Մահացած զինվորի անունը հայտնի է, կալանավորվածի անունը՝ փակ, իսկ հրամանատարական օղակը դեռ բացակայում է գործի հրապարակային մասից

18 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Օգոստոսի 13-ի կեսօրին Պաշտպանության նախարարության մամուլի քարտուղարի էջում հայտնվեց կարճ հաղորդագրություն։ Այդ տեքստերի կառուցվածքը վաղուց ծանոթ է։ Անունը՝ ամբողջությամբ. Գրիգոր Էդգարի Զաքարյան։ Զորամասը՝ N։ Մահվան հանգամանքի միակ կոնկրետ նշումը՝ հրազենային վնասվածք։ Վերջում՝ քննության ու ցավակցության մասին սովորական տողերը։ Սյունիքը չկար։ Ժամկետային ծառայության մասին հիշատակում չկար։ Մահվանը նախորդած վեճը նույնպես դուրս էր մնացել։

Չորս օր անց հրապարակված նախնական տեղեկությունը լրացրեց բաց թողածի մի մասը։ Գրիգոր Զաքարյանին Սյունիքի մարզի զորամասերից մեկի դիրքում մի քանի անգամ քնած են տեսել։ Այդ մասին խոսակցությունը ծառայակիցների միջև տարաձայնության է հասել։ Հնչել են հայհոյանքներ։ Խոսակցությունները խորացել են։ Գործով մեկ ժամկետային զինծառայող կալանավորվել է։

Քննչական կոմիտեն հրապարակավ հաստատել էր քրեական վարույթի առկայությունը և քննչական ու վարութային գործողությունների կատարումը։ Կալանավորվածի անունը չէր հրապարակվել։ Հայտնի չէր մեղադրանքի հոդվածը։ Դատարանի որոշման մանրամասները նույնպես չկային։

Սա նախնական վարկած է։ Քննությունը չի ավարտվել։ Կալանքը դատավճիռ չէ։ Հանրությանը հայտնի չէ՝ ով է առաջինը նկատել քունը, քանի հերթապահության մասին է խոսքը, ինչ բառեր են ասվել, որքան է տևել ճնշումը։ Չգիտենք՝ ովքեր են ներկա եղել և ինչ են արել դիրքի ավագը, դասակի հրամանատարը, հերթապահ սպան։ Փակ է նաև քնի պատճառը։ Գրիգոր Զաքարյանը բավարար հանգստացե՞լ էր։ Առողջական խնդիր ունե՞ր։ Հերթափոխի գրաֆիկը պահպանվե՞լ էր։ Թե՞ «քնած են տեսել» նախադասությունն արդեն բավական էր, որ նրա շուրջ հավաքվեր մեղադրողների փոքր խումբ։

Այդ շղթան երկրի վարչապետը նկարագրել էր մահից տասնչորս օր առաջ։ Հուլիսի 30-ին Նիկոլ Փաշինյանը լրագրողների հետ հանդիպմանը թվարկեց բանակում ինքնասպանությունների երեք հիմնական պատճառ՝ խաղադրույքներից կուտակված պարտքեր, ընտանեկան կամ անձնական խնդիրներ, մարտական դիրքում հերթապահելիս քնելը։ Երրորդի մասին նա խոսեց ավելի երկար։ Քնած դիրքապահը վտանգում է մյուսների կյանքը։ Ծառայակիցները նրան արհամարհում են, մեկուսացնում։ Դիրքից իջնելուց հետո սկսվում է հոգեբանական ճնշումը։ Նրա ձևակերպումն այս էր՝ քրեական ենթամշակույթ, թե անվտանգային գերճնշում։

Օգոստոսի 13-ին հայտնաբերվեց Գրիգոր Զաքարյանի դին։ Օգոստոսի 17-ին հրապարակված բառերը դասավորվեցին նույն հերթականությամբ։ Դիրք։ Քուն։ Ծառայակիցների արձագանք։ Հայհոյանք։ Մահ։ Այդ հերթականությունը որևէ մեկի մեղքը չի ապացուցում։ Քննությունը պիտի պարզի՝ քանի նման դեպք է զորամասերում պաշտոնապես գրանցվել, քանի անգամ է կարգապահական հարցը մնացել «տղաների մեջ», քանի հրամանատար է լսել նվաստացումը և այն դաստիարակություն համարել։

Օգոստոսի 3-ին իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցը վարչապետի խոսքին պատասխանեց մեկ հարցով։ Դիրքում քնելը կարո՞ղ է նշանակել, որ զինծառայողը պատշաճ չի հանգստացել կամ պատրաստ չի եղել մարտական հերթապահությանը։ Գրիգոր Զաքարյանի գործով այդ պատասխանը թղթերի մեջ է՝ հերթապահության գրաֆիկ, նախորդ գիշերվա հանգիստ, բուժզննման տվյալներ, զորակոչից առաջ կատարված գնահատում, դիրքի կազմակերպում, հրամանատարի վերահսկողություն։ Հրապարակային նյութերում դրանցից ոչ մեկը դեռ չկա։ Կա միայն տեղեկությունը, որ նրան մի քանի անգամ քնած են տեսել։

Հուլիսի օրացույցում արդեն կար մեկ այլ զինվորի անուն։ Հուլիսի 21-ին մահացել էր ժամկետային զինծառայող Նարեկ Թորոսյանը։ Երկու օր անց նրա ծառայակից կրտսեր սերժանտն ու շարքային զինծառայողը կալանավորվեցին՝ զինծառայողին անզգուշությամբ ինքնասպանության հասցնելու մեղադրանքով։

Հուլիսի 25-ին Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Էդվարդ Ասրյանն այցելեց N բանակային զորամիավորում։ Նա հանդիպեց ժամկետային ջոկերի հրամանատարներին ու դիրքերի ավագներին։ Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ հերթով գրված էին՝ փոխադարձ հարգանք, առողջ հարաբերություններ, բարոյահոգեբանական կայուն մթնոլորտ, արժանապատվության հանդեպ հարգալից վերաբերմունք։ Նման հանդիպումներ նախատեսվում էին նաև մյուս զորամիավորումներում։ Օգոստոսի 6-ին ՊՆ-ն կրկին հաղորդեց դիրքերի ավագների հետ հանդիպման մասին։ Խոսել էին կարգապահությունից և բանակ թափանցող արատավոր երևույթներից։ Յոթ օր անց հրապարակվեց Գրիգոր Զաքարյանի անունը։

2023 թվականի սեպտեմբերի մեկ ուրիշ գործի մեջ նույնպես կային նույն երկու բառերը՝ քուն և նվաստացում։ Զինծառայող Ալեքս Ավանեսյանի մահվան գործով Քննչական կոմիտեն հայտնել էր, որ դասակի հրամանատարը մարտական դիրքում քնելու համար մյուս զինծառայողների ներկայությամբ նվաստացուցիչ արտահայտություններ է արել նրա պատվի և արժանապատվության հասցեին։ Ավանեսյանը նույն օրը մահացել էր ծառայողական զենքից արձակված կրակոցից։ Հրամանատարը մեղադրվել էր նաև զինծառայողին անզգուշությամբ ինքնասպանության հասցնելու համար և կալանավորվել։ Այդ գործով «քնել» բայը մտել էր պաշտոնական մեղադրանքի մեջ։ Գրեթե երեք տարի անց այն վերադարձավ Գրիգոր Զաքարյանի մահվան նախնական նկարագրության մեջ։

Քրեական օրենսգրքի 522-րդ հոդվածը նկարագրում է զինծառայողին անզգուշությամբ ինքնասպանության հասցնելու դեպքերը։ Մեկ զինծառայողի կողմից մյուսին սպառնալիքով, դաժան վերաբերմունքով կամ պատիվն ու արժանապատվությունը նվաստացնելով անզգուշությամբ ինքնասպանության հասցնելու համար նախատեսված է չորսից ութ տարվա ազատազրկում։ Մի խումբ անձանց կողմից, հրամանատարի՝ ստորադասի նկատմամբ կամ մարտական հերթապահության ընթացքում կատարված արարքի դեպքում պատիժը հինգից տասը տարի է։ Օրենքում «հայհոյանք» բառը չկա։ Գրված է՝ նվաստացում։ Գործով պիտի վերականգնվի ամբողջ ճանապարհը՝ ասված խոսքից մինչև զինվորի վիճակ, արարքից մինչև մահ։ Գրիգոր Զաքարյանի վարույթում 522-րդ հոդվածի կիրառման մասին պաշտոնական տեղեկություն դեռ չկա։

Հայհոյանքի բառերը վերականգնելը կարող է քննության ամենապարզ մասը լինել։ Դրանք կարող են հիշել ներկա եղած զինվորները կամ մնացած լինել հեռախոսային հաղորդագրություններում։ Դժվարն ուրիշ բան է՝ ինչ տեղ են այդ բառերը զբաղեցրել Գրիգոր Զաքարյանի վերջին օրերում։ Մեկ վե՞ճ էր։ Կրկնվե՞լ է։ Տարածվե՞լ է ամբողջ ստորաբաժանումում։ Հասե՞լ է հրամանատարին։ Փոխե՞լ է նրա ծառայության պայմանները։ Դրա համար քննիչներին պետք են դիրքի հերթապահության մատյանը, ծառայակիցների առերեսումները, հեռախոսների զննությունը, փորձագիտական եզրակացությունները, բժշկական փաստաթղթերը և հրամանատարների զեկուցագրերը։ Դրանց բովանդակությունը դեռ հրապարակված չէ։

Գրիգոր Զաքարյանի մահվան օրը կադրային արձագանքն ավելի արագ հրապարակվեց, քան գործի իրավական որակումը։ Կառավարության նիստից հետո Նիկոլ Փաշինյանն ասաց, որ առավոտյան խոսել է պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանի հետ և որոշել փոփոխություններ կատարել Ռազմական ոստիկանությունում ու ՊՆ բարոյահոգեբանական ապահովման վարչությունում։ Նա խոսեց անհատական պատասխանատվության մասին։ Ասաց նաև, որ պաշտպանության նախարարին ու ԳՇ պետին անբավարար ջանքերի մեջ չի մեղադրում։ Այդ պահին Գրիգոր Զաքարյանի գործով որևէ հրապարակային մեղադրանք դեռ չկար։ Մահվան հանգամանքները բացվում էին չորրորդ օրը։ Կադրային որոշման մասին հայտարարվել էր առաջին օրը։

Ռազմական ոստիկանությունը պետք է կանխի և բացահայտի իրավախախտումները։ Բարոյահոգեբանական ապահովման վարչությունը պետք է նկատի զինվորի մեկուսացումը, վախը, ծառայակիցների ճնշումը։ Քննիչները հիմա պիտի ժամ առ ժամ պարզեն՝ այդ կառույցներից որևէ մեկում Գրիգոր Զաքարյանի մասին տեղեկություն եղե՞լ էր մինչև մահը։ Եղե՞լ է զեկուցագիր, բողոք, բուժկետի դիմում, հոգեբանի զրույց, հրամանատարի նկատողություն։ Քնելու դեպքերը գրանցվե՞լ էին, թե՞ մնացել էին զինվորների խոսակցության մեջ։ Հայհոյանքը մեկ անգամ հնչե՞ց, թե՞ դարձավ ամենօրյա լեզու։

Կալանքի որոշումը վերաբերում է մեկ ժամկետային զինծառայողի։ Այն չի ասում՝ ով է զեկուցել դիրքում քնելու մասին, ինչ կարգապահական ընթացակարգ է սկսվել և ինչու է հարցը հասել ծառայակիցների հայհոյանքին։ Չի ասում նաև՝ մյուս զինվորներն ինչ դեր են ունեցել և հրամանատարներն ինչ են իմացել։ Այդ փաստերից որևէ մեկը դեռ հրապարակված չէ։

Գործի բաց մասում առայժմ կա մեկ անանուն կարգավիճակ՝ կալանավորված ժամկետային զինծառայող։ Նրան վերագրվող արարքը չի հրապարակվել։ Հրամանատարական օղակը անուն չունի։ Քունը նկատած զինվորները նույնպես անանուն են։ Քնի պատճառի մասին որևէ փաստաթուղթ չկա։ Մնում է պարզել՝ քանի հոգու ներկայությամբ է հնչել հայհոյանքը, և նրանցից ո՞վ է այդ մասին զեկուցել։

Օգոստոսի 17-ի կեսօրին առաջին պաշտոնական հաղորդագրությունը դեռ նույն տեսքն ուներ՝ Գրիգոր Էդգարի Զաքարյան, հրազենային վնասվածք, N զորամաս։ Անունը բաց էր ամբողջությամբ։ Զորամասը մնացել էր մեկ տառ։ Այդ տառի հետևում էին հերթապահության ժամերը, մի քանի զինվորի ձայները և մի նախադասություն՝ «քնած ես եղել»։ Քրեական վարույթի թղթապանակը բաց է։ Զորամասի անունը՝ փակ։