Արմեն Մուրադյանի կյանքը՝ կլարնետի ձայնից, «Արշակ Երկրորդի» հրավիրատոմսից և վիրավոր զինվորի կոճակ կոճկելու վարժությունից հավաքված

27 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

«Արմեն Մուրադյանի կենսագրության մեջ պաշտոնները ուշ են գալիս. սկզբում տասնհինգամյա սանիտարն է, Միքայելյանի վիրահատարանը, երկրաշարժը, չընդունված առաջին քննությունը և հիվանդանոց վերադարձած տղայի համառությունը»։

«Կորյունի 2-ի ռեկտորի սենյակից մինչև «Զինվորի տան» «Կյանքի սենյակ»՝ սա պատմություն է բժշկի մասին, ով համալսարանը պահում է վիրահատական սեղանի, դասասենյակի և վիրավոր զինվորի քայլքի միջև»։

Հունիսի 26-ին Երևանի բժշկական համալսարանի հոգաբարձուների խորհրդի նիստում քվեաթերթիկները լուռ էին։ Նիստը վարում էր խորհրդի նախագահ Միքայել Ադամյանը, սեղանի շուրջ ներկա էին քսան անդամները, փակ գաղտնի քվեարկության համար թղթերը բաժանվեցին նույն վարչական հանգստությամբ, որով համալսարանական մարմինները սովորաբար որոշում են երկար տարիների ընթացքը։ Տասնինը քվե՝ Արմեն Մուրադյանի օգտին։ Մեկ անվավեր թերթիկ։ Այդ փոքրիկ խոտանը մնաց արձանագրության մեջ՝ անհատական նշանի պես, մի կետ, որ չփոխեց որոշումը, բայց պահեց պահի մարդկային անհարթությունը։ 1972 թվականի հուլիսի 10-ին Երևանում ծնված բժիշկը, արդեն երկրորդ տասնամյակը մոտեցող ռեկտորական ճանապարհով, շարունակեց ղեկավարել Մխիթար Հերացու անունը կրող համալսարանը՝ այն հին քաղաքային շենքերից մեկը, որտեղ ապագա բժիշկների խոսակցությունները միշտ խառնվում են սպիտակ խալաթների խշշոցին, օտար լեզուների շեշտադրությանը և կլինիկայից եկող շտապ քայլերին։

Կորյունի 2-ում թվերը առաջին հայացքից կառավարման լեզվով են հնչում՝ ութ հազարից ավելի ապագա բժիշկ, մոտ քառորդը՝ արտասահմանցի, ուսանողներ տասնյակ երկրներից, տասնյակ կլինիկաներ, լաբորատորիաներ, ախտորոշիչ կենտրոններ, հազարից ավելի դասախոսներ, ամբիոններ, ուսումնական ծրագրեր, սերտիֆիկատներ, հավաստագրումներ։ Համալսարանների մասին պաշտոնական խոսքը սիրում է թվեր, իսկ բժշկական համալսարանի միջանցքները դրանք արագորեն վերածում են դեմքերի։ Հորդանանից, Հնդկաստանից, Իրանից, Ռուսաստանից, Վրաստանից, Սիրիայից եկած ուսանողը նույն դռան մոտ սպասում է հայ ուսանողի կողքին։ Դասախոսը նույն ձեռքով բացում է լսարանի դուռն ու հիվանդասենյակի դուռը։ Այդտեղ ռեկտորի պաշտոնի ամենախիստ հարցը բազկաթոռը չէ։ Հարցը այն է, թե քանի տարի է պետք, որ ուսանողի կարդացած բառը դառնա հիվանդի մահճակալի մոտ ընդունված ճիշտ որոշում։

Արմեն Մուրադյանի պատմության առաջին դուռը համալսարանում չէ։ 1987-ին, երբ նա դեռ պատանի էր, սկսեց աշխատել Միքայելյանի անունով հայտնի վիրաբուժական կենտրոնում՝ այն ժամանակվա Վիրաբուժության համամիութենական գիտական կենտրոնի հայկական մասնաճյուղում։ Սանիտար, բուժեղբայր, հերթապահություն վերակենդանացման բաժանմունքում, օպերացիոն սրահի գործիքների սառնություն, հատակի մաքրություն, հիվանդների հարազատների լարված շունչ։ Տասնհինգ տարեկանի համար հիվանդանոցը չափազանց մեծ շենք է լինում, եթե այնտեղ մնում ես մինչև լուսաբաց, տեսնում ես վիրահատությունից հետո արթնացող մարդուն և սովորում ես, որ բժիշկների լեզուն երբեմն մի բառով է փրկում, երբեմն մի բառով լռում։ Նրա հետագա կենսագրության մեջ պաշտոնների անունները շատ են լինելու, բայց այդ հին հերթապահությունները չեն հեռանալու։ Մարդու մասնագիտական բնավորությունը երբեմն ավելի վաղ է կազմվում, քան դիպլոմը։ Մուրադյանի դեպքում այն կազմվեց հիվանդանոցի ներսում՝ դեռ մինչև առաջին քննությունը, մինչև ուսանողական լսարանը, մինչև իր անվան դիմաց գրված «պրոֆեսոր» բառը։

Տանը ուրիշ ձայն կար։ Հայրը երաժիշտ էր, կլարնետ էր նվագում։ Մուրադյանը մանկության տարիներից սովորել էր տարբերակել այդ գործիքի ձայնը նույնիսկ սիմֆոնիկ հյուսվածքի մեջ, ինչպես վիրաբույժը տարիներ անց պետք է տարբերակեր աննշան շեղումը հյուսվածքի գույնի մեջ։ Նա ու քույրը երաժշտական կրթություն ստացան, ինքը՝ սկզբնական դիմադրությամբ, հետո արդեն սովորությունից ծնված ներսի կարգապահությամբ։ Տասներկու-տասներեք տարեկանում Բիթլզը մտավ նրա աշխարհը, իսկ դրանից առաջ 1983-ին հայրը տարավ Այվազովսկու ցուցահանդես։ Ծովանկարների մեծ կտավները երևանյան տղայի վրա նստեցին այնպես, որ նա սկսեց արվեստի ալբոմներ հավաքել։ Մայրը երբեմն տուն էր բերում նոր ալբոմ, նրա ձեռքի տակ հայտնվում էին նկարներ, նամականիշներ, ձայներ, մանր առարկաներ, որոնք երեխային սովորեցնում են երկար նայել։ Բժշկի աչքի պատմությունը միշտ չէ, որ սկսվում է անատոմիայի ատլասից։ Երբեմն այն սկսվում է ծովի գույնը հիշելու կարողությունից։

1988-ի դեկտեմբերյան երկրաշարժից հետո հիվանդանոցը այլևս աշխատանքային վայր չէր թվում։ Այն դարձավ գիշերելու տեղ, շնչելու տեղ, հերթափոխից հերթափոխ անցնելու տեղ։ Մուրադյանը գրեթե մեկ ամիս ապրեց այնտեղ։ Բերվող մարմինների ծանրությունը, վիրավորների ձայները, բժիշկների դեմքերի գունատությունը, միջանցքներում նստած հարազատների անքուն աչքերը՝ այս ամենը պատանու համար դասագիրք չէր, բայց հետագայում որևէ դասագիրք այդ օրերը չէր կարող ջնջել։ Հաջորդ տարի նա փորձեց ընդունվել բժշկական ինստիտուտ և առաջին փորձից չընդունվեց։ Այդպիսի ձախողումները սովորաբար կենսագրություններից դուրս են մնում, մաքրվում են պաշտոնական տարբերակներում, փոխարինվում հարթ ժամանակագրությամբ։ Մուրադյանի դեպքում այն մնաց՝ տղան վերադարձավ հիվանդանոց, շարունակեց աշխատել, հետո նորից մտավ ընդունելության դռնով։ 1989-ից 1995 թվականներին արդեն Երևանի պետական բժշկական ինստիտուտի բուժական ֆակուլտետի ուսանող էր։

Ուսանողական տարիները եկան այն քաղաքի մեջ, որտեղ քաղաքական հրապարակը երբեմն սկսվում էր հիվանդանոցային հերթափոխից հետո։ Նա հիշել է, թե ինչպես էր աշխատանքից դուրս գալիս ու գնում ցույցերի, երթերի, հավաքների։ Կասկադի մոտ երգում էր Ռոբերտ Ամիրխանյանը, վերևից ինչ-որ բնակարանների պատուհաններից ջուր ու սնունդ էին իջեցնում մարդկանց, փողոցը շարժվում էր ոչ դպրոցական կարգով, ոչ հիվանդանոցային։ Դա այն տարիքն էր, երբ մարդը միաժամանակ սովորում է և քաղաքը, և մասնագիտությունը, և սեփական վախը։ Բժշկական ինստիտուտի լսարանից դուրս երկրի լեզուն փոխվում էր, ներսում՝ լատիներեն բառերը շարունակում էին պահանջել հիշողություն, ձեռք, համբերություն։ Մուրադյանի մեջ այդ տարիները չեն մնացել մեծ քաղաքական նախադասությունների ձևով։ Ավելի հստակ է մնում կադրային հիշողությունը՝ հերթափոխից հետո ճանապարհ դեպի հրապարակ, պատուհանից իջեցված ջրի շիշ, երգի ձայն, վերադառնալու անհրաժեշտությունը։

Դիպլոմից հետո նրա ուղին մտավ ուրոլոգիայի մեջ։ 1995-ից 1998 թվականներին նա մասնագիտացավ վիրաբուժության երկրորդ ամբիոնում, 1998-ից 2000-ին անցավ ասպիրանտուրա-օրդինատուրա ուռուցքաբանության և ճառագայթային թերապիայի ամբիոնում։ Գիտական լեզուն այնտեղ կոշտ էր, երկար, գրեթե անբարեհունչ՝ «Շագանակագեղձի նախաքաղցկեղային վիճակի և քաղցկեղի կլինիկական ընթացքի կանխորոշման մոդելի հարցեր»։ 2000-ին այս վերնագրի տակ պաշտպանվեց թեկնածուական աշխատանքը։ 2005-ին եկավ դոկտորականը՝ շագանակագեղձի տարածված քաղցկեղի համալիր բուժման կլինիկակենսաբանական հիմքերի մասին։ Այդ վերնագրերում չկա հրապարակային փայլ, դրանց մեջ կա մասնագիտության ծանր նյութը՝ հիվանդություն, կանխատեսում, բուժման սահման, օրգանիզմի պատասխան, բժշկի որոշման գին։ Հետագայում նրա անվան դիմաց կգրվեն երեք մենագրություն և հարյուր քսանից ավելի գիտական աշխատանք, բայց այդ թվերի միջուկը մնաց նույն խումբ հարցերի շուրջ՝ ինչպես ճանաչել հիվանդության ընթացքը, ինչպես չուշանալ, ինչպես բուժումը դարձնել ավելի ճշգրիտ։

2003-ին նա կանգնեց Երևանի բժշկական համալսարանի ուրոլոգիայի ամբիոնի հիմքում և ղեկավարեց այն երկար տարիներ։ Մինչ այդ աշխատել էր «Արմենիա» բժշկական կենտրոնում՝ հերթապահ բժիշկից մինչև ուրոլոգիական կլինիկայի ղեկավար, հետո՝ Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնի բժշկական գծով առաջին փոխտնօրեն, ապա՝ «Իզմիրլյան» բժշկական կենտրոնի գործադիր տնօրեն։ 2006-ից 2014-ը առողջապահության նախարարության գլխավոր ուրոլոգն էր։ Այդ պաշտոնների շարքը կարող է ձանձրալի թվալ, եթե դրանցից հեռացնես հիվանդասենյակը։ Մուրադյանի դեպքում հիվանդասենյակը չի հեռացվում։ Նրա մասնագիտական երթուղին անցնում էր վիրաբուժական սեղանի, ամբիոնի, վարչական կաբինետի և նորից վիրաբուժական սեղանի միջև։ Նա երկար ժամանակ մնաց այն հազվադեպ բժիշկներից, որոնց համար դասախոսական սրահի լեզուն բաժանմունքի լեզվից չի կտրվում։ Ուրոլոգիայի ամբիոնը նրա համար գիտական կառույց էր, նաև միջանցք դեպի հիվանդը, որտեղ ուսանողը պետք է տեսներ դասագրքի մաքուր սխեմայից դուրս գտնվող մարդու մարմնի համառ ու անկանխատեսելի նյութը։

Անձնական կյանքում նույնպես հիվանդանոցը իր տեղը պահեց։ Լենային, ապագա կնոջը, նա հանդիպեց 1992-ին Երրորդ հիվանդանոցի բակում։ Հրավիրեց օպերա՝ «Արշակ Երկրորդ»։ Երկիրը դեռ էլեկտրականության պակասով էր ապրում, և նրանց հարսանիքին ընկերները կարողացան այնպես անել, որ լույսը մի քանի ժամ ավելի մնա։ Այդ դրվագը չափազանց փոքր է մեծ կենսագրության համար և հենց այդ պատճառով ավելի լավ է աշխատում, քան պաշտոնական նկարագրությունը։ Բժիշկների ընտանիքում առավոտը հաճախ սկսվում է շտապ դուրս գալով, գիշերը՝ ուշացած վերադարձով, իսկ երեխաները սովորում են հոր մասնագիտությունը նրա բացակայության տևողությամբ։ Երբ փոքր որդին ամեն առավոտ ասում էր՝ «удачи, папа», այդ արտահայտության մեջ կար ընտանիքի ամբողջ ռեժիմը՝ հայրը գնում է մի տեղ, որտեղ հաջողությունը կարող է նշանակել մարդու մարմնի ներսում ճիշտ վայրկյանին ընդունված որոշում։

2014 թվականի ապրիլի 23-ին նախագահական հրամանագրով Արմեն Մուրադյանը նշանակվեց առողջապահության նախարար։ Հրամանագրի լեզուն հակիրճ էր, ինչպես միշտ լինում է պետական փաստաթղթի մեջ՝ անուն, ազգանուն, պաշտոն, սահմանադրական հիմք։ Այդ նույն օրը բժշկի կենսագրության մեջ մտավ քաղաքական կառավարման ամենակարծր սենյակներից մեկը։ Նախարարությունը բժշկական կենտրոն չէ, այնտեղ ցավը մտնում է թղթապանակով, դիմումով, վիճակագրությամբ, հանձնարարականով, բյուջետային տողով։ 2015-ին, երբ նա Ամերիկյան համալսարանի հանրային առողջապահության դպրոցում խոսում էր համակարգի աշխատանքի մասին, նրա ձևակերպումներից մեկը առանձնացավ՝ առողջություն ստեղծելու առաջնահերթությունը հիվանդների բուժման հետ նույն սեղանի վրա դնելու մասին։ Այդ նախադասության հետևում երևում էր հանրային առողջապահության հին ճշմարտությունը՝ բժիշկը շատ ուշ է հասնում այնտեղ, որտեղ պետությունը վաղուց պետք է աշխատած լիներ ջրի, սննդի, ճանապարհի, դպրոցի, ծխելու սովորության, աղքատության և վաղ ախտորոշման հետ։ Նա դա ներկայացնում էր բժշկի բառերով, ոչ կուսակցական աշխատողի։ Իր կենսագրության մեջ կուսակցական պատկանելություն չկար, ու նախարարական պաշտոնը նրա վրա նստեց ավելի շատ որպես ծանր բժշկական վարչարարություն, քան քաղաքական կարիերայի ցուցափեղկ։

2016-ի մայիսին Ժնևում բացվեց Առողջապահության համաշխարհային ասամբլեայի վաթսունիններորդ նստաշրջանը։ Միջազգային նման նիստերում անունները սովորաբար կորչում են օրակարգերի և ընթացակարգերի մեջ։ Այդ անգամ Հայաստանի առողջապահության նախարարի անունը հայտնվեց ասամբլեայի փոխնախագահների շարքում՝ Մալայզիայի, Պանամայի, Չադի և Թիմոր-Լեստեի ներկայացուցիչների կողքին։ Նիստերի դահլիճներում դիվանագիտական լեզուն մեղմ է, հիվանդությունների անունները՝ խիստ։ Մուրադյանի համար դա միջազգային հարթակ էր, որտեղ Հայաստանի անունը հնչում էր առողջապահական կառավարման սեղանի մոտ՝ սահմանային լուրերից և ճգնաժամային վերնագրերից հեռու։ Նույն տարում Երևանը և Արցախը նրան շատ արագ վերադարձնելու էին այլ իրականություն, որտեղ հիվանդը կրկին անուն ու մարմին էր, ոչ օրակարգային կետ։

Ապրիլյան քառօրյա պատերազմի օրերից հետո նախարարությունում խորհրդակցություններ էին հրավիրվում վիրավոր զինծառայողների բուժման, վերականգնման, բժշկական հանձնաժողովների, հարազատների հետ կապի շուրջ։ Այրվածքներով և ծանր վնասվածքներով տղաների մասին ամեն խոսք արդեն դուրս էր գալիս մասնագիտական նեղ շրջանակից։ Զինվորի մարմինը հիվանդանոցում դառնում էր ընտանիքի, բանակի, պետության, բարեգործի, բժշկի և լրագրողի միաժամանակյա ուշադրության տեղ։ Մուրադյանը այդ օրերին խոսում էր ծնողների իրավունքից՝ բուժման հաստատությունը փոխելու, անհրաժեշտության դեպքում արտասահմանյան տարբերակ փնտրելու, քննարկումների և օգնության ճանապարհները բաց պահելու մասին։ Խոսքերի մեջ վարչարարություն կար, բայց կար նաև բժշկի այն զգուշությունը, որը գիտի՝ վիրավորի հարազատին չի կարելի խոստանալ բառերով այն, ինչ մարմինը դեռ չի կարող կատարել։

Նույն տարվա հուլիսի 27-ին նա գնաց Երևանի գրավված ՊՊԾ գնդի տարածքի մոտ։ Այդ օրերին քաղաքը հետևում էր ոստիկանության գնդի ներսում պահվող մարդկանց, զինված խմբի պահանջներին, դրսում հավաքված մարդկանց ձայներին, ոստիկանության շրջափակմանը։ Բժշկական օգնության մեքենաները դարձել էին բանակցության առարկա։ Վիրավորներ կային, բուժաշխատողներ պահվում էին ներսում, իսկ տարածք մտնելը արդեն բժշկական գործ չէր կարող լինել առանց անվտանգության որոշման։ Մուրադյանը փորձեց մտնել՝ վիրավորների բուժման և բուժաշխատողների ազատ արձակման հարցերը քննարկելու համար։ Իրավապահները թույլ չտվեցին։ Նա վերադարձավ։ Այդ կարճ դրվագում նախարարական պաշտոնը անսովոր մերկացավ․ բժիշկը ուզում էր հասնել վիրավորին, պետության ուժային օղակը փակեց ճանապարհը, իսկ դարպասի այն կողմում հիվանդի վիճակը մնաց կախված մարդկանց որոշումներից, որոնք բժշկական կրթություն չունեին։

Սեպտեմբերին, երբ նախարարական շրջանը փակվեց, հեռուստատեսային նյութերից մեկը նրան նկարեց արդեն վիրահատական սեղանի մոտ՝ «Իզմիրլյան» կենտրոնում, բարդ լազերային միջամտության ժամանակ։ Հին պաշտոնի դուռը դեռ ամբողջովին չէր սառել, իսկ նա վերադարձել էր այն տեղը, որտեղ բժիշկը ամենաքիչն է կարող թաքնվել բառերի հետևում։ Վիրահատական սրահը պաշտոնական հաղորդագրություն չի հանդուրժում։ Այնտեղ ձեռքի դողը երևում է, սխալ շարժումը մնում է մարմնի վրա, հաջողությունը վերջում չափվում է հիվանդի շնչով։ Այդ վերադարձը նրա կենսագրության մեջ ավելի խոսուն մնաց, քան նախարարությունից հեռանալու ցանկացած մեկնաբանություն։ Քաղաքական պաշտոնից դուրս եկած մարդը հաճախ փնտրում է հաջորդ պաշտոնը։ Մուրադյանը կանգնեց օպերացիոն լույսի տակ։

2016-ի նոյեմբերի 4-ին նա նշանակվեց Երևանի պետական բժշկական համալսարանի ռեկտորի պաշտոնակատար, դեկտեմբերի վերջին ընտրվեց ռեկտոր։ 2021-ին ստացավ նոր ժամկետ, 2026-ի հունիսի քվեարկությունը նրան կրկին թողեց նույն շենքի ղեկին։ Ռեկտորի կենսագրությունը համալսարանում արագորեն ստանում է վարչական շերտեր՝ խորհուրդներ, կարգեր, ծրագրեր, մրցույթներ, հավատարմագրումներ, ֆինանսավորում, վերանորոգումներ, միջազգային նամակագրություն։ Մուրադյանի դեպքում այդ շերտերի տակ միշտ շարժվում էր բժիշկ-դասախոսի հին սովորությունը։ Նա խոսում էր համալսարանի միջազգայինացման մասին՝ 1980-ականների վերջից եկող արտասահմանցի ուսանողների գծով, հնդիկ շրջանավարտների պատմությամբ, նոր խմբերի աճով։ Նրա ռեկտորական տարիներին օտարերկրյա ուսանողների բաժինը մոտեցավ համալսարանի մեկ քառորդին, առաջին կուրսերում նրանց ներկայությունը դարձավ առօրյա տեսարան։ Կորյունի 2-ում լսվում էր անգլերեն բժշկական բառապաշար, ռուսերեն հարց, պարսկերեն կիսաձայն խոսակցություն, հնդկական շեշտով անատոմիական տերմին։ Հին հայկական բժշկական դպրոցը սկսեց ավելի հաճախ ապրել բազմալեզու աղմուկով։

2024-ի մարտի 7-ին համալսարանում հանձնվեց միջազգային հավատարմագրման վկայականը եռալեզու «Բուժական գործ» կրթական ծրագրերի համար։ Արարողության լեզուն կրկին պաշտոնական էր, հյուրերը՝ կրթական և բժշկական կառույցներից, փաստաթուղթը՝ եվրոպական չափանիշներով ստուգված կրթության նշան։ Մուրադյանը այդ օրը խոսեց կրթության մասին այն բառերով, որոնց մեջ պաշտպանվածության զգացողություն կար։ Նրա համար համալսարանի միջազգային հավատարմագրումը զբոսաշրջային ցուցանակ չէր։ Այդ վկայականի գործնական լեզուն պարզ էր՝ Երևանի դիպլոմը պետք է ավելի հեշտ կարդացվի դրսում, ուսանողի անցած ծրագիրը չափելի ու ընդունելի լինի տարբեր համակարգերում, Հայաստանի բժշկական կրթությունը չմնա ինքն իրեն համոզող փակ միջավայրում։ Հավաստագիրը թղթի վրա էր, բայց նրա հետևում երևում էր տարիների բարդ աշխատանք՝ ծրագրերի լեզու, դասավանդման չափանիշներ, կլինիկական պատրաստվածություն, գնահատման կարգ, փաստաթղթային համբերություն։

Համալսարանի մեկ ուրիշ հասցե այդ տարիներին ուղեղի հետազոտությունն էր։ 2022-ի մարտին բացվեց COBRAIN կենտրոնը՝ քրոնիկ նյարդաբանական հիվանդությունների կանխարգելման, առողջ ծերացման և ուղեղի աշխատանքի ուսումնասիրության ծրագրերով։ Այն կառուցվեց միջազգային ու պետական ֆինանսավորման մի հանգույցում, որտեղ կրթական բարեփոխումը, գիտական դրամաշնորհը, եվրոպական գործընկերները և երիտասարդ գիտնականների համար բացվող լաբորատորիաները միացան մեկ ծրագրի մեջ։ Կենտրոնի խորհրդատվական շրջանակում հայտնվեցին անուններ, որոնք սովորաբար հեռվից են երևում Երևանի գիտական միջավայրին՝ Նոբելյան մրցանակակիրներ, հայտնի նյարդաբաններ, բջջային և դեղային թերապիաների մասնագետներ։ Մուրադյանի ռեկտորական կենսագրության համար COBRAIN-ը հարմար խորհրդանիշ կլիներ, եթե խորհրդանիշները քիչ վտանգավոր լինեին։ Ավելի ճշգրիտ է ասել՝ համալսարանը այդտեղ ձեռք բերեց մի տարածք, որտեղ ուսանողը կարող էր տեսնել, որ բժշկական կրթությունը հիվանդասենյակից սկսվող և գիտական լաբորատորիայի մեջ երկարող աշխատանք է։

Նույն այցելությունների երթուղիներում հայտնվում էին ստոմատոլոգիական ուսումնական գերազանցության կենտրոնը, վերանորոգված մարզադահլիճը, լսարանները, համալսարանի պատմության թանգարանը, 44-օրյա պատերազմում զոհված ԵՊԲՀ ուսանողների հիշատակի ցուցատախտակը։ Պատերազմի անունը համալսարանում գալիս էր լրատվական վերնագրերից դուրս՝ ուսանողի բացակայությամբ, խալաթ չհագած ապագա բժշկի լուսանկարով, լսարանում մնացած դատարկ տեղով։ Մուրադյանի տարիների ԵՊԲՀ-ն ստիպված էր պահել երկու անհամատեղելի թվացող աշխատանք՝ պատրաստել բժիշկներ ապագայի համար և հիշել այն ուսանողներին, որոնք այդ ապագա բժշկությանը չհասան։ Այդ հիշողությունը համալսարանի պատին մետաղի, լուսանկարի և անունների տեսքով էր, ոչ երկար ճառով։

Այդտեղից ճանապարհը գնում է Աբովյան 58՝ «Զինվորի տուն»։ Կենտրոնի պատմությունը սկսվեց վիրավոր զինծառայողներին և զինհաշմանդամներին աջակցող նախաձեռնությունից, հետո՝ բարեգործական հասարակական կազմակերպությունից, 2018-ին Երևանի բժշկական համալսարանի և պաշտպանության նախարարության հետ ստեղծված վերականգնողական կենտրոնից։ Այն դարձավ այն վայրերից մեկը, որտեղ Մուրադյանի ռեկտորական կենսագրությունը դուրս եկավ դասասենյակից և մտավ պատերազմի հետևանքով վնասված մարմնի ամենօրյա աշխատանքի մեջ։ Այստեղ բառերը շատ արագ կորցնում են հանդիսավորությունը։ Վերականգնումը քայլքի գեղեցիկ տեսանյութ չէ։ Դա ձեռքերի դողացող շարժում է, մկանների ցավ, պրոթեզի առաջին անհարմարություն, հայելու առջև կանգնած երիտասարդ, հոգեբանի սենյակի փակ դուռ, բժիշկների խորհրդակցություն, ծնողի համբերություն, անվասայլակի անիվի ձայն միջանցքում։

2020-ի պատերազմից հետո այդ կենտրոնի վրա նստեց մի ծանրություն, որի համար նախապես պատրաստված բառապաշար չկար։ 2021-ին բացվեց պրոթեզավորման կենտրոնը՝ անդամահատումներով վերադարձած զինծառայողների համար, 2022-ին Միքայելյան համալսարանական հիվանդանոցում գործարկվեց ինտենսիվ թերապիայի և վերականգնողական բաժանմունք՝ գլխուղեղի ծանր վնասվածքներ ունեցող զինվորների համար։ Բազմամասնագիտական թիմը՝ վերականգնող բժիշկ, ֆիզիոթերապևտ, կինեզիոթերապևտ, էրգոթերապևտ, նյարդաբան, լոգոպեդ, հոգեբան, հոգեբույժ, զբաղվում էր այն աշխատանքով, որն արտաքուստ դանդաղ է երևում։ Այստեղ հաջողությունը երբեմն մեկ սանտիմետր է, մեկ լրացուցիչ վայրկյան կանգնած մնալը, մեկ ինքնուրույն կոճկված կոճակ, մեկ քայլ առանց հենվելու։ Դրա մասին դժվար է բարձր խոսել, որովհետև մարմնի վերադարձը մեծ բառերից չի արագանում։

2026-ի հունվարի 28-ին, Զինված ուժերի տարեդարձի օրը, կենտրոնում ներկայացվում էր «Կյանքի սենյակ» ծառայությունը։ Այն սենյակ է՝ առանց հռետորաբանության։ Այնտեղ կան կենցաղային առարկաներ՝ շապիկ, կոճակ, արդուկ, խոհանոցային մակերես, բաղնիքի նմանեցված հատված, մեքենայի նստատեղին տեղափոխվելու վարժություն։ Վիրավոր մարդը այնտեղ սովորում է նորից անել այն, ինչ մինչև պատերազմը չի նկատել՝ հագնվել, շարժվել, ուտելիք պատրաստել, սենյակով անցնել, անվասայլակից մեքենա նստել։ Կենտրոնում բացվել էին նաև սննդի և վիրաբուժական ծառայություններ, որտեղ քաղաքացիական վճարովի բուժումից ստացվող շահույթը ուղղվում էր զինհաշմանդամների ծրագրերին։ Դա գեղեցիկ կառավարման նախադասություն կարող է թվալ մինչև այն պահը, երբ տեսնում ես ճաշարանի սեղանի մոտ նստած տղաներին, որոնց օրը երեք անգամ անվճար սնունդ է տրվում, որովհետև վերականգնումը սկսվում է նաև սովորական կերակուրից։

Մուրադյանի անունը այդ ծրագրի շուրջ հաճախ երևում է տնօրեն Հայկուհի Մինասյանի, պաշտպանության նախարարների, բարերարների, համալսարանի թիմի կողքին։ Նա այս պատմության մեջ մենակ կանգնած հերոս չէ, և այդպիսի ձևակերպումը կվնասեր հենց կենտրոնի աշխատանքին։ «Զինվորի տունը» ստեղծվել ու մեծացել է բազմաթիվ մարդկանց, կառույցների, գումարների, բժշկական թիմերի, կամավորների և ընտանիքների ջանքով։ Մուրադյանի դերը այստեղ ավելի նուրբ է՝ բժշկական համալսարանի ռեկտոր, վիրաբույժ, նախկին նախարար, մարդ, որը կարողացավ համալսարանական բժշկության պատերը բացել դեպի վերականգնողական երկար աշխատանքը։ Բժշկական կրթության համար սա ծանր դաս է։ Ուսանողը, որը տեսնում է վիրավոր զինծառայողի քայլքի վարժությունը, իր մասնագիտությունը արդեն դժվար է տեղավորում քննության հարցաշարի մեջ։

Արմեն Մուրադյանին հանրային խոսքում երբեմն ներկայացրել են արագ բարձրացած մարդու պատկերով։ Նա ինքն էլ մի հարցազրույցում կարիերիստի պիտակը հիշել է որպես իր մասին տարածված սխալ պատկերացում։ Այդպիսի պիտակները հարմար են, որովհետև փակում են երկար պատմությունը մեկ բառի մեջ։ Նրա կենսագրությունը այդ բառին հնազանդ չի մնում։ Տասնհինգ տարեկան հիվանդանոցային աշխատող, առաջին ընդունելության ձախողում, երկրաշարժի հիվանդանոցային ամիս, ուրոլոգիայի ամբիոնի ստեղծում, ուռուցքաբանության ծանր գիտական նյութ, նախարարական երկու տարի, Ժնևի միջազգային ամբիոն, գրավված գնդի փակ դարպաս, վիրահատական սրահ վերադարձ, ռեկտորական երկար ժամանակ, արտասահմանցի ուսանողների աճ, միջազգային հավատարմագրում, ուղեղի հետազոտության կենտրոն, «Զինվորի տան» վերականգնողական օրեր։ Այդ շարքը փայլեցված կենսագրություն չէ։ Այն տեղ-տեղ անհարթ է, ինչպես քվեարկության մեկ անվավեր թերթիկը, ինչպես վիրաբույժի աշխատանքից վարչական սենյակ տեղափոխվող մարդու շնչառությունը, ինչպես պատերազմից հետո քայլել սովորող երիտասարդի հավասարակշռությունը։

Նրա մասին նուրբ հոդված գրելը հեշտ չէ հենց այն պատճառով, որ նրբությունը այստեղ քաղցր բառերից չի գալիս։ Այն գալիս է մանրամասներից, որոնք միմյանց հետ չեն վիճում։ Հայրը՝ կլարնետով։ Տղան՝ Այվազովսկու ալբոմներով։ Պատանին՝ Միքայելյանի վերակենդանացման բաժանմունքում։ Ուսանողը՝ Կասկադի հավաքից հիվանդանոց վերադարձող։ Երիտասարդ բժիշկը՝ շագանակագեղձի քաղցկեղի կանխորոշման մոդելի վրա աշխատող։ Ամուսինը՝ 1990-ականների մութ տարիներին հարսանիքի համար մի քանի ժամ հավելյալ լույս ստացած։ Հայրը՝ առավոտյան որդու ռուսերեն հաջողության մաղթանքը լսող։ Նախարարը՝ փակ դարպասի մոտ կանգնած։ Ռեկտորը՝ քսան հոգաբարձուների գաղտնի քվեարկությունից հետո նույն միջանցքներով անցնող։ Բժիշկը՝ սենյակում, որտեղ պատերազմի հետևանքով վնասված մարդը սովորում է արդուկ բռնել։ Այս մանրամասները չեն պահանջում բարձր ձայն։ Դրանք իրար կողքի դրված՝ տալիս են մարդու չափը։

Կորյունի 2-ում ռեկտորի աշխատասենյակը, որքան էլ ընդարձակ լինի, վերջում մնում է կառավարման սենյակ։ Դրսում լսարաններն են, կլինիկաները, ուսանողները, միջազգային ծրագրերի թղթերը, հերթական հավատարմագրման պահանջները, բժշկական կրթության անընդհատ փոխվող չափանիշները։ Քաղաքի ուրիշ հասցեում՝ «Զինվորի տան» «Կյանքի սենյակում», մի երիտասարդ կարող է նույն ժամին սովորել վերնաշապիկի կոճակը անցկացնել անցքից։ Մատները առաջին անգամ չեն հնազանդվում։ Երկրորդ անգամ՝ դանդաղ։ Երրորդ անգամ կոճակը տեղն է ընկնում։ Սենյակում ծափահարելու կարիք չկա։ Սեղանին մնում է արդուկը, կողքին՝ սովորական շապիկը, պատուհանից ներս ընկնող լույսը։ Բժշկի երկար կենսագրությունը երբեմն հենց այդպիսի փոքր շարժման մեջ է տեղավորվում՝ առանց հանդիսավորության, առանց մեծ բառերի, առանց շտապող տեսախցիկի։