերի քաղաք։ Այդ տեղափոխության ճշգրիտ ներքին պատճառաբանությունը հանրային հիշողության մեջ բաց էջերով է մնացել։ Պաշտոնական կենսագրությունը արձանագրում է տեղափոխությունը, քաղաքը՝ դրա հետևանքը. կենտրոնից հեռացված Վահագնը սկսեց աշխատել որպես մուտքի նշան, բայց կորցրեց քաղաքի հետ դանդաղ հանդիպելու հնարավորությունը։ Նրան տեսնողը շարժման մեջ էր։ Նրան մոտենալը դժվար էր։ Հուշարձանը վերածվել էր հասցեի, որին բոլորը գիտեին, բայց քիչերն էին գնում։

Քամին ամենաանհիշող դիտորդն է քաղաքում։ 1990-ականների վերջերին ուժեղ քամին հուշարձանը գցեց պատվանդանից։ Պղինձը, որ հեռվից երևում էր որպես անխոցելի մետաղ, կոտրվեց։ Վահագնի մարմինը, տարիներ շարունակ դրված ճանապարհի կողքին, մի օր դարձավ վերականգնման խնդիր։ Ներսես Չարխչյանը՝ քանդակագործ-դրվագողը, 2001-ին վերականգնեց պղնձե ձևը, ամրացրեց ներսից, աշխատեց այնպիսի նյութի հետ, որի վնասը միշտ երևում է մաշկի վրա։ Վերականգնումից հետո հուշարձանը դեռ ժամանակ ունեցավ սպասելու։ 2004 թվականի դեկտեմբերի 19-ին նա նորից տեղադրվեց Ադմիրալ Իսակովի պողոտայի և Սեբաստիայի փողոցի խաչմերուկի մոտ։ Այդ օրվա քաղաքը ուրիշ էր. հետխորհրդային ծանր տարիներից դուրս եկած Երևանը արդեն սովորել էր կիսակառույցներին, նոր փողի հետ եկող ցուցանակներին, հին քաղաքի արագ նահանջին։ Վահագնը վերադարձավ առանց իր առաջին կենտրոնական տեղերի՝ արդեն որպես ճանապարհային նշան, որպես վերականգնված մարմին՝ անընդհատ անցնող մեքենաների դիմաց։

Դրվագված պղնձի վերականգնումը նման դեպքերում արտաքին կոսմետիկա չէ։ Մետաղը պիտի պահի հին հարվածների լեզուն և միաժամանակ դիմանա նոր ծանրությանը։ Չարխչյանի աշխատանքը Վահագնին վերադարձրեց բաց օդ՝ նույն քամուն, նույն ձմռանը, նույն արևին։ Քաղաքային արձանը երբեք ավարտված առարկա չէ, եթե կանգնած է դրսում։ Ամեն սեզոն նրա վրա թողնում է փոքր վնաս, ամեն անտեսված ճեղք սպասում է հաջորդ ուժեղ եղանակին։ Այդ պարզ ճշմարտությունը 1990-ականների վերջի քամին գրել էր Վահագնի մարմնին ավելի կոշտ, քան որևէ մասնագիտական հաշվետվություն կարող էր գրել։

Կառլեն Նուրիջանյանը այդ ժամանակ վաղուց չկար։ Նա ծնվել էր Երևանում 1929-ին, սովորել Փանոս Թերլեմեզյանի անվան ուսումնարանում, հետո՝ Երևանի գեղարվեստաթատերական ինստիտուտում, մահացել 1982-ին՝ հիսուներկու տարեկանում։ Նրա անունը քաղաքի մեջ մնաց երեք հսկայական դիցական կերպարներով՝ Վահագն, Հայկ Նահապետ, Տորք Անգեղ։ Նուրիջանյանի քանդակներում մարմինը հաճախ ծանր է, լարված, կտրուկ, առանց քաղցրության։ Նա դիցարանը չի փափկացնում քաղաքային դեկորի չափին։ Վահագնի դեպքում պղինձը աշխատում է որպես այրված մաշկ. հարթ փայլը և թանգարանային հանգստությունը այնտեղ չկան, կա կռվի պահին ձգված մակերես։ Նրա Վահագնը կանգնած արձան չէ այն իմաստով, որով կանգնած են պետական մեծ պատվանդանների կերպարները։ Նա թեքված է, բռնված շարժման մեջ, պարանոցի և ուսերի լարվածությամբ։ Վիշապը նրա տակ ու կողքին չէ որպես առանձին հրեշի հարմար պատկեր։ Այն մարմնի դիմադրությունն է, որից քանդակը ստանում է իր ամբողջ լարվածությունը։

Հուշարձանի նյութական կենսագրությունը փոքր թվերով է ամրացված՝ մոտ երեքուկես մետր բարձրություն, դրվագված պղինձ, անտաշ բազալտ, մոտ չորս հարյուր կիլոգրամ քաշ։ Այդ թվերը կարդալիս թվում է՝ բավական են հուշարձանի անվտանգությունը պատկերացնելու համար։ Քամու պատմությունը փչացնում է այդ վստահությունը։ Քաղաքային հուշարձանի կյանքը նյութից այն կողմ է անցնում։ Նա կախված է պատվանդանից, տեղից, պահպանությունից, այն տեսանելիությունից, որը ստիպում է մարդկանց նկատել վնասը նախքան ուշ կլինի։ Երբ Վահագնը կանգնած էր Իսակովի խաչմերուկում, նա պետական պահպանության տակ գտնվող հուշարձան էր, բայց քաղաքի ամենօրյա աչքի առաջ չէր։ Պետական ցուցակը պահում էր անունը։ Քաղաքային քայլքը՝ ոչ այնքան։

Այդ պատճառով 2026-ի տեղափոխության պաշտոնական լեզուն ավելի կարևոր էր, քան առաջին հայացքից երևում էր։ Կառավարության որոշման «տեղափոխել» բայը չէր սպառում թղթի գործը։ Այն փոխում էր պետական հաշվառման հասցեն, մի տողով հանում Մալաթիա-Սեբաստիայի նախորդ գրանցումը, ավելացնում Կենտրոնի նոր հասցեն։ Հուշարձանը դառնում էր քաղաքապետարանի անմիջական հարևան։ Նրա պահպանության պատասխանատվությունը այլևս չէր կարող կորչել ճանապարհային աղմուկի մեջ։ Ամեն օր պատուհանից նրան տեսնելու էին նրանք, ովքեր ստորագրում են քաղաքի բարեկարգման, մշակութային գույքի, շինարարական թույլտվությունների և տարածքային որոշումների թղթերը։ Այդ տեսանելիությունը ևս քաղաքական է, թեև ոչ միշտ ընտրական իմաստով։ Քաղաքի կենտրոնը հուշարձանին տալիս է աչք, բայց աչքը նաև պահանջում է հաշվետվություն։

Բացման արարողության կադրերում Վահագնը արդեն մաքրված էր, կանգնած նոր բազալտային ներկայությամբ, շուրջը՝ պաշտոնյաներ, լուսանկարիչներ, մշակութային ոլորտի մարդիկ, քանդակագործի ընտանիքի ներկայացուցիչները։ Նուրիջանյանի զարմուհի Ռուզաննա Ադամյանը խոսեց Վահագնի ուժի, արևի, հաղթանակի մասին, այն բառերով, որոնցով ընտանիքը հաճախ փորձում է անձնական հիշողությունը փոխանցել հանրային հրապարակին։ Նախարարն ասաց, որ դպրոցականները պետք է խնամեն և ճանաչեն հուշարձանները։ Քաղաքապետը խոսեց Կառլեն Նուրիջանյանի մասին, հիշեցրեց, որ նույն հեղինակի ձեռքով են քաղաքի դիցական այլ կերպարները։ Արարողության պաշտոնական շարքում կանգնած էր նաև նախարարի տեղակալ Ալֆրեդ Քոչարյանը, քաղաքային ու պետական կառույցների ներկայացուցիչներ, մարդիկ, որոնց անունները սովորաբար հայտնվում են բացման հաղորդագրության վերջում և հետո արագ անհետանում հիշողությունից։ Այդ օրը նրանց ներկայությունը պահում էր մեկ ուրիշ փաստ. հուշարձանի վերադարձը չէր արվել որպես մասնավոր բարերարի կամ մեկ վարչական շրջանի նախաձեռնություն։ Այն անցել էր կառավարության, նախարարության, քաղաքապետարանի և պետական պահպանության ցուցակի միջով։ Վիշապաքաղը կենտրոն էր բերվել ամբողջ վարչական մեքենայով՝ իր բոլոր ստորագրություններով, համաձայնեցումներով, ծախսային տողով և հանդիսավոր ժապավենով։ Հետո քաղաքական ենթատեքստի նախադասությունը կտրեց մշակութային արարողության մետաքսե ժապավենը։ Երբ հուշարձանը բացվում է ընտրություններից տասնյոթ օր անց և քաղաքապետը խոսում է վերջին հաղթահարված «վիշապի» մասին, լրագրողի տետրակում հուշարձանի տեղադրման հասցեն դառնում է ոչ պակաս կարևոր, քան նրա բարձրությունը։

Ռուսաստանի հրապարակը այդ օրը լուռ մնաց, ինչպես մնում են հրապարակները, որոնց անունները վերցնում են խոսքի հարվածը իրենց վրա։ 2008-ին այստեղ պաշտոնական ժապավեն էր կտրվել հայ-ռուսական բարեկամության լեզվով։ Այդ ժամանակ Մոսկվայի տունը դեռ նոր քաղաքային նշան էր, քաղաքապետարանի շենքը՝ Երևանի վարչական դեմքը, Մյասնիկյանի հարևանությամբ բացված հրապարակը՝ երկկողմ հարաբերությունների քաղաքային մակետ։ 2026-ին նույն մակետը այլ լույսի տակ էր։ Հայաստանի արտաքին քաղաքական բառապաշարը վերջին տարիներին փոխվել էր կոշտ և անհավասար քայլերով։ Անվտանգության մասին հին նախադասությունները կորցրել էին իրենց վստահ ձայնը, սահմանների ու դաշնակցային պարտավորությունների մասին փաստաթղթերը հաճախ կարդացվում էին ավելի սառը, քան գրվել էին։ Այդ մեծ շերտը բացման օրը բարձրաձայն չէր ներկայացվում։ Հրապարակում կանգնած էր Վահագնը, և հենց նրա անունը բավարար էր, որ յուրաքանչյուր ասված «վիշապ» ունենար ավելորդ արձագանք։

Վահագնի պատմության մեջ առասպելը միշտ եղել է հարմար և վտանգավոր նյութ։ Խորենացու պահած երգը գեղեցիկ է այնքան, որ հեշտ է այն դարձնել դատարկ հանդիսավորություն. երկինք, երկիր, ծով, եղեգ, ծուխ, բոց, խարտյաշ պատանի։ Բայց Նուրիջանյանի քանդակը այդ գեղեցկությունը չի թողնում մաքուր տեքստի մեջ։ Նրա Վահագնը մարմնով ծանր է, կոպիտ, լարված։ Հին երգի հնչյունները այստեղ փոխվում են մետաղի աշխատանքի, մուրճի հետքի, պղնձի ծալքի։ Երևանը տարիներ շարունակ այդ մարմնին վերաբերվել է քաղաքի կենտրոնական հիշողությունից դուրս մղված տեղափոխվող առարկայի պես։ Նա ապրել է մի քաղաքում, որտեղ արձանները երբեմն ավելի երկար են հիշում իրենց առաջին հասցեն, քան մարդիկ։ Լենինի պողոտայի անունը փոխվեց, Մաշտոցի պողոտան դարձավ անկախության քաղաքի գլխավոր հիշողություններից մեկը, Մոսկվա կինոթատրոնի շրջակայքը անցավ սեփական վեճերի միջով, Էջմիածնի ճանապարհը լցվեց նոր երթևեկությամբ, իսկ Վահագնը մնում էր նույն կռվի պահին՝ տարբեր քաղաքի մեջ։

Այդ կռվի պահը 2026-ին նորից կարդացվեց բարձրաձայն։ Քաղաքապետը չթաքցրեց քաղաքական ակնարկը։ Նույնիսկ ներողության կիսաֆորմուլան՝ թող ներեն ենթատեքստի համար, պահեց ակնարկը ավելի ամուր։ Խոսքը հեշտությամբ կարող էր մնալ դիցաբանության ու մշակույթի անվտանգ տարածքում։ Նա ընտրեց ներկա ամսվա լեզուն։ Արդեն հաջորդ օրը հուշարձանի մասին պատմող հրապարակումները հիշում էին տեղափոխության փաստը և դրա կողքին՝ այդ ձևակերպումը։ Վահագնի վերադարձը այդպես միանգամից ստացավ երկրորդ կյանք՝ մշակութային և քաղաքական։ Մեկը կար որոշման մեջ, բազալտի վրա, վերականգնված պղնձի լույսի մեջ։ Մյուսը՝ բացման խոսքում, հունիսյան ընտրության թվերի կողքին, այն հրապարակում, որի անունը ինքնին երկար քաղաքական պատմություն ունի։

Հուշարձանի հետ կապված ամենահանգիստ նախադասությունը գուցե նախարարինն էր՝ այլևս չթափառի։ Այնտեղ կար վարչական ցանկություն՝ վերջապես մի տեղ գտնել, փակել տեղափոխությունների շրջանը, վերադարձնել տեսանելիություն։ Բայց Երևանում «վերջնական տեղ» արտահայտությունը միշտ փխրուն է հնչում։ Քաղաքը սիրում է իր քարտեզը վերագրել նոր որոշումներով։ Հին շենքերը առավոտյան կարող են արթնանալ շինհրապարակի ցանկապատի հետևում, փոքր արձանները՝ հայտնվել պահեստում, փողոցների անունները՝ փոխվել նիստերի ընթացքում, հուշատախտակները՝ մոռացվել ներկի շերտի տակ։ Վահագնի կենսագրությունը այդ քաղաքի համար բացառություն չէ։ Նա ուղղակի ավելի տեսանելի է, որովհետև վիշապ է սպանում։

Նրա վերադարձը կենտրոն նաև մի հին անարդարություն է շտկում՝ առանց ամբողջ պատմությունը մաքրելու։ Քաղաքի գլխավոր դիցական քանդակներից մեկը երկար ժամանակ դուրս էր մնացել հետիոտնի ուղուց։ Վերադարձը նրան տալիս է նոր տեսողություն, նոր հանդիսատես, դպրոցականների խումբ, զբոսաշրջիկի լուսանկար, քաղաքապետարանի աշխատակցի ամենօրյա հայացք։ Մեկ վարչական շրջանից մյուսը տեղափոխվել է պղնձե մարմինը, նրա հետ՝ այն հարցը, թե Երևանը ինչ է անում իր հուշարձանների հետ այն տարիներին, երբ դրանք դուրս են գալիս բացման օրվա ծաղիկներից։ Վահագնի համար այդ հարցը ունի կոպիտ պատասխաններ՝ տեղափոխել, հեռացնել, գցվել քամուց, վերականգնել, նորից տեղադրել, նորից տեղափոխել։ Քաղաքը նրա հետ խոսել է բեռնատարով, կռունկով, կառավարության որոշմամբ, բացման արարողությամբ։

Հունիսի 24-ի լուսանկարներում ամեն ինչ կարգին է թվում։ Պաշտոնյաները կանգնած են իրենց տեղերում, պղինձը փայլում է, ծաղիկների գույնը նոր է, հարթակը մաքուր է, խոսքերը՝ մշակված։ Բայց հուշարձանի կենսագրությունը այդ կարգը կարդում է իր ձևով։ Նա հիշում է Լենինի պողոտայի առաջին տեղը, Մոսկվա կինոթատրոնի մոտի մշակութային շունչը, Էջմիածնի ճանապարհի փոշին, 1990-ականների քամին, Չարխչյանի վերականգնող ձեռքը, 2004-ի դեկտեմբերի ցուրտ տեղադրումը, 2026-ի հունիսի տաք քաղաքական խոսքը։ Պատվանդանի վրա կանգնած է նույն Վահագնը, բայց նրա շուրջը այլ քաղաք է։ Այդ քաղաքի նոր կենտրոնում հին աստծո վիշապը այլևս քանդակի ներքին հակառակորդը չէ։ Այն դարձել է բառ, որին կարելի է դնել ընտրության, իշխանության, արտաքին ճնշման, հաղթանակի, պարտության կամ քաղաքային ինքնասիրության վրա։ Այդքան ծանր բառը երբեմն հուշարձանի համար վտանգավոր է։ Այն կարող է ծածկել մետաղը։

Երեկոյան, երբ բացման արարողությունից հետո հրապարակը դատարկվում է, Վահագնը մնում է քաղաքապետարանի դիմաց՝ մեջքով դեպի վարչական ապակիների լույսը, դեմքով դեպի այն տարածքը, որտեղ մարդիկ անցնում են առանց երկար կանգնելու։ Մեքենաների աղմուկը այստեղ ուրիշ է, քան Իսակովի խաչմերուկում. ավելի կենտրոնական, ավելի խիտ, ավելի մոտ։ Մոսկվայի տան պատերը լռում են, Մյասնիկյանի հրապարակը շարունակում է իր ծանր լռությունը, քաղաքի կառավարական դռների մոտ նորից սովորական աշխատանքային շարժ է սկսվում։ Պղնձե մարմնի վրա մնում են հին մուրճերի հետքերը և նոր օրվա փոշին։ Վահագնը վերջապես վերադարձել է կենտրոն, բայց նրա ոտքերի տակ դրված բազալտը դեռ պահում է ճանապարհի թեթև թրթիռը, ասես բեռնատարը, որով նրան բերել են այստեղ, լիովին չի հեռացել հրապարակից։ Այդ աննշան թրթիռն է հիմա նրա ամենահավատարիմ կենսագրական նշանը՝ շարժված քաղաքի մեջ կանգնեցված անշարժ մարմին։