Ռուս-ադրբեջանական ճգնաժամը նոր թափ է ստանում. Շուշիում Ալիևը հայտարարեց, որ Մոսկվայի հետ վեճն ավարտվել է, իսկ հաջորդ օրվա ռուսական եթերում արդեն խոսում էին Բաքվում դեսանտ իջեցնելու մասին

19 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

2026 թվականի հուլիսի 13-ին Շուշիի մեդիաֆորումում Դմիտրի Գորդոնը Իլհամ Ալիևին հիշեցրեց մեկ տարի առաջ նույն վայրում լսած խորհուրդը՝ երբեք չհամաձայնել օկուպացիային։ Ալիևը կրկնեց խոսքը։ Պատերազմը պետք է անհապաղ կանգնեցնել, ասաց նա։ Ադրբեջանը պաշտպանում է Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականությունը, ինքնիշխանությունն ու միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները։

Մի քանի հարց անց խոսափողը հասավ Ռուսաստանի միջազգային հարաբերությունների խորհրդի փորձագետ Ալեքսեյ Նաումովին։ Նա հարցրեց Մոսկվայի հետ կապերի մասին։ Դժվար շրջանը մնացել է անցյալում, ասաց Ալիևը։ Հարաբերությունները «լիովին կարգավորվել են»։ Կառավարությունները, արտաքին գործերի նախարարությունները և նախագահական վարչակազմերը շարունակում են շփվել։ Տրանսպորտը նա թվարկեց առաջին ոլորտների շարքում։

Դահլիճում նստած էր ՏԱՍՍ-ի գլխավոր տնօրենի նախկին տեղակալ Միխայիլ Գուսմանը։ Նա ասաց, որ 1986 թվականին իրեն Մոսկվա էին ուղարկել գործուղման, և 39-ամյա գործուղումն ավարտվել է․ վերադարձել է հայրենիք։ Ալիևը լսարանի առաջ Գուսմանի պաշտոնանկությունը կապեց մեկ տարի առաջ նույն ֆորումում իրեն տված դրական հարցի հետ։ Նաումովին էլ կեսկատակ զգուշացրեց՝ զգույշ լինել։ Կեսկատակը մեկ օր ապրեց։

Հուլիսի 14-ին Սեմյոն Ուրալովի յութուբյան ալիքում հայտնվեց «Ըմբռնման մաքրություն» փոդքասթի նոր թողարկումը՝ «Քանի՞ Ալիևի գործակալ կա Ռուսաստանում» վերնագրով։ Սեղանի շուրջ նստած էին Ուրալովը, «Մոսկվա 24»-ի հաղորդավար Իվան Կնյազևը և Ալեքսեյ Չադաևը՝ Ռուսաստանի տրանսպորտի նախարարի հասարակական հիմունքներով խորհրդականը։ «Մոսկվա 24»-ը Մոսկվայի քաղաքային «Մոսկվա մեդիա» հոլդինգի հեռուստաալիքն է։

Գործակալների մասին հարցից արագ անցան քարտեզին։ Խոսեցին թալիշական ու լեզգիական գործոններով Բաքվի վրա ճնշում գործադրելու մասին։ Հնչեցին անջատողականության, տարածքային մասնատման և Հարավային Դաղստանում ռազմական ներկայությունն ուժեղացնելու տարբերակներ։ Չադաևը առաջարկեց ուժեղացնել Կասպյան նավատորմիղը և Բաքվում դեսանտային գործողություն պլանավորել։ Ալիևի «լիովին կարգավորվել են» խոսքից անցել էր մոտ մեկ օր։

Օգոստոսի 13-ին նույն երեքը նորից եթերում էին։ Թեման Ուկրաինան էր։ Ադրբեջանի անունը մտավ զրույց, երբ խոսում էին Մոսկվայի հետ պայմանավորվածությունները չկատարող ղեկավարներին հարկադրելու մասին։ Չադաևն ասաց, որ աշխատող միջոցը այդ մարդկանց ֆիզիկական ոչնչացման անմիջական սպառնալիքի տակ պահելն ու նրանց «հասցեական» վերացնելն է։ Կնյազևը հավելեց, որ ֆիզիկական սպառնալիքից բացի քիչ բան է օգնում։

Ուրալովը խոսքը տարավ իրավազորության վրա։ Նրա մեկնաբանությամբ՝ մինչև 1991 թվականը Խորհրդային Միությունում ծնված բոլոր մարդիկ, այդ թվում՝ Ադրբեջանի նախագահը, շարունակում են գտնվել Ռուսաստանի իրավազորության ներքո։ Զրույցի մեջ մտավ նաև 1938 թվականի Ռոտերդամը, որտեղ խորհրդային հետախուզությունը պայթուցիկով սպանել էր ուկրաինացի ազգայնական Եվհեն Կոնովալեցին։ Երկու թողարկումներն ավելի ուշ անհասանելի դարձան Յութուբում։ Ձայնային տարբերակները մնացին այլ հարթակներում։

Օգոստոսի 17-ին Ադրբեջանի գլխավոր դատախազության հաղորդագրության մեջ երեք անուն հայտնվեց քրեական օրենսգրքի 214-2, 281.2 և 283.2.1 հոդվածների կողքին։ Իվան Կնյազև։ Սեմյոն Ուրալով։ Ալեքսեյ Չադաև։ Ահաբեկչության հրապարակային կոչեր, պետության դեմ ուղղված հրապարակային կոչեր, ազգային ատելության ու թշնամանքի հրահրում։

Դատախազությունը հուլիսի 14-ի եթերում տեսել էր Ադրբեջանի սահմանադրական կարգը բռնությամբ փոխելու, տարածքային ամբողջականությունը խախտելու և ազգային թշնամանք բորբոքելու կոչեր։ Օգոստոսի 13-ի խոսքերը դասակարգվել էին որպես ահաբեկչության հրապարակային կոչ։ Երեքին հեռակա կարգով մեղադրանք առաջադրվեց։ Դատարանները խափանման միջոց ընտրեցին կալանքը։ Գործընկեր պետություններին ուղարկվեցին նրանց հայտնաբերելու, ձերբակալելու և Ադրբեջանին փոխանցելու դիմումներ։

Հաղորդագրության վերջին նախադասությունը զգույշ էր։ Դատախազությունը գրել էր, որ անհրաժեշտ միջոցներ են ձեռնարկվում Ինտերպոլի ուղիներով միջազգային հետախուզումը կազմակերպելու համար։ Այդ տողը չէր ասում, որ Ինտերպոլն արդեն ընդունել է խնդրանքը կամ հրապարակել կարմիր ծանուցում։

Կարմիր ծանուցումը միջազգային կալանքի հրաման չէ։ Դա մարդուն գտնելու և հնարավոր ժամանակավոր ձերբակալության մասին խնդրանք է։ Յուրաքանչյուր պետություն որոշում է իր օրենքով։ Ինտերպոլի կանոնադրության երրորդ հոդվածը կազմակերպությանը արգելում է միջամտել գերազանցապես քաղաքական բնույթի գործերին։ Օգոստոսի 18-ին հրապարակային հաստատում չկար, որ երեքի որոնումն արդեն գրանցվել է։ Ռուսաստանի Սահմանադրության 61-րդ հոդվածն արգելում է իր քաղաքացուն հանձնել օտար պետության։ Եթե որոնման տվյալը մտնի Ինտերպոլի համակարգ, գործնական ռիսկը երեքի համար կսկսվի երրորդ երկրների սահմաններից։ Այնտեղ որոշումը կընդունեն տեղական ոստիկանությունն ու դատարանը։

Սեմյոն Ուրալովը գործն անվանեց ինքնիրավչություն։ Նա ասաց, որ Ալիևի ուկրաինամետ գիծը Ադրբեջանին դարձնում է Ռուսաստանի համար ոչ բարեկամ պետություն։ Չադաևը հերքեց ազգային ատելություն հրահրելու մեղադրանքը։ Նրա խոսքով՝ ադրբեջանցիների հանդեպ վատ վերաբերմունք չի ունեցել, խոսել է երկրի ղեկավարության գործողությունների մասին։

Դրանից առաջ Չադաևը Ալիևին հեգնական բաց նամակ էր գրել։ Շնորհակալություն էր հայտնել փոդքասթի նկատմամբ ուշադրության համար, խոստացել էր փոդքասթի տարբերանշանով շապիկ ուղարկել նրան և գլխավոր դատախազին, խնդրել էր ազատ արձակել Ադրբեջանում պահվող ռուսաստանցիներին։ Նամակը դեռ երևում էր նրա ալիքում, երբ հայտնվեց պաշտոնի մասին հաջորդ գրառումը։

Օգոստոսի 17-ին Ռուսաստանից Ադրբեջան մեկ ուրիշ անուն էլ ճանապարհ ընկավ։ Ռուսաստանի իշխանություններն արտաքսեցին Մոսկվայի ադրբեջանցիների ազգային-մշակութային ինքնավարության ղեկավար Բախտիյար Հասանովին։ Նրա ռուսական անձնագիրն անվավեր էր համարվում։ Ադրբեջանական հրապարակումները գրում էին, որ քաղաքացիությունը չեղարկվել է 2025 թվականին։ Հասանովը դեռ այն ժամանակ հերքել էր քաղաքացիությունից զրկվելու տեղեկությունը։ 2026 թվականի հունիսից նա պահվում էր օտարերկրացիների ժամանակավոր տեղավորման կենտրոնում։ Դատարանը մերժել էր արտաքսման դեմ բողոքը։

Նույն օրը Բաքուն հրապարակեց երեք ռուսաստանցիների հեռակա կալանքի մասին հաղորդագրությունը։ Մոսկվայից Բաքու գնում էր անվավեր համարված ռուսական անձնագրով ադրբեջանցին։ Բաքվից միջազգային իրավապահ համակարգ էին մտնում երեք ռուսաստանցու անունները։

Հասանովի արտաքսումից առաջ նույն հարաբերությունն արդեն անցել էր մեկ մարդատար ինքնաթիռի կործանման միջով։ 2024 թվականի դեկտեմբերի 25-ին «Ադրբեջանական ավիաուղիների» Բաքու–Գրոզնի չվերթը վնասվեց Ռուսաստանի օդային տարածքում և կործանվեց Ղազախստանի Ակտաու քաղաքի մոտ։ Օդանավում 67 մարդ կար։ Երեսունութը զոհվեց, 29-ը փրկվեց։ Պոչամասի վրա երևում էին անցքերն ու բեկորների հետքերը։ Փրկվածները պատմում էին օդում լսված պայթյունների մասին։

Դեկտեմբերի 28-ին Վլադիմիր Պուտինը ներողություն խնդրեց, որ «ողբերգական միջադեպը» տեղի էր ունեցել Ռուսաստանի օդային տարածքում։ Առաջին հրապարակային խոսքում նա չասաց, որ օդանավը վնասել էր ռուսական հակաօդային պաշտպանությունը։ Հաջորդ օրը Ալիևը խոսեց Գրոզնիի մոտ արտաքին հարվածի, ռադիոէլեկտրոնային պայքարի և ցամաքից արձակված կրակի մասին։ Հիշեց նաև ռուսական վարկածները՝ թռչուններ, օդանավի ներսում պայթած գազի բալոն։ Բաքուն պահանջեց ընդունել մեղքը, պատժել պատասխանատուներին և փոխհատուցում վճարել։

2025 թվականի հունիսի 27-ին Եկատերինբուրգում Ռուսաստանի քննչական մարմինները հին սպանությունների գործերով ձերբակալեցին Սաֆարովների ընտանիքի անդամներին և այլ ադրբեջանցիների։ Զիյադդին ու Հուսեյն Սաֆարով եղբայրները մահացան ձերբակալություններից հետո։ Բաքու տեղափոխված մարմինների զննությամբ ադրբեջանցի դատաբժիշկները արձանագրեցին բազմաթիվ վնասվածքներ և մահերը կապեցին ծանր հետտրավմատիկ շոկի հետ։ Ռուսական նախնական հաղորդագրություններից մեկում Զիյադդին Սաֆարովի մահը կապվել էր սրտային անբավարարության հետ։

Ադրբեջանի դատախազությունը սպանության ու խոշտանգման գործ բացեց և պահանջեց լիարժեք քննություն։ Ռուսաստանի քննչական կոմիտեն ձերբակալությունները կապում էր տարիներ առաջ կատարված սպանությունների և սպանության փորձերի գործի հետ։ Բաքուն չեղարկեց նախատեսված ռուսական մշակութային միջոցառումները։ Հունիսի 30-ին ադրբեջանական ուժայինները մտան «Սպուտնիկ Ադրբեջան» գործակալության գրասենյակ։ Խմբագրության ղեկավար Իգոր Կարտավիխը, շեֆ-խմբագիր Եվգենի Բելոուսովը և ուրիշ ռուսաստանցիներ կալանավորվեցին։ Երկու երկրներում հերթով փակվեցին խցերի դռները։

2025 թվականի հոկտեմբերին Դուշանբեում Պուտինը Ալիևի հետ հանդիպման ժամանակ արդեն խոսեց ռուսական հակաօդային պաշտպանության հրթիռների մասին, որոնք պայթել էին ադրբեջանական օդանավի մոտ։ Նա խոստացավ իրավական գնահատական և փոխհատուցում։ Հոկտեմբերյան շփումներից հետո «Սպուտնիկի» երկու աշխատակիցները հերթով ազատ արձակվեցին։

2026 թվականի ապրիլի 15-ի ռուս-ադրբեջանական համատեղ հաղորդագրությունը օդանավի վնասման պատճառը գրեց չոր լեզվով՝ Ռուսաստանի օդային տարածքում հակաօդային պաշտպանության համակարգի չկանխամտածված գործողություն։ Փոխհատուցման հարցը մտավ կարգավորման փաթեթ։ Երեք ամիս անց Շուշիում Ալիևն ասաց, որ դժվարություններն անցյալում են։

Հուլիսի 5-ին հերթը հասավ Ուկրաինայի Միկոլայիվի մարզում գտնվող SOCAR-ի լցակայանին։ Բաքուն հայտարարեց, որ այն վնասվել է ռուսական անօդաչու թռչող սարքի հարվածից։ Հաջորդ օրը Ռուսաստանի դեսպանը կանչվեց Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարություն։ Հուլիսի 13-ին հնչեց «լիակատար կարգավորումը»։ Հուլիսի 14-ին՝ Կասպյան նավատորմիղը, Ադրբեջանի մասնատումը և Բաքվում դեսանտը։ Այդ երկու ամսաթվերի միջև մեկ գիշեր կար։

Թղթի վրա դեռ գործում էր 2022 թվականի փետրվարի 22-ին ստորագրված դաշնակցային փոխգործակցության հռչակագիրը։ Առաջին կետում գրված էին ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության, սահմանների անձեռնմխելիության, ներքին գործերին չմիջամտելու և ուժով չսպառնալու պարտավորությունները։ Տասնմեկերորդ կետը կողմերից պահանջում էր իրենց տարածքում կասեցնել այն կազմակերպությունների ու անձանց գործունեությունը, որոնք ուղղված են մյուս պետության ինքնիշխանության, անկախության և տարածքային ամբողջականության դեմ։ Նույն թուղթը կարող էին բացել ռուսական ԱԳՆ-ում և Ադրբեջանի դատախազությունում։

Ինտերպոլի մասին Բաքուն նախկինում ավելի ուղիղ էր գրել։ 2022 թվականի դեկտեմբերին Ադրբեջանի դատախազությունը միջազգային հետախուզում էր հայտարարել Մոսկվայի միջազգային հարաբերությունների պետական ինստիտուտի նախկին փորձագետ Միխայիլ Ալեքսանդրովի նկատմամբ։ Նա կոչ էր արել հարվածել և ոչնչացնել Ադրբեջանի նավթային ու էներգետիկ համակարգը։ Այն ժամանակ պաշտոնական հաղորդագրությունն ուղիղ ասում էր՝ հետախուզում Ինտերպոլի ուղիներով։ 2026 թվականի օգոստոսին բառերը սահմանափակ էին՝ անհրաժեշտ միջոցներ են ձեռնարկվում հետախուզումը կազմակերպելու համար։

Օգոստոսի 18-ին Ռուսաստանի դեսպան Միխայիլ Եվդոկիմովը մտավ Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարություն։ Հանդիպման արձանագրության մեջ թվարկված էին օգոստոսի 7-ի «Սպուտնիկ» ռադիոյի պնդումները՝ Ադրբեջանի ղեկավարությանը Ռուսաստանի ահաբեկիչների և ծայրահեղականների ցուցակում ներառելու մասին, օգոստոսի 9-ի յութուբյան հրապարակումը, օգոստոսի 13-ի «Ըմբռնման մաքրություն» թողարկումը և օգոստոսի 16-ի «Սպաս» հեռուստաալիքի եթերը։ Բաքուն բողոքեց ադրբեջանական պետության, ժողովրդի և ղեկավարության հասցեին վիրավորական ու սպառնալից խոսքի դեմ։ Պահանջեց շտապ քայլեր։

Ռուսաստանի ԱԳՆ-ի պատասխանում երկու նախադասություն կանգնեցին իրար կողքի։ Երեք «մասնավոր անձանց» հայտարարությունները Մոսկվայի մոտեցումը չեն արտահայտում։ Ռուսաստանը պատրաստ է պաշտպանել իր քաղաքացիների օրինական իրավունքներն ու շահերը։ Հետո Մոսկվան հիշեցրեց ադրբեջանական տեղեկատվական դաշտի հակառուսական խոսույթը և առաջարկեց հարցերը քննարկել հանգիստ, փակ մասնագիտական խորհրդակցություններով՝ առանց հրապարակային աղմուկի։

Նույն օրը Ալեքսեյ Չադաևը գրեց, որ վայր է դնում Ռուսաստանի տրանսպորտի նախարարի հասարակական հիմունքներով խորհրդականի լիազորությունները։ Փոդքասթում ասվածը նա նորից անվանեց իր մասնավոր փորձագիտական գնահատականը։ Հետո թվարկեց նախարարության աշխատանքը՝ «Հյուսիս–Հարավ» միջազգային տրանսպորտային միջանցք, անխափան տարանցում, ադրբեջանական ուղղություն։ Անձնական դիրքորոշումը չպետք է խանգարի պետությունների համատեղ աշխատանքին, գրել էր նա։

Մեկ ամիս առաջ նույն մարդը քննարկում էր Բաքվում դեսանտային գործողության տարբերակը։ Հրաժարականի տեքստում մնաց նույն աշխարհագրության մյուս գիծը՝ Ռուսաստանից Ադրբեջանով դեպի հարավ գնացող երկաթուղին։

Օգոստոսի 18-ի ուշ երեկոյան Չադաևի ալիքում հրաժարականի գրառումը կանգնած էր Ալիևին փոդքասթի տարբերանշանով շապիկ ուղարկելու խոստման վերևում։ Հուլիսի 14-ի տեսանյութը Յութուբում չէր բացվում։ Ադրբեջանի գլխավոր դատախազության էջը բացվում էր։ Բացվում էր նաև 2022 թվականի դաշնակցային հռչակագիրը։ Առաջին կետում նույն բառերն էին՝ ինքնիշխանություն, տարածքային ամբողջականություն, ներքին գործերին չմիջամտել, ուժ չկիրառել, ուժով չսպառնալ։