Հնդկաստանը Հայաստանի կողքին. արդեն ստացվել են ռադարներ, հրետանի, հրթիռներ ու հակաօդային համակարգեր, իսկ օգոստոսյան այցը բերեց դրանց սպասարկման երկար ծրագիրը

19 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

Օգոստոսի 18-ին Ռաջեշ Կումար Սինգհը մտավ Վազգեն Սարգսյանի անվան ռազմական ակադեմիայի տեղեկատվական տեխնոլոգիաների լաբորատորիա։ Սենյակը նոր էր։ Այն բացվել էր վեց ամիս առաջ՝ հնդկական աջակցությամբ, Հնդկաստանի պաշտպանության շտաբի պետ, գեներալ Անիլ Չաուհանի երևանյան այցի ժամանակ։ Սինգհին ցույց տվեցին լաբորատորիան, հետո զեկուցեցին Հնդկաստանից մատակարարված սպառազինության համակարգերի մասին։ Պաշտոնական հաղորդագրությունը դրանց անունները դուրս էր թողել։

Ակադեմիայի դասախոսների, սպաների ու աշխատակիցների առջև Սինգհը խոսեց բնավորությունից, դատողությունից և առաջնորդությունից։ Նույն տեքստում տեղ էին գտել ուսուցումը, կարողությունների զարգացումը և փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող ոլորտներում աջակցությունը։ Զենքերի անունները չկային։ Համակարգերն արդեն հայկական բանակում էին։

Այդ օրը Սինգհը հանդիպեց պաշտպանության նախարարի տեղակալ Կարեն Բրուտյանին։ Սեղանին դրված էին ռազմատեխնիկական գործակցությունը, ուսուցումը, հետազոտությունը, պաշտպանական արդյունաբերությունը և արդեն մատակարարված միջոցների շահագործումը։ Արտաքին գործերի նախարարի տեղակալ Մնացական Սաֆարյանի հետ հանդիպման հնդկական հաղորդագրությունը կենտրոնացել էր «ռազմավարական ինքնուրույնություն» ձևակերպման վրա։ Հայկական բանակում այդ պահին կողք կողքի ծառայում էին ռուսական, հնդկական, ֆրանսիական և հայկական համակարգեր։

Մեկ օր առաջ Սուրեն Պապիկյանն ընդունել էր Սինգհին պաշտպանության նախարարության վարչական համալիրում։ Հրապարակված տեքստը կարճ էր՝ ռազմատեխնիկական գործակցություն, տարածաշրջանային ու միջազգային անվտանգություն։ Գլխավոր շտաբների գծով թուղթն ավելի որոշակի էր։ Պաշտպանության նախարարի առաջին տեղակալ, զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Էդվարդ Ասրյանն ու Հնդկաստանի պաշտպանության քարտուղարը փոխանակեցին նախկին պայմանավորվածությամբ պատրաստված փաստաթուղթը։ Այն սահմանում էր երկու գլխավոր շտաբների համագործակցության «նոր ձևաչափը»։ Ամբողջ տեքստը չհրապարակվեց։ Մնացին այդ երկու բառերը։

Օգոստոսի 17-ին Սինգհին ընդունեց նաև Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարար Դավիթ Թադևոսյանը։ Նրա ներկայությամբ Հայաստանի ռազմարդյունաբերության կոմիտեի նախագահի պաշտոնակատար Արամ Ջիվանյանն ու Սինգհը ստորագրեցին փոխըմբռնման հուշագիր։ Թղթի աշխատանքային ցանկը երկար էր՝ համատեղ հետազոտություն, նախագծում, նորարարական ծրագրեր, պաշտպանական տեխնոլոգիաների նորաստեղծ ընկերությունների ու զարգացման կենտրոնների կապ, մասնագետների հմտությունների փոխանակում, հայկական ընկերությունների և հնդկական կառույցների գործընկերություն, համատեղ արտադրություն։ Հաջորդ գործնական քայլերի շուրջ պայմանավորվածություն եղավ։ Ցանկը փակ մնաց։

Այցի ընթացքում տված հարցազրույցում Սինգհը բացեց մի քանի բառ՝ նոր առաջարկներ, տարեկան տեխնիկական սպասարկման պայմանագրեր, անվտանգության փոփոխվող պայմաններին հարմարեցված սարքավորումների փաթեթներ։ Նա այցելել էր հայկական պաշտպանական ընկերություններ և այնտեղ համատեղ աշխատանքի տեղ էր տեսել։

«Սպասարկում» բառը կարճ է։ Դրա տակ պահեստամասերն են, ծրագրային թարմացումները, վերանորոգող խմբերը, փորձարկումները և պատրաստված հաշվարկները։ Սպառազինությունը պետք է աշխատի նաև այն օրը, երբ արտադրողի ինժեները Երևանում չէ։ Օգոստոսյան հուշագիրը այդ աշխատանքի կողքին դրեց հետազոտությունն ու արտադրությունը։

Թղթային սկիզբը 2003 թվականի մայիսի 23-ն էր։ Այդ օրը Հայաստանի ու Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարությունները համագործակցության հուշագիր էին ստորագրել։ Հաջորդ տասնյոթ տարվա հրապարակային ժամանակագրության մեջ խոշոր հայկական պատվեր չերևաց։ 2020-ին Երևանը մոտ 40 միլիոն դոլարով պատվիրեց չորս «Սվաթի» ռադար։

«Սվաթին» հետևում է ականանետի ականի, հրետանային արկի կամ հրթիռի թռիչքին և հաշվում կրակող դիրքի կոորդինատները։ Հայաստանը վերցրեց հնդկական ամբողջական մարտական համակարգ։ Այն պետք էր տեղադրել, սովորեցնել մարդկանց և պահել աշխատունակ։ Չորս ռադարով բացված կապը վեց տարի անց արդեն հասել էր գլխավոր շտաբ ու ռազմական ակադեմիա։

2022 թվականի սեպտեմբերին երևաց հաջորդ փաթեթը։ Պայմանագրի հրապարակային պատճեն չկար։ Հնդկական տնտեսական մամուլում շրջանառվող հաշվարկը գերազանցում էր 20 միլիարդ ռուփին՝ այն ժամանակ մոտ 250 միլիոն դոլար։ Փաթեթում նշվում էին «Պինակա» համազարկային կրակի համակարգի չորս մարտկոց, հակատանկային միջոցներ և զինամթերք։ Առաջին մատակարարումների մասին տեղեկությունները հայտնվեցին 2023-ին։ 2024-ին հրապարակային ցանկին ավելացան «Ակաշ» հակաօդային պաշտպանության համակարգերն ու 155 միլիմետրանոց հնդկական հրետանին։ Գինը, քանակը և առաքման օրացույցը երկու կառավարություններն ամբողջությամբ չբացեցին։

2024 թվականի նոյեմբերին «Բհարաթ Էլեկտրոնիքսը» հայտարարեց «Ակաշի» առաջին արտահանվող մարտկոցը բարեկամ երկիր ուղարկելու մասին։ Երկրի անունը ընկերության տեքստում չկար։ Հնդկական պաշտպանական հրապարակումները նշում էին Հայաստանը։ «Ակաշը» ռադար է, հրամանատարական հանգույցներ, արձակման կայանքներ և հրթիռներ։ Այդ շարանը չի ավարտվում բեռնատարները սահմանին հանձնելով։ Պետք են պատրաստված հաշվարկներ, կապի ցանց, տեխնիկական խումբ, պարբերական փորձարկում և զինամթերքի անընդհատ մատակարարում։

2026 թվականի հունվարի 18-ին այդ շղթայի մի մասը տեսանելի դարձավ Նագպուրի «Սոլար դիֆենս ընդ աերոսփեյս» գործարանում։ Հնդկաստանի պաշտպանության նախարար Ռաջնաթ Սինգհը կանաչ դրոշով ճանապարհեց «Պինակայի» կառավարվող հրթիռների առաջին խմբաքանակը։ Հասցեատերը պաշտոնական տեքստում գրված էր բաց՝ Հայաստան։ Հրթիռները գնում էին մի բանակի, որն արդեն ստացել էր արձակման կայանքները։ Հուլիսին Հնդկաստանը նույն կայանքից փորձարկեց «Պինակայի» ավելի հեռահար կառավարվող տարբերակը։ Վեց շաբաթ անց Երևանում արդեն խոսվում էր նոր սարքավորումների փաթեթների մասին։

Մայիսի 28-ին ծանր տեխնիկան անցավ Հանրապետության հրապարակով։ Երևանում դա 2016-ից հետո առաջին մեծ զինվորական շքերթն էր։ Շարքում հնդկական հակաօդային ու հրետանային համակարգեր էին, ֆրանսիական զրահամեքենաներ ու հրետանի, հայկական անօդաչուներ, ռուսական ծագման միջոցներ։ «Ակաշի» և «Պինակայի» մեքենաները շարժվեցին կառավարության շենքի դիմաց։ Նիկոլ Փաշինյանը ելույթում ասաց, որ Հայաստանը սպառազինություն է ձեռք բերել յոթ երկրից։ Մի քանի տարի առաջ հնդկական նոր տեխնիկայի մասին տեղեկությունը գալիս էր Հնդկաստանի գործարաններից։ Այդ առավոտ տեխնիկան անցնում էր Երևանի կենտրոնով։

Գործարքների հաշվապահությունը հրապարակ չմտավ։ 2024-ի հուլիսին Հնդկաստանի պաշտպանության նախարարության տվյալը փոխանցող հրապարակումը Հայաստանի գնումները գնահատեց մոտ 600 միլիոն դոլար և նրան անվանեց հնդկական զենքի խոշորագույն գնորդ։ 2026-ին հնդկական երկու խոշոր պարբերականներ գրեցին մոտ 2 և մոտ 3 միլիարդ դոլարի մասին։ Թվերը իրար չէին նստում։ Դրանցից ոչ մեկը Երևանի ու Նյու Դելիի հրապարակած պայմանագրային ամբողջական մատյանի վերջնական գումարը չէր։ Առանձին գործարքները, գնահատված փաթեթները, զինամթերքը, փուլային առաքումները և սպասարկման հնարավոր պարտավորությունները խառնվում էին նույն հաշվին։ Հայկական պաշտոնական հաղորդագրությունները սովորաբար բաց էին թողնում համակարգի անունը, քանակը, գինը և վճարման ժամանակացույցը։

2023 թվականի նոյեմբերին Նիկոլ Փաշինյանը հրապարակավ ասաց, որ Ռուսաստանը չի մատակարարել այն սպառազինությունը, որի համար Հայաստանը վճարել էր։ Քննարկվում էին երեք ճանապարհ՝ ապրանքը ստանալ, գումարը վերադարձնել կամ պարտքը հաշվանցել այլ վճարումների հետ։ 2024 թվականի փետրվարին Երևանը սառեցրեց մասնակցությունը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպությանը։ Ռուսական համակարգերը մնացին զորքերում։ Դրանց պահեստամասերի խնդիրը նույնպես մնաց։ Նոր պատվերների ճանապարհը արդեն անցնում էր այլ մայրաքաղաքներով։

2023 թվականի մայիսի 18-ին Հայաստանը ռազմական կցորդ նշանակեց Նյու Դելիում։ Հաջորդ տարի Հնդկաստանը Երևանում բացեց իր նոր պաշտպանական ներկայացուցչություններից մեկը։ Զենքի շուրջ հայտնվեցին մշտական աշխատասենյակներ և պատասխանատու սպաներ։

2024 թվականի մայիսի 14-ին Երևանում կայացան առաջին պաշտպանական խորհրդակցությունները։ Հայկական պատվիրակությունը ղեկավարում էր Լևոն Այվազյանը, հնդկականը՝ Վիշվեշ Նեգին։ Նրանք ստորագրեցին 2024–2025 թվականների համագործակցության ծրագիրը և ստեղծեցին համատեղ աշխատանքային խումբ։ Օրակարգում կային ռազմական կրթությունը, մարտական պատրաստությունը, մասնագիտական փորձի փոխանակումը և ռազմատեխնիկական հարցերը։

2025 թվականի մարտի 11–12-ին հայկական զինվորական պատվիրակությունը ուսումնական այց կատարեց Հնդկաստան։ 2026 թվականի փետրվարի 2-ին գեներալ Անիլ Չաուհանը եկավ Երևան, հանդիպեց Սուրեն Պապիկյանին և ռազմական ակադեմիայում բացեց տեղեկատվական տեխնոլոգիաների լաբորատորիան ու հեռավար ուսուցման կենտրոնը։ Ապրիլի 27-ին Էդվարդ Ասրյանը գնաց Նյու Դելի։ Նա հանդիպեց Չաուհանին ու Ռաջեշ Կումար Սինգհին, ամփոփեց ծրագրով կատարված աշխատանքը և պայմանավորվեց նոր մասնագիտական ուղղությունների շուրջ։ Օգոստոսի 17-ի «նոր ձևաչափի» փաստաթուղթը եկավ այդ այցերից ու աշխատանքային խմբից հետո։

Նյու Դելին այդ տարիներին հաշվում էր արտահանումը։ 2023–2024 ֆինանսական տարում Հնդկաստանը վաճառել էր 210,83 միլիարդ ռուփու ռազմական արտադրանք, հաջորդ տարում՝ 236,22 միլիարդ, 2025–2026-ին՝ 384,24 միլիարդ ռուփու։ Մեկ տարվա աճը գերազանցել էր 62 տոկոսը։ 2023–2024-ի առաջատար ուղղությունների շարքում գրված էին Միացյալ Նահանգները, Ֆրանսիան և Հայաստանը։ Հայկական պատվերների բաց անուններն էին «Սվաթին», «Պինական», «Ակաշը» և 155 միլիմետրանոց հրետանին։ Հնդկաստանի կառավարությունը 2029-ի համար սահմանել է 500 միլիարդ ռուփու արտահանման նպատակ։

Օգոստոսի 10-ին Միացյալ Նահանգները, Հայաստանը և Ադրբեջանը հրապարակել էին Վաշինգտոնի խաղաղության գագաթնաժողովի առաջին տարեդարձի համատեղ հայտարարությունը։ Այն նախորդ տարվա օգոստոսի 8-ի հռչակագիրն անվանում էր խաղաղության ու տնտեսական կապերի ճանապարհային քարտեզ։ Խաղաղության պայմանագրի համաձայնեցված տեքստը Վաշինգտոնում նախաստորագրվել էր։ Վերջնական ստորագրությունը դեռ չկար։ Բաքուն այն շարունակում էր կապել Հայաստանի սահմանադրության փոփոխության հետ։

Օգոստոսի 16-ին՝ այդ հայտարարությունից վեց օր անց, Ռաջեշ Կումար Սինգհը ժամանեց Երևան։ Երկու օրվա օրակարգում նոր սպառազինության առաջարկներ էին, գործող համակարգերի սպասարկում, համատեղ մշակում և արտադրություն։

Այցի վերջին կանգառներից մեկը ռազմական ակադեմիան էր։ Փետրվարին բացված հնդկական լաբորատորիան արդեն աշխատում էր այն շենքում, որտեղ պատրաստվում են հայկական բանակի սպաները։ Սինգհը լսեց հնդկական համակարգերի մասին զեկույցը և խոսեց դասախոսների ու զինվորականների հետ։ Դռան վրա լաբորատորիայի անունն էր։ Հաղորդագրության մեջ՝ «փոխադարձ հետաքրքրություն ներկայացնող ոլորտներ»։ Զենքերի անունները կրկին բացակայում էին։