Ժան-Ժակ Ռուսոն ու հայերը

27 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, YEREVAN ONLINE Mag.

1762-ին Մոտիեում Ժան-Ժակ Ռուսոն հայկական երկար հագուստ հագավ բժշկական հարկադրանքի պատճառով։ Տասնամյակներ անց նրա անունը հայերի մեջ արդեն հնչում էր որպես կասկածելի, վտանգավոր, երբեմն անհրաժեշտ հեղինակ՝ Մադրասի ցուցահանդեսից մինչև Պոլսի գրաբար ձեռագիր ու լրագրային վեճեր։

Ռուսոյի հայկական պատմությունը մեկ տարօրինակ դիմանկար չէ։ Այն անցնում է հայ դերձակի կարած կաֆտանով, Շարդենի գրքից վերցված հայերի պատկերով, Վենետիկի Մխիթարյանների զգուշավորությամբ, Նալբանդյանի ու Չամուռճյանի բախմամբ և այն անպատասխան հարցով, թե ինչ է պատահում, երբ ազատության եվրոպական լեզուն հայերեն է մտնում։

Մոտիե-Տրավերի եկեղեցու դռան մոտ 1762-ի կիրակիներից մեկին մարդիկ տեսան մի մարդու, որը նրանց փոքրիկ շվեյցարական գյուղի սովորական շարքին չէր պատկանում։ Նա եկավ երկար, արևելյան հագուստով՝ ներքնազգեստի վրա բաճկոն, վրայից լայն կաֆտան, գոտի, գլխին մորթե գլխարկ։ Հագուստը սահում էր մարմնի վրայով այնպես, ինչպես հիվանդ մարդը կուզեր, որ հագուստը սահեր՝ առանց սեղմելու, առանց գոտկատեղը խեղդելու, առանց ստիպելու նրան բացատրել այն, ինչ սովորաբար պահվում է դռան ներսում։ Այդ մարդը Ժան-Ժակ Ռուսոն էր՝ Ժնևում ծնված, Փարիզում գրգռիչ անուն դարձած, նոր դատապարտումներից հետո լեռների մեջ ապաստանած։ Նա նախ հարցրել էր տեղի հոգևորականին՝ կարո՞ղ է այդ տեսքով մտնել տաճար։ Թույլտվությունը ստանալուց հետո գնացել էր ժամերգության, հետո նույն հագուստով անցել լորդ մարշալ Քիթի տուն։ Շոտլանդացի աքսորյալը, որը Պրուսիայի թագավորի ծառայության մեջ Նևշատելի կառավարիչն էր, նրան դիմավորեց արևելյան ողջույնի խաղով՝ «սալամալեյք»։ Ռուսոն այդ օրը զգաց, որ հագուստն արդեն դուրս է եկել սենյակի գաղտնիքից ու դարձել է հանրային նշան։ Հետո գրեց, որ դրանից հետո այլ հագուստ գրեթե չկրեց։

Այդ տեսարանի մեջ չկա այն փափուկ էկզոտիկան, որով եվրոպական սրահները սիրում էին զարդարել Արևելքը։ Ռուսոն հայկական հագուստը մտածել էր դեռ Մոնմորանսիում, Մադամ դը Լյուքսեմբուրգի տանը գտնվելու շրջանում։ Նրա հիվանդությունը պահանջում էր կաթետերի հաճախակի գործածություն, և այն ժամանակվա եվրոպական նեղ հագուստը ամեն օր հիշեցնում էր մարմնի անզիջում փաստը։ Մոնմորանսիում հայկական դերձակ էր գալիս մի ազգականի մոտ։ Այդ դերձակի միջոցով Ռուսոն պատրաստել տվեց հայկական հանդերձանքի ամբողջական հավաքածու։ Հետո վրա հասան 1762-ի փոթորիկները։ «Էմիլը» և «Հասարակական դաշինքը» դատապարտվեցին, գրքերը այրեցին, ձերբակալման վտանգը նրան հեռացրեց Ֆրանսիայից։ Փարիզի պառլամենտի չոր լեզվով երեխաների դաստիարակության գիրքը վերածվել էր քրեական գործի նյութի․ «Սավոյացի վիկարիայի հավատո խոստովանությունը» վրդովել էր եկեղեցական և պետական պահակներին, իսկ Ժնևի իշխանությունները իրենց քաղաքացու երկու գրքերն էլ տեսնում էին որպես կարգի դեմ հարված։ Ռուսոն անցնում էր սահմաններ՝ իր հետ տանելով ձեռագրեր, նամակներ, հիվանդության պարագաներ, վիրավորված ինքնասիրություն և այն անբաժանելի զգացումը, որ քաղաքները հերթով փակվում են իր հետևից։ Պատրաստված հագուստը մնաց հետաձգված մտադրության նման։ Մոտիեում, երբ նոր հարձակումները նրան նորից սենյակ էին քշում, հին զգեստը դուրս եկավ արկղից։ Մարդը, որ երեխաների դաստիարակության, հասարակական համաձայնության, քաղաքացիական ազատության մասին գրել էր կտրուկ նախադասություններով, իր օրակարգը սկսեց միզուղիների ցավի և երկար կաֆտանի միջև հաշվարկով։ Հայկականը նրա համար նախ մարմնի տեխնիկա էր։

Ռուսոյի շուրջ այդ տարիներին Արևելքը պատահական բեմական դեկոր չէր։ Նրա հոր՝ Իսահակ Ռուսոյի կենսագրության մեջ կար Կոստանդնուպոլսի երկար դադար․ ժնևցի ժամագործը 18-րդ դարի սկզբին աշխատել էր օսմանյան մայրաքաղաքում, սուլթանի պալատին կապված պատվերների միջավայրում։ Ռուսոյի ընտանիքի մեկ այլ ճյուղ հիշվում էր Սպահանի հետ՝ այն քաղաքի, որի հայկական Նոր Ջուղա թաղամասը դեռ 1605-ից հետո պահում էր Շահ Աբասի բռնի տեղահանության երկար ստվերը և դրա վրա կառուցված առևտրական հզոր ցանցի առօրյան։ Ժնևից շատ հեռու, Պարսկաստանի ու Օսմանյան կայսրության ճանապարհների վրա, հայ վաճառականներն արդեն վաղուց կրում էին այն երկիմաստ տեսանելիությունը, որ Եվրոպայում կոչվում էր «արևելյան» և միաժամանակ քրիստոնյա էր, օտար էր ու գործնական, շքեղ էր ու հաշվապահական։ Մարսելի նավահանգստում 17-րդ դարի վերջին Նոր Ջուղայից եկած վաճառականները սրճարան էին բացում, գործարքներ կնքում, մերժված եկեղեցու խնդրանքներ ներկայացնում, ապրանք ու լուր տեղափոխում Լիվոռնոյի, Վենետիկի, Ամստերդամի, Մոսկվայի, Հնդկաստանի ճանապարհներով։ Երբ Մոնմորանսիի դերձակը Ռուսոյի համար կաֆտան էր կարում, այդ ասեղի հետևում դարերով ձգվող առևտրական ու մարմնական հիշողություն կար․ կտոր, գլխարկ, գոտի, անուն, որը եվրոպացիների համար արդեն ճանաչելի էր, թեև հազվադեպ՝ հասկանալի։

Մոտիեում այդ ճանաչելիությունը ձեռք բերեց շատ անձնական ձայն։ Լորդ Քիթի տունը փոքր դիվանագիտական թանգարան էր՝ շոտլանդացի աքսորյալ տեր, Պրուսիայի իշխանություն, շվեյցարական հովիտ, հյուրասենյակում մարդիկ, որոնց կենսագրությունները հավաքվել էին Կովկասի, Կալմիկիայի, Օսմանյան աշխարհի և ռուսական ծառայության միջանցքներից։ Այդ տան հիշողություններում հայտնվում են Էմեթուլլա անունով երիտասարդ կին՝ «Հայաստանից մահմեդական» բնորոշումով, թաթար Իբրահիմ, կալմիկ Ստեֆան։ Ռուսոյի շանը Սուլթան էին կոչում։ Նոր զգեստով եկած փիլիսոփան այդ սրահում անծանոթ չէր թվում։ Նա մտնում էր մի տուն, որտեղ ազգանունները, հավատները և ծառայությունները նստած էին նույն սեղանի շուրջ, իսկ «հայկական» բառը չէր փակվում եկեղեցու կամ ազգության մեկ պարզ սահմանում։ Գյուղի ճանապարհը այդ տնից մինչև եկեղեցի կարճ էր, բայց նրա վրա դրված էր Եվրոպայի մեծ քարտեզը․ Ժնևի քաղաքացի, ֆրանսիական գրքերի դատապարտում, պրուսական տարածք, շոտլանդացի հովանավոր, արևելյան անունով շուն, հայի հագուստ։ Այդ քարտեզը ոչ ոք չէր բացել սեղանի վրա։ Այն երևում էր քայլքի մեջ։

Այդուհանդերձ Մոտիեի գյուղացիական հայացքը ուրիշ էր։ Ռուսոյի հագուստը արագ դարձավ խոսակցության նյութ։ Նա սիրում էր ներկայացնել իր որոշումը որպես բնական ու անհրաժեշտ բան, բայց նրա շուրջ բոլորը տեսնում էին բան, որը դուրս էր սովորականից։ Մարդիկ կանգ էին առնում, նայում գլխարկին, երկար հագուստին, քայլքի փոփոխությանը։ Հիվանդ մարմնի համար ստեղծված լուծումը դառնում էր ինքնադիմանկար։ Իր դեմ գրած թշնամիները կարող էին ծաղրել, բարեկամները կարող էին պաշտպանել, օտարները կարող էին զարմանալ։ Նա իր կյանքի ամենափախստական շրջանում ընտրեց հագուստ, որը նրան ավելի տեսանելի դարձրեց։ Նույն շարժման մեջ թաքնվելու և երևալու փորձը հետագայում մտնելու էր նրա ամենահայտնի պատկերներից մեկը։

1766-ին, Անգլիա հասնելուց հետո, Ալան Ռամզեյը նկարեց Ռուսոյին այդ հագուստով։ Դեյվիդ Հյումի համար արված դիմանկարում մարդը նստած է մուգ խորքի առաջ, մորթե գլխարկը գլխին, մորթեզարդ բաճկոնը մարմնին։ Կտավի վրա հիվանդության գործնական մանրամասն արդեն չկա․ մնում է կերպարը։ Լոնդոնյան հետաքրքրասեր աչքը տեսնում էր ֆրանսախոս հանրահայտ փիլիսոփային, որ քաղաք էր եկել շոտլանդացի փիլիսոփայի հովանավորությամբ և իր վրա կրում էր հայի հանդերձանք։ Նկարի պատվիրատուական հանգամանքը նույնպես խոսուն էր․ Հյումի համար արված նվերային դիմանկարը փրկում էր մի պահ, երբ բարեկամությունը դեռ կարող էր ձև ունենալ, իսկ կասկածը դեռ ամբողջությամբ չէր կերել ապաստանի պատմությունը։ Դիմանկարն ապրեց ավելի երկար, քան Հյումի հետ խաղաղությունը, ավելի երկար, քան Անգլիայի ապաստանի հույսը։ Հագուստը մտավ պատկերասրահի լռության մեջ, և այնտեղ այն այլևս չէր բացատրում կաթետերի կարիքը։ Այն դարձավ անունից առաջ քայլող նշան։ Մարդիկ, որոնք երբեք չէին բացելու «Խոստովանությունները», կարող էին տեսնել մորթե գլխարկը և հիշել Ռուսոյին այդպես։ Այդ հիշողության մեջ բժշկական սարքը անհետանում էր, մնում էր կտորի արտաքին լեզուն։

Ռուսոյի գրքերում հայերը երևացին ուրիշ դիրքից։ «Հասարակական դաշինքի» երրորդ գրքում, երբ նա անցնում էր կլիմայի, տնտեսության և կառավարման ձևերի հարաբերությանը, հայերը հայտնվեցին ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենի բերած դիտարկման միջով։ Շարդենի գրած Արևելքում պարսիկը և հայը կանգնած էին իրար կողքի՝ սննդի, ապրելակերպի, մարմնի երանգի, սովորության տարբերություններով։ Ռուսոն այդ պատկերը վերցրեց քաղաքական հաշվարկի մեջ․ նրա համար ժողովուրդների նյութական կյանքը կապ ուներ կառավարելիության, ավելցուկի, հարստության, տաք ու ցուրտ գոտիների հետ։ Հայը այստեղ մարդ չէր՝ անունով, տնով, վեճով, պարտքով, աղոթքով։ Նա օրինակ էր, մարմնի վրա գրված սովորության ապացույց։ Քրիստոնյա արևելցին, որը, Շարդենի աչքով, ապրում էր եվրոպական սովորությամբ Արևելքի կլիմայում, Ռուսոյի նախադասության մեջ դարձավ մի միջանկյալ կերպար։ Հետաքրքիր է, որ Մոտիեում հենց այդ հեղինակը իր մարմնի համար ընտրել էր «հայկական» լուծում։ Գրքում հայի մարմինը դիտարկվում էր իբրև սովորության և կլիմայի լաբորատոր նյութ։ Կյանքում հայկական հագուստը դառնում էր իր մարմինը կառավարելու միջոց։

Ռուսոյի 18-րդ դարի հայկական հետքը տարածվեց նաև այնտեղ, ուր նա, ըստ ամենայնի, ոտք չէր դրել։ 1743-44-ին նա Վենետիկում էր՝ ֆրանսիական դեսպանության քարտուղարի պաշտոնին մոտ մի անհարմար ծառայության մեջ։ Ջրանցքներից այն կողմ արդեն գործում էր Սուրբ Ղազարի հայկական վանքը, Մխիթարյանների այն աշխարհը, որտեղ հին ձեռագիրն ու եվրոպական նոր գիտելիքը դրվում էին նույն սեղանի վրա։ Ռուսոյի «Խոստովանություններում» Վենետիկը երաժշտության քաղաք է, օպերային ձայն, կիսաբաց դռներ, անհաջող պաշտոն, անպատիվ վեճեր։ Սուրբ Ղազարը այնտեղ չի մտնում որպես հանդիպման փաստ։ Տասնամյակներ անց նրա երաժշտական մտքերը մտան հենց այդ հայկական տարածք։ 1812-ին Մինաս Բժշկյանը, կաթոլիկ հայ, Մխիթարյան վանքի կրթված մարդ, երաժշտության մասին իր աշխատության մեջ գործի դրեց Ռուսոյի բառապաշարը՝ այն միացնելով հայերի, հույների, թուրքերի, լատինների, օսմանյան քաղաքային լսողության փորձին։ Բժշկյանի ձեռքում Ռուսոյի երաժշտական մտածողությունը կորցնում էր փարիզյան վեճի փակությունը և անցնում նոտայի, ձայնակարգի, լեզվի, եկեղեցական ու քաղաքային երգի խառն միջավայր։ Վենետիկի կղզին վերցնում էր այն մարդուն, որը ժամանակին նույն քաղաքում կարող էր անցնել վանքի կողքով և չմտնել ներս։

Ռուսոյի երաժշտական գրություններում մի փոքր հայ էլ կա՝ գրեթե անեկդոտի պես։ Նա հիշում է մի խելացի հայի, որը երաժշտություն չէր լսել, հետո առաջին անգամ իտալական ու ֆրանսիական եղանակների առջև տարբեր կերպ էր արձագանքել։ Այդ հայը փաստաթղթի մեջ չունի կենսագրություն։ Նա ռուսոյական փորձի գործիք է, ականջ, որին կարելի է տալ ձայն ու չափել ճաշակը։ Այդ փոքրիկ կերպարը հետագայում անսպասելիորեն խառնվում է Բժշկյանի մեծ ծրագրին․ հայը, որ մի տեղ լսողության փորձարկվող մարմին էր, ուրիշ տեղ դառնում էր երաժշտական գիտելիք դասավորող հեղինակ։ Ռուսոյի էջերում հայը մի պահ նստած էր լսողի աթոռին։ Մխիթարյան ձեռագրում հայը բռնում էր գրիչը։

1795-ին Մադրասի հայկական գաղութում, առաջին հայկական պարբերականներից «Ազդարարի» էջերում, Ռուսոն հայտնվեց առանց փիլիսոփայական վեճի երկար բացատրության։ Հայ ընթերցողին առաջարկվում էր վճարովի ցուցահանդես՝ մոմե ու շարժվող կերպարներ, Ֆրանսիայի վերջին արքա Լուի Տասնվեցերորդը, Վոլտերը, Ռուսոն, Միրաբոն, Բաստիլի մանրակերտը։ Հնդկաստանի հայ վաճառականների քաղաքի մեջ Ֆրանսիական հեղափոխության մարդկանց ու առարկաների փոքր թատրոն էր բացվում։ Ռուսոն այստեղ գիրք չէր, վտանգ չէր, ուսուցիչ չէր։ Նա ցուցադրական մարմին էր, անուն, որի շուրջ կարելի էր հետաքրքրություն հավաքել և դրամ վերցնել մուտքի մոտ։ Մադրասի այդ ազդը մի քիչ ծիծաղելի է, մի քիչ սառը․ եվրոպական ցնցումը հայկական աշխարհ մտավ նախ որպես տեսարան՝ մոմ, փայտ, շարժում, վճար։ Հետո նույն անունը շատ ավելի դժվար էր դառնալու ձեռագիր նախադասություն։

Պոլսում, 1827-ին, Ղուկաս Ինճիճյանը գրեց Ռուսոյի մասին զգուշավոր ու բարոյականացնող տոնով։ Մխիթարյան կաթոլիկ աշխարհը գիտեր, որ ֆրանսիական լուսավորական անունները զուտ գրական curiosité չեն։ Դրանք կարող էին շարժել հավատքի, իշխանության, ընտանիքի, հնազանդության բառերը։ Ռուսոն Ինճիճյանի էջերում հայտնվում էր որպես հակասական մարդ, մտքի զորությամբ վտանգավոր, բարոյական կյանքով խոցելի։ Երկու տարի անց Հովհաննես Չամուռճյանը ձեռքը մեկնեց դեպի ամենավտանգավոր գիրքը։ Նա գրաբար թարգմանեց «Հասարակական դաշինքը»՝ «Դաշն ընկերական» վերնագրով։ Թարգմանությունը մնաց ձեռագիր։ Թարգմանիչը իր վերջաբանում գրեց, որ գիրքը կրակ նետելու արժանի էր, և հենց այդ կրակին արժանի գիրքն էր նա նստել ու տարել հայերեն հին լեզվի մեջ։ Չամուռճյանի առաջաբանի ու վերջաբանի մեջ Ռուսոն մեղադրվում էր աստվածային հայտնությունը խոցելու, բնական անհավասարությունները ջնջելու, մարդկանց կարգերը խառնելու համար։ Նա բերում էր սեռի, ուժի, հնազանդության, աստծուց տրված կարգի օրինակներ, կարծես գրաբար լեզուն կարող էր պատնեշ դառնալ հեղափոխական ֆրանսերենի դեմ։ Այդ ժեստի մեջ մի ամբողջ դար կա։ Թարգմանիչը չի սիրահարվել հեղինակին։ Նա չի ընդունել նրա քաղաքական հավատամքը։ Նա վախեցել է գրքից, կասկածել, մեղադրել, և թարգմանել է՝ վտանգը ցույց տալու, հակասությունները բացելու, ներսից վնասազերծելու համար։ Բայց հայերեն նախադասությունը, մեկ անգամ գրված, այլևս չի ենթարկվում թարգմանչի վախին։ Ձեռագիրը մնում է։ Գիրքը չի այրվում։

Չամուռճյանի առջև կանգնած Ռուսոն աթեիստի ու խռովարարի կերպար ուներ, թեև այդ բառերի տակ հաճախ ավելի կոնկրետ տագնապ էր աշխատում՝ ով կարող է խոսել ժողովրդի անունից, ինչ սահման ունի եկեղեցական իշխանությունը, արդյոք օրենքը ծնվում է վերևից իջնող հրահանգո՞վ, թե՞ մարդկանց համաձայնությամբ։ Պոլսահայ միջավայրը 19-րդ դարի կեսին այդ հարցերը կարդում էր իր մարմնի վրա։ Օսմանյան բարեփոխումների տարիներն էին, համայնքային կանոնադրության շուրջ բանակցություններ, տպագրական աշխուժություն, դպրոցների ու թերթերի աճ, եկեղեցական կառավարման ներսում կուտակված դժգոհություններ։ Ռուսոյի անունը այնտեղ հաճախ հնչում էր մեղադրանքի պես։ Միքայել Նալբանդյանի դեմ գրված էջերում Չամուռճյանը նրան կապում էր անհավատ Ռուսոյի հետևորդների հետ։ Նալբանդյանի համար նույն անունը այլ ձայն ուներ՝ բնական իրավունքի, հավասարության, հանրային կարծիքի, հին բռնության դեմ բարձրացող բանականության ձայն։ Երկուսի վեճը գրքի շուրջ չէր փակվում։ Գիրքը նրանց ձեռքին ընդամենը սրված գործիք էր։

1860-ին Պոլսի «Մեղու» պարբերականում Հարություն Սվաճյանի խմբագրությամբ հրապարակվեց պատմություն Պողոս վարդապետ Միքայելյանի մասին։ Թերթը նրան մեղադրում էր Վանի կանանց ու աղջիկների հանդեպ բռնության, տեղական հայերի և քրդերի միջև թշնամանք հրահրելու, եկեղեցական հագուստի տակ պահված անպատժելիության մեջ։ Հոգևոր խորհուրդը նրան ժամանակավորապես հեռացրեց ծառայությունից։ Թերթը նյութը դրեց հանրային դատաստանի առաջ։ Նալբանդյանը միացավ Սվաճյանի կողմին և պաշտպանեց այն միտքը, որ ազգային կարծիքը պետք է ձևավորվի հրապարակային խոսքի մեջ, որ ժողովրդի դատը չի կարող փակվել հոգևոր սենյակների ներսում։ Չամուռճյանը հարվածեց հենց այդ հրապարակայնությանը։ Նրա համար թերթը վտանգավոր տեղ էր, որտեղ կարգը կարող էր տրորվել աղմուկի մեջ։ Այդ վեճի մեջ Ռուսոն միշտ անունով չէր նստած սեղանի գլխին, բայց նրա բառերը պտտվում էին սենյակով մեկ՝ ժողովուրդ, իրավունք, բնական հավասարություն, հասարակական կամք։ Երբ քահանայի գործը դառնում էր թերթի նյութ, Ռուսոյի հայերեն ճակատագիրը դուրս էր գալիս ձեռագրի պահարանից։

Նալբանդյանի ռուսոյականությունը հետագայում կարդացին տարբեր ձևերով։ Խաչատուր Աբովյանի մոտ հիշեցին բնության և դաստիարակության հուզական հմայքը, Րաֆֆու մոտ՝ ազատության ու հավասարության ռոմանտիկ լարը, Նալբանդյանի մոտ՝ քաղաքակրթության փայլուն կենտրոնների դեմ դրված աղքատության, հանցանքի, բարքերի քայքայման ու սոցիալական կեղծիքի քննադատությունը։ Այդ կապերը միշտ ուղիղ փոխառություն չեն։ Հայ գրողի սեղանին հաճախ մեկ գրքի կողքին ուրիշ գրքեր էին, ռուսական ամսագրեր, ֆրանսիական երկրորդական մեկնաբանություններ, եկեղեցական հակաճառություններ, օսմանյան իրավական նոր բառեր, տեղական վեճի փոշին։ Բայց Ռուսոյի անունը բռնում էր նյարդը։ Այն հարմար էր թե՛ մեղադրելու, թե՛ պաշտպանվելու համար։ Մեկը ասում էր՝ ահա վտանգը, մյուսը լսում էր՝ ահա լեզուն, որով կարելի է ասել վաղուց կուտակված բանը։

19-րդ դարի վերջին այդ լեզուն արդեն մտնում էր հայկական պարբերականների ավելի լայն շրջանառություն։ 1895-ի ամռանը «Հայրենիք» շաբաթաթերթում, Արփիար Արփիարյանին վերագրվող մի հոդվածում, Ռուսոն ներկայացվում էր որպես մարդ, որի գաղափարները կարող են նոր կարգ ու սարք տալ կյանքի, ընտանիքի, բարքերի համար։ Հեղինակը նրան կարդում էր վարակիչ վստահությամբ։ Բնությունը այնտեղ վերադառնում էր գրեթե դեղատոմսի պես։ Քաղաքային հարուստ հայ ընտանիքները, ըստ այդ տեքստի տրամադրության, ամռանը գյուղ էին գնում, բայց հողի ու աշխատանքի հետ նրանց կապը հաճախ ավարտվում էր պարտիզպանի ձեռքի շարժումով․ բնությունը դիտվում էր պատուհանից, մշակվում էր ուրիշի քրտինքով։ Ռուսոն այդ էջում դառնում էր գյուղ գնացող քաղաքի հայի ամոթալի հայելին։ Ազատության մեծ գիրքը մի պահ փոխվում էր կենցաղային հարցի՝ ով է ջրում բույսը, ով է շնչում օդը, ով է աշխատում, ով է ասում, թե սիրում է բնությունը։

Հայերեն թարգմանությունների պատմությունն էլ պահեց նույն երկվությունը։ Չամուռճյանի գրաբար ձեռագիրը 1829-ին մնաց փակ։ Հետո եղան նոր փորձեր, արևմտահայերեն ձեռագրեր, ուշացած հրատարակություններ, խորհրդային ու հետխորհրդային ընթերցումներ։ 21-րդ դարում «Հասարակական դաշինքի մասին կամ քաղաքական իրավունքի սկզբունքները» արդեն կարելի էր վերցնել տպագիր գրքի տեսքով՝ ժամանակակից արևելահայերենով, հրատարակչության շապիկով, ISBN-ով, գրախանութի սովորական դարակից։ Այնտեղից անհետացել էր Չամուռճյանի կրակի սպառնալիքը, բայց ոչ այն անհարմարությունը, որ գիրքը բերում է հայերեն։ «Ընդհանուր կամք» բառերը հայերենում երբեք չեն հնչում դատարկ սրահում։ Դրանց կողքին անմիջապես հայտնվում են համայնքի ժողովը, եկեղեցական խորհուրդը, կուսակցական բջիջը, հրապարակային ստորագրահավաքը, պետական սահմանադրությունը, թերթի խմբագրատան երկար սեղանը, որտեղ մեկը միշտ հարցնում է՝ ով է տվել խոսելու իրավունքը։

Ռուսոյի հայկական պատմությունը դյուրությամբ կարելի էր փակել Ռամզեյի դիմանկարով՝ փիլիսոփան մորթե գլխարկով, մի քիչ տարօրինակ, մի քիչ թատերական, թանգարանի պատին անվնաս դարձած։ Այդ փակումը շատ հարմար կլիներ։ Կտավը լուռ է, լավ լուսավորված, կարգապահ։ Բայց նույն պատմության մեջ կա Մոնմորանսիի հայ դերձակի մատի տակ շարժվող ասեղը, կա Մոտիեի եկեղեցու դռան մոտ սպասող գյուղական հայացքը, կա Շարդենի գրքի միջից Ռուսոյի քաղաքական հաշվարկ մտնող հայի մարմինը, կա Վենետիկի Սուրբ Ղազարում Rousseau-ից եկող երաժշտական միտքը հայերեն ու օսմանյան լսողության մեջ դասավորող Բժշկյանը, կա Մադրասում մուտքի վճարով ցուցադրված մոմե Ռուսոն, կա Պոլսում գիրքը կրակի արժանի համարող թարգմանիչը, կա «Մեղուի» էջում հրապարակային դատի դուրս բերված վարդապետը, կա 1895-ի հոդվածագիրը, որ հայ ընտանիքին բնության մոտ է կանչում և նրա այգում տեսնում է ուրիշի աշխատանքը։ Կտավը մնում է պատին, բայց նրա ստվերը անցնում է թղթի, կաշվի, մոմի, գրաբարի, լրագրային կապարի վրայով։

Երևակայության համար ամենահեշտը Ռուսոյին հայացնելն է՝ նրա հագուստը վերցնել որպես քաղցր ապացույց, թե մեծ եվրոպացին մի օր հայի կերպար է ընտրել։ Փաստերը այդ հաճույքին քիչ տեղ են թողնում։ Նա ընտրեց հագուստ, որովհետև ցավ ուներ։ Նա հայերին գրքում հիշեց, որովհետև Շարդենի ճանապարհորդական պատկերը իրեն պետք էր կլիմայի ու կառավարման մտքի համար։ Նա Վենետիկում անցավ հայկական վանքի ժամանակի կողքով՝ առանց պահպանված հանդիպման։ Հայերը նրան ընդունեցին առանց միասնական սիրո․ դիտեցին որպես ցուցանմուշ, դատեցին որպես վտանգ, թարգմանեցին որպես հակաթույն, օգտագործեցին որպես լեզու, վիճեցին նրա ստվերով իրենց քահանայի, իրենց օրենքի, իրենց ընտանիքի, իրենց թերթի շուրջ։ Այդ անհարմար փաստերը թեման ազատում են հուշանվեր դառնալուց։

Շոտլանդիայի պատկերասրահի սրահում Ռամզեյի Ռուսոն դեռ նստած է հայկական մորթե գլխարկով։ Նրա դեմքի կողքին ցուցատախտակը կարգավորում է կենսագրությունը՝ անուն, թվականներ, նկարիչ, ձեռքբերման տարի։ Պոլսում Չամուռճյանի ձեռագիրը մնացել է այլ լռության մեջ՝ գրաբար նախադասություններով, որոնց մեջ թարգմանիչը փորձում էր ցույց տալ գրքի թույնը և այդ թույնին տվել էր հայերեն մարմին։ Մոտիեի եկեղեցուց դուրս եկած երկար կաֆտանը և Պոլսի չայրած ձեռագիրը իրար չեն հանդիպում ոչ մի արխիվային սենյակում։ Բայց եթե կողք կողքի դրվեն, դրանց միջև բացվում է Ռուսոյի և հայերի ամբողջ անհարմար ճանապարհը․ հիվանդ մարդու հագուստը դրվում է վտանգավոր գրքի հայերեն շնչի դիմաց, իսկ մեջտեղում կանգնած են երկու դար մարդկանց, որոնք ամեն անգամ նորից որոշում էին՝ այդ անունը կախե՞լ պատին, մտցնե՞լ գրաբար, դնել թերթի՞ էջ, թե՞ թողնել փակ պահարանի մեջ։ Վերջում պահարանն է մնում, կտավի մութ ֆոնը և այն փոքրիկ հանգամանքը, որ կրակի արժանի համարված գիրքը հայերենով շարունակեց գոյություն ունենալ, իսկ բժշկական անհրաժեշտությունից ընտրված հագուստը շարունակեց նայել մարդկանց աչքերին որպես դիմանկար։