Ինչպես Միացյալ Նահանգները տոնեցին 250 ամյակը

5 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, YEREVAN ONLINE Mag.

Հուլիսի 4-ի երեկոյան Ազգային մոլում բարձրախոսները խոսեցին նախագահի փոխարեն։ Խոտածածկի վրա մարդիկ սպասում էին ելույթին ու հրավառությանը։ Վաշինգտոնի հուշարձանը կանգնած էր իր սովորական սառնությամբ։ Անցակետերի մոտ հերթերը դեռ չէին ցրվել։ Մետաղական ցանկապատերը կտրել էին տարածքը մասերի։ Հետո եկավ հրահանգը։ Փոթորիկ։ Շարժվել դեպի ապաստարան։ Հեռանալ բաց դաշտից։ Տոնի ծրագիրը դեռ էկրաններին էր, բայց մարդիկ արդեն քայլում էին հակառակ ուղղությամբ։ Ոմանք արագ էին գնում։ Ոմանք նայում էին երկնքին։ Ոմանք պահում էին երեխաների ձեռքերը։ Երկրի 250-ամյակի ամենամեծ գիշերային տեսարանը մի պահ կախվեց օդում՝ չսկսված, թաց, հսկվող։

Առավոտը արդեն կոտրել էր օրվա առաջին ձևը։ Վաշինգտոնի Անկախության օրվա շքերթը նշանակված էր ժամը 10։30-ին։ Այն չանցավ։ Քաղաքային հաղորդագրությունը տոնը չգեղեցկացրեց․ շոգ էր։ Եղանակի ազգային ծառայությունը Վաշինգտոնի համար ծայրահեղ շոգի նախազգուշացում էր տվել։ Մարմնի վրա զգացվող ջերմությունը կարող էր հասնել 43–46 աստիճանի։ Պաշտոնական կայքերը խոսում էին ազատության, ժառանգության, հերոսների և հաջորդ 250 տարիների մասին։ Քաղաքի քարտեզները այդ օրը ուրիշ բան էին ասում՝ զովացման կետ, ջուր, բժշկական օգնություն, մոտակա փակ տարածք։ Թանգարանի դուռ, ֆեդերալ շենքի սրահ, որևէ տեղ, որտեղ մարդը կարող էր մի քանի րոպե դուրս գալ արևի իշխանությունից։

Վաշինգտոնում հուլիսի 4-ին տոնը սկսվում էր անցակետից։ Մաքուր պայուսակ։ Չափի սահմանափակում։ Առանց սառնարկղի։ Առանց աթոռի։ Առանց հեծանիվի։ Առանց դրոնի։ Առանց հրազենի։ Առանց մեծ ցուցանակի։ Առանց փուչիկի։ Առանց ապակու։ Կարելի էր բերել ջուր, գլխարկ, փոքր դրոշ, երեխայի ձեռքը, համբերություն։ Մնացածը պետք է մնային մեքենայում, հյուրանոցում կամ տանը։ Ազատության ծննդյան օրը այդպես էր բացվում՝ թույլատրված իրերի ցուցակով։

Թղթի վրա ծրագիրը վստահ էր քայլում։ Կեսօրից հետո երկնքով պետք է անցնեին ՆԱՍԱ-ի ինքնաթիռներ, առափնյա պահպանության ուղղաթիռներ, բանակի և ռազմածովային ուժերի խմբեր, դեսանտայիններ, ռազմաօդային ուժերի ծանր մեքենաներ և կործանիչներ, նախագահական ավիացիա, «Բլյու Էնջելս», «Թանդերբըրդս»։ Երեկոյան՝ նախագահի խոսք։ Հետո՝ հրավառություն։ 850 հազար պայթուցիկ լիցք։ Տասը արձակման կետ։ Լինքոլնի հուշահամալիրի անդրադարձող ավազանի մոտ, Պոտոմակի լաստանավերի վրա, Արևմտյան Պոտոմակի այգում։ Կազմակերպիչները խոստացել էին աշխարհի ամենամեծ հրավառությունը։ Թուղթը երկիրը բարձրացնում էր օդ։ Փողոցում մարդիկ փնտրում էին ստվեր։

Այդ օրվա բեմը երկար էր սարքվել։ 2016-ին Կոնգրեսը ստեղծեց Միացյալ Նահանգների 250-ամյակի հանձնաժողովը։ Անունը հետո դարձավ «Ամերիկա 250»։ Լեզուն լայն էր, հանգիստ, պետական։ Համազգային հիշատակում։ Ներառական ծրագիր։ Ամենամեծ մասնակցություն։ Տարիների ընթացքում օրացույցը լցվեց դպրոցական նախաձեռնություններով, կամավորական արշավներով, տեղական ընթերցումներով, թանգարանային ցուցադրություններով, նահանգային ծրագրերով։ Դա դանդաղ մեքենա էր։ Շատ ստորագրություններ, շատ քաղաքներ, փոքր սրահներ, փոքր պաստառներ, շատ համբերատար թղթաբանություն։

2025-ի հունվարի վերջին Սպիտակ տունը նույն սեղանին դրեց նոր հրամանագիր։ Դոնալդ Թրամփը ստեղծեց 250-րդ աշխատանքային խումբը։ Նա էր նախագահը։ Ջեյ Դի Վենսը՝ տեղակալը։ Նախարարություններն ու դաշնային գործակալությունները պետք է ներկայացնեին իրենց ծրագրերը։ Վարչական ծանրությունը նստեց պաշտպանության նախարարության վրա։ Նույն հրամանագիրը վերադարձրեց «Ամերիկացի հերոսների ազգային պարտեզի» գաղափարը՝ 250 անունով ապագա պանթեոն, որտեղ պատմությունը պետք է կանգներ արձանների շարքով։ Փաստաթղթի լեզուն քայլում էր շքերթի պես։ Մեծ տոն։ Հաղթանակ։ Գերազանցություն։ Հերոսներ։ Երկար նախադասություններ, որոնք լավ են հնչում բեմից։

Այդտեղից հոբելյանը սկսեց ապրել երկու անունով։ «Ամերիկա 250»-ը մնում էր Կոնգրեսի հանձնաժողովի և տեղական ծրագրերի դաշտում։ Կամավորական օրեր, դպրոցներ, թանգարաններ, «Ամերիկայի բլոկային խնջույք» կոչվող տեղական նախաձեռնություններ։ Կողքին հայտնվեց «Ազատություն 250»-ը՝ հանրային-մասնավոր կառույց, որը աշխատում էր Սպիտակ տան տոնական մեքենայի կողքին։ Նրա կայքում բառերը մեծ էին ու արագ՝ «Մեծ ամերիկյան նահանգային տոնավաճառ», «Ողջույն Ամերիկային 250», «Վերանվիրում», «Հայրենասիրական խաղեր», «Ազատության բեռնատարներ»։ Երկու անունները հաճախ կանգնում էին նույն էջում։ Դրանք նույն մարմինը չէին։ Այդ տարբերությունը շուտով դուրս եկավ լոգոյից ու մտավ փողի լեզու։

Հուլիսի 2-ին, տոնից երկու օր առաջ, Ներկայացուցիչների պալատի դեմոկրատ աշխատակազմը հրապարակեց զեկույց։ Այն մեղադրանք էր դնում թղթի վրա։ Զեկույցը պնդում էր, որ Թրամփի շրջապատի հետ կապ ունեցող խորհրդատուները դոնորների մի մասին տարել են դեպի «Ազատություն 250», երբ այդ դոնորները կարծել են, թե աջակցում են Կոնգրեսի ստեղծած «Ամերիկա 250»-ին։ Այնտեղ կային դրամական փոխանցումների ցուցումներ, օտարերկրյա նվիրատվությունների շուրջ հարցեր, թափանցիկության բացեր, պետական հիշատակի և մասնավոր կառույցի խառնված սահմաններ։ «Ազատություն 250»-ի ղեկավարությունը դա անվանեց կուսակցական հարձակում։ Դատարանի չոր լեզու այդ պահին չկար։ Կար տոն, որի հաշվապահական ստվերը երևաց մինչև առաջին հրավառական պայթյունը։

Ազգային մոլում այդ ստվերը չէր երևում հաշվետվության տեսքով։ Այն երևում էր տոնավաճառի մեջ։ Հունիսի 25-ից հուլիսի 10-ը Վաշինգտոնի կենտրոնում բացվել էր «Մեծ ամերիկյան նահանգային տոնավաճառը»։ Չորրորդ փողոցից մինչև տասնչորսերորդի կողմերը, հուշարձանների ու պետական շենքերի արանքում, տեղավորվել էին նահանգների և տարածքների տաղավարներ, բիզնեսների ցուցադրություններ, ընտանեկան ատրակցիոններ, ֆիլմեր, ռազմական նվագախմբեր, թռիչքներ, զբոսական անիվ։ Յուրաքանչյուր օր թեմա ուներ։ Հուլիսի 1-ը՝ հավատք և արժեքներ։ 2-ը՝ շարժիչներ։ 3-ը՝ թևեր։ 4-ը՝ անկախություն։ 5-ը՝ ժառանգություն։ Ամերիկայի պատմությունը այստեղ մտել էր տաղավարների, կրծքանշանների և սկանավորվող կոդերի մեջ։ Երեխան սեղմում էր կոճակը։ Ծնողը լուսանկարում էր։ Գործակալությունը հետո կարող էր գրել՝ մասնակցություն։

Տոնավաճառի կողքով շարժվում էին «Ազատության բեռնատարները»։ Վեց շարժական թանգարաններ։ Ճանապարհ՝ մայրցամաքային 48 նահանգներով։ Ներսում Ջորջ Վաշինգտոնի արհեստական բանականությամբ դիմանկարը խոսում էր այցելուների հետ։ Հարցաշարը առաջարկում էր ընտրել՝ լոյալիստ ես, թե հայրենասեր։ Էկրանի վրա կարելի էր թվային ստորագրություն դնել Անկախության հռչակագրի տակ։ Հերոսների պատը նույն շարքում դնում էր Ռոզա Փարքսին, Մարկ Տվենին, Ռայթ եղբայրներին, Արետա Ֆրանկլինին։ Ճանապարհին բեռնատարը վիճաբանություն բերեց։ Քննադատները խոսում էին պատմության լեզվի, Աստծո դերի, ստրկության, բնիկ ժողովուրդների տեղանքի, կրթական նյութերի և ֆինանսավորման մասին։ Կազմակերպիչները այն անվանում էին շարժական, ժողովրդական, մատչելի հիշողություն։ Ներսում երեխան սեղմում էր էկրանին։ Դրսում մեծահասակները վիճում էին, թե ում ձայնով է խոսում Վաշինգտոնը։

Հուլիսի 3-ին Թրամփը կանգնեց Ռաշմոր լեռան մոտ։ Քարե նախագահների դեմքերը նայում էին Սև բլուրների վրայով։ Այդ հողը երկար հիշողություն ունի և վատ է տեղավորվում պետական հանդիսության հարթ նախադասության մեջ։ Նախագահի խոսքը արագ դուրս եկավ հոբելյանական բառապաշարից։ Նա խոսեց կոմունիստական սպառնալիքի մասին, այդ բառը կապեց ներգաղթի, առաջադեմ դեմոկրատների և ներքին հակառակորդների հետ։ Անկախության նախատոնական բեմը մի քանի րոպեով նմանվեց 2026-ի միջանկյալ ընտրությունների նախասրահի։ Քարը մնաց անշարժ։ Խոսքը վազեց նրա վրայով։

Վաշինգտոնի կենտրոնում նույն օրերին ուրիշ բեմեր էլ կային։ «Վերանվիրում» աղոթքի երեկոյին Ազգային մոլում կարդացվեցին սուրբգրային հատվածներ, հնչեցին վկայություններ, աղոթքներ։ Պետդեպարտամենտը ծրագրել էր աշխարհի տարբեր հուշարձանները լուսավորել կարմիր, սպիտակ և կապույտ։ ՆԱՍԱ-ն խոսում էր «Արտեմիս II»-ի և իր ինքնաթիռների անցման մասին։ Ազգային արխիվը պատրաստում էր «Ազատության ինքնաթիռը»՝ շրջիկ ցուցադրությունների համար։ Տոնը չէր տեղավորվում մեկ օրվա մեջ։ Այն ձգվում էր սրահներով, նավերով, ինքնաթիռներով, դպրոցական քարտեզներով, աղոթքի բեմերով, բիզնես-տաղավարներով և նախագահական ելույթներով։ Հուլիսի 4-ը պետք է այդ ամենը հավաքեր մեկ գիշերվա մեջ։

Նյու Յորքի նավահանգստում նույն օրը ջուրն էր պահում արարողությունը։ Հադսոնի վրա բարձրակողմ նավեր կային։ Ռազմանավերը կանգնել էին միջազգային ռազմածովային դիտարկման շարքով։ Փոխնախագահ Վենսը ելույթ ունեցավ «Քիրսարջ» ռազմանավի վրա։ 1976-ի հիշողությունը մոտ էր։ Այդ տարի Ջերալդ Ֆորդը կանգնած էր «Ֆորեսթալ» ավիակրի վրա, իսկ Նյու Յորքը նայում էր նավերի շքերթին՝ Վիետնամից և Ուոթերգեյթից հետո շունչ քաշելու փորձով։ 2026-ին նավերը նորից վերադարձել էին Հադսոն։ Ջրի եզրին կային քաղաքական պաստառներ, անվտանգության գոտիներ, փոքր միջադեպեր։ Փիթ Սիգերի հիմնած «Քլիրուոթեր» սլուպը դուրս բերվեց պաշտոնական երթուղուց, երբ նրա վրա հայտնվեցին բնիկ ժողովուրդների իրավունքների, մաքուր ջրի և կլիմայի մասին պաստառներ։ Ազատության արձանը մնաց տեղում։ Նավը տարան ուրիշ կողմ։

Ֆիլադելֆիայում Անկախության հռչակագրի քաղաքը նույն օրը ֆուտբոլի քաղաք էր։ Ֆրանսիա–Պարագվայ խաղից առաջ հնչեց օրհներգը։ Երգեցին ամերիկյան երաժիշտները։ Դաշտով անցան հռչակագրի բառերով և հուլիսի 4-ի նշաններով դրոշներ։ Հյուսթոնում, Մարոկկո–Կանադա խաղից առաջ, ուղերձ հնչեց միջազգային տիեզերակայանից։ Դաշտի կենտրոնում բացվեց 250-ամյակի կլոր դրոշը՝ ամերիկյան աստղերով ու շերտերով։ Երկիրը իր ծննդյան օրը պատմում էր ինքն իրեն և նույն պահին ցուցադրում հյուրերին՝ ֆրանսիացի, պարագվայցի, մարոկկացի, կանադացի երկրպագուներին, հեռուստախցիկներին, ՖԻՖԱ-ի գրաֆիկային։ Հռչակագիրը մտել էր մարզադաշտի արարողակարգ։ Այնտեղ դրոշները ծալվում են խաղից հետո։

Մաունթ Վերնոնում տոնը ցածր ձայն ուներ։ Ջորջ Վաշինգտոնի կալվածքի կանաչ տարածքում 150 մարդ, 50 երկրից եկած, ընդունեց ԱՄՆ քաղաքացիության երդումը։ Մեծ բեմերը խոսում էին ժառանգությունից ու հաղթանակից։ Այստեղ ժառանգությունը նստած էր անունների արտասանության մեջ։ Գվինեայից ծնված ծովային հետևակի սերժանտ Դիաքարիա Սանգարեն կանգնած էր համազգեստով։ Հնդկաստանից, Կամերունից, Սալվադորից, Գանայից և այլ երկրներից եկած մարդիկ բարձրացրին աջ ձեռքը։ Ջորջ Վաշինգտոնի կերպարով դերասանը վերջում ասաց՝ «Բարի գալուստ տուն»։ Բացիկի համար հեշտ նախադասություն էր։ Տեղում այն ուներ վարչական քաշ։ Տարիների փաստաթղթեր։ Հարցազրույցներ։ Մատնահետքեր։ Սպասում։ Անգլերենի քննություն։ Նամակներ։ Վճարումներ։ Վախեր։ Հետո հուլիսի 4-ի առավոտ և մի փոքր կանաչ տարածք, որտեղ 250 տարեկան երկիրը նորից մարդ էր ընդունում իր անունով։

Նույն օրը Միչիգանի Միդլենդ քաղաքում մարդիկ ստորագրում էին Անկախության հռչակագրի 50 ֆուտ երկարությամբ պատճենը։ Այն կարդացվեց հրապարակավ։ Հետո պետք է դրվեր ժամանակի պարկուճի մեջ մինչև 2076 թվականը։ Վաշինգտոնում բեմերը մրցում էին օդային անցումների և մեծ էկրանների հետ։ Միդլենդում ընտրել էին երկար թուղթ, անունների շարք և փակվող պարկուճ։ Պետական կայքերը խոսում էին հաջորդ 250 տարիների մասին։ Այդ քաղաքում հաջորդ 50 տարիները տեղավորվեցին մի առարկայի մեջ, որը ուրիշ ձեռք կբացի, ուրիշ նախագահների, ուրիշ վեճերի, ուրիշ փողոցների անունների ժամանակ։

Քաղաքական լեզուն այդ օրը տանը չէր մնացել։ Նույն շաբաթ հրապարակված հարցման աղյուսակում սառը թիվ կար․ ամերիկացիների մեծ մասը համարում էր, որ 250-ամյակի միջոցառումները չափազանց քաղաքականացված են։ Այդ թիվը դրվեց մի օրացույցի կողքին, որտեղ որոշ դեմոկրատական նահանգներ հրաժարվել էին մասնակցել Վաշինգտոնի տոնավաճառին, որոշ երաժիշտներ հեռացել էին ծրագրերից, որոշ կազմակերպություններ բացակայությունը բացատրել էին բյուջեով, ուրիշները՝ նախագահական բեմից հեռու մնալու ցանկությամբ։ Հյուսիսային Կարոլինայի տաղավարի կարճ տեսանյութում մի պահ երևաց Կոնֆեդերացիայի դրոշը։ Դա բավական եղավ, որ հայտնի թթու վարունգ արտադրող ընկերությունը հետ քաշվի տոնավաճառից։ Տոնական քարտեզի վրա այդ փոքր կադրը տեղ չուներ։ Այն օրը հին դրոշը նորից գտավ իր անկյունը։

Հուլիսի 4-ին պաշտոնական հայրենասիրությունը հաճախ աշխատում էր որպես ընտրական տեսախցիկի ֆոն։ Թրամփի Սպիտակ տունը 250-ամյակը կապել էր հռչակագրի, նախագահի պատկերագրության և հովանավորական մեքենայի հետ։ Կային նախագահի պատկերով հուշադրամ, խոշոր նվիրատվական համակարգեր, բրենդային բեռնատարներ, ամռան ընթացքում հայտարարված ժամանցային քաղաքական նախագծեր։ Անկախության հռչակագիրը սկսվում է իրավունքների հին ու չոր նախադասություններով։ 250 տարի անց նրա կողքին հաշվվում էին դիտելիությունը, հովանավորությունը և նախագահի կողքին երևալու ռիսկը։

Դեմոկրատ առաջնորդները նույն օրը խոսում էին ժողովրդավարության փխրունության, Սահմանադրության պաշտպանության, քաղաքական բռնության աճող վախի մասին։ Հանրապետականների պաշտոնական խոսքում ուժն էր, Աստվածը, սահմանները, հաղթանակը, նախագահի վերադարձած իշխանությունը։ Այդ բառերը հազվադեպ էին հայտնվում նույն սենյակում։ Դրանք շրջում էին առանձին հեռուստաալիքներով, առանձին փոստային ցուցակներով, առանձին սոցիալական ցանցերով։ Անկախության հռչակագրի հին նախադասությունը՝ «բոլոր մարդիկ ստեղծված են հավասար», անցնում էր նոր ալգորիթմների միջով։ Յուրաքանչյուր լսարան այն լսում էր իր աղմուկի մեջ։

Սպիտակ տան հուլիսի 3-ի հռչակագիրը բարձր պետական ոճ ուներ։ Աստվածային նախախնամություն։ Հերոսներ։ Զոհաբերություն։ Ամենամեծ երկիր։ Խոստում՝ ավելի ուժեղ, ավելի հպարտ, ավելի հարուստ, ավելի մեծ Ամերիկա։ Այդ լեզուն հռչակագրերի բնական լեզուն է։ Այն կարդացվում է թղթի վրա, գլուխը վեր, առանց քրտինքի։ Հուլիսի 4-ի Վաշինգտոնը այդ բառերի տակ դրեց մարմինների փաստը։ Մարդիկ կանգնած էին բաց տարածքում, արևի տակ, անվտանգության հերթերում, փակ փողոցների վրա։ Պետությունը խոսում էր երկար ժամանակի ձայնով։ Քաղաքը հաշվում էր ջրի շշերը, ստվերը, շտապ օգնության կետերը և ամպրոպը։

Երեկոյան փոթորիկը կտրեց ծրագիրը։ Գաղտնի ծառայության և կազմակերպիչների հրահանգները շարժեցին ամբոխը։ Մի մասը դուրս եկավ։ Մի մասը բողոքեց։ Մի մասը սպասեց ավելի հեռու։ Մի մասը վերադարձավ, երբ տարածքը նորից բացվեց։ Օդային անցումների մի մասը կանգ առավ կամ փոխվեց եղանակի պատճառով։ Թրամփը բեմ բարձրացավ ուշ, արդեն այն ժամին, երբ ընտանիքները սովորաբար ճանապարհին են լինում տուն, երեխաները քնում են մեքենայի մեջ, իսկ քաղաքում վառոդի հոտ է մնում։ Նա խոսեց պատմական հղումներով, հաղթական դարձվածքներով, քաղաքական ինքնավստահությամբ, իր վերադարձի շեշտով։ Հետևում Լինքոլնի հուշահամալիրն էր։ Առջևում՝ ամբոխը։ Կողքերում՝ անվտանգությունը։ Վերևում՝ փոթորկից հետո բացված մութը։

Մութը սպասեց հրավառությանը։ 850 հազար լիցքի թիվը արդեն ապրում էր իր կյանքով։ Այն կրկնվում էր հաղորդագրություններում, հեռուստատեսային նախաբաններում, սոցիալական ցանցերի հաշվարկներում։ Հրավառությունը ուշ սկսվեց։ Պոտոմակի վրա, Լինքոլնի հուշահամալիրի անդրադարձող ավազանի մոտ, Արևմտյան Պոտոմակի այգու կողմից երկինքը կտրատվեց կարմիր, սպիտակ, կապույտ և ոսկեգույն պայթյուններով։ Պաշտոնական լեզվում դա աշխարհի ամենամեծ ցուցադրությունն էր։ Փողոցում դա մոտ քառասուն րոպե էր, երբ մարդիկ նայում էին վերև, հեռախոսները պահում էին դեմքերի առաջ, երեխաները փակում էին ականջները, օդը ծանրանում էր ծխից։ Կազմակերպիչների հրահանգներում նախապես գրված էր, որ օդի որակը կարող է վատանալ, տեսանելիությունը՝ նվազել, լսողության պաշտպանությունը ցանկալի է։ Ազատության գիշերը ուներ առողջապահական մանրատառ։

Թրամփի հուլիսի 4-ը չէր մնում Վաշինգտոնում։ Այդ օրը նա հեռախոսով խոսեց Վլադիմիր Պուտինի և Վոլոդիմիր Զելենսկու հետ։ Շնորհավորանքների կողքին կային պատերազմ, զենք, ճնշում, դիվանագիտական չոր նախադասություններ։ Միջազգային առաջնորդները ուղերձներ ուղարկեցին։ Մեծ Բրիտանիայի թագավորը շնորհավորեց նախկին գաղութին, որի դեմ գրվել էր 1776-ի հռչակագիրը։ Վատիկանից առաջին ամերիկածին պապի ձայնը հասավ Ֆիլադելֆիայի Ազատության մեդալի արարողությանը և այնտեղից անցավ Լամպեդուզայի միգրանտների հիշողության կողքով։ Տոնի քարտեզը մեծ էր։ Նրա ուժեղ կետերը հաճախ փոքր էին՝ հեռախոսազրույցի չոր հաղորդագրություն, նավից իջեցված պաստառ, ուշացած բեմ, երդման ժամանակ բարձրացված ձեռք։

Ֆիլադելֆիայի Անկախության սրահում, Բոստոնի հին պետական տան մոտ, Լեքսինգթոնում, Կոնկորդում, Յորքթաունում, Ազատության արձանի շուրջ, Ռաշմորում, Գրանդ Քուլիի ամբարտակում, Դակոտայի Մեդորայում բացվող Թեոդոր Ռուզվելտի նախագահական գրադարանում՝ դաշնային մեքենան իր մասերն էր կատարում։ Գյուղատնտեսության, առևտրի, կրթության գերատեսչությունները խոսում էին բոլոր նահանգներով անցնող ծրագրերի մասին։ Արխիվներ, հուշարձաններ, ազգային այգիներ, ռազմական հաստատություններ, դպրոցներ, մարզադաշտեր, նավահանգիստներ, աղոթքի բեմեր։ Էկրանի վրա այդ ամենը մաքուր գրանցամատյան էր։ Տեղում յուրաքանչյուր վայր բերեց իր խանգարող նյութը՝ շոգ, անձրև, քաղաքական մերժում, ֆինանսական կասկած, հին անարդարության անուն, միգրացիոն փաստաթուղթ, անվտանգության ժապավեն։

Ամերիկյան պետական տոները սիրում են մեծ չափը։ 1976-ին չափը նավերն էին, գնացքները, հոբելյանական եռանդը, Վիետնամից հետո ինքն իրեն նորից նայելու փորձը։ 2026-ին չափը 850 հազար հրավառական լիցք էր, ազգային զբոսուղու վրա կառուցված տոնավաճառ, արհեստական բանականությամբ խոսող Վաշինգտոն, 250 հերոսների ապագա պարտեզ, աշխարհի տարբեր շենքերի լուսավորություն, ֆուտբոլային մեծ էկրաններ, նավեր ու ինքնաթիռներ։ Չափը բարձր էր։ Մանրուքը մնաց ավելի ուժեղ։ Ջերմային ինդեքսի թիվ։ Չեղարկված շքերթի դատարկ ժամը։ Փոթորկից շարժված ամբոխ։ Դոնորական կասկածների զեկույց։ Բեռնատարի ներսում խոսող Վաշինգտոն։ Մաունթ Վերնոնում բարձրացված աջ ձեռքեր։

Պետական և տեղական տոները նույն օրը նույն ռիթմով չէին շարժվում։ Լոս Անջելեսում բեմը աշխատում էր երաժշտությամբ ու բարեգործական շեշտով։ Նյու Յորքում նավերը դանդաղ գնում էին ջրի վրա։ Ֆիլադելֆիայում խաղի մեկնարկը սպասում էր օրհներգի ավարտին։ Հյուսթոնում տիեզերքից եկած ուղերձը մի քանի րոպե նստեց կլոր դրոշի վրա։ Մաունթ Վերնոնում նոր քաղաքացիները լուսանկարվում էին ընտանիքների հետ։ Վաշինգտոնում մարդիկ նայում էին հեռախոսներին՝ տարածքը բացվե՞ց, ելույթը կսկսվի՞, երեխաներին արժե՞ պահել այդքան ուշ։ Նույն ծննդյան օրը բացվում էր մի քանի պատուհանով։ Ամեն պատուհանից ուրիշ ձայն էր գալիս։

Սպիտակ տան համար այդ օրը պետք է տար վերադարձի մեծ պատկերը։ Նախագահը իր երկրորդ վարչակազմում արդեն փոխել էր դաշնային լեզուն, կոշտացրել ներգաղթային խոսքը, կռիվ տվել համալսարանների, դատարանների, նահանգների և դաշնային մարմինների հետ։ 250-ամյակը նրան տալիս էր հազվադեպ տեսարան՝ սեփական իշխանությունը կապել երկրի հիմնադիր պատկերների հետ։ Դրա համար երկար բացատրություն պետք չէր։ Կանգնել Լինքոլնի հուշահամալիրի կողքին։ Բերել ինքնաթիռները։ Բարձրացնել դրոշները։ Պատմության լեզվի մեջ մտցնել ներկա նախագահի անունը։ Համաձայնողները տեսնում էին ուժ։ Հակառակվողները տեսնում էին պետական հիշատակի գրավում։ Երեխային հրավառություն ցույց տալու եկած ծնողը այդ վեճի արանքում փնտրում էր ջուր և լավ տեսադաշտ։

Կազմակերպիչները սիրում էին «մասնակցություն» բառը։ Այն գրված էր կամավորական ծրագրերի, տեղական խնջույքների, դպրոցական ճանապարհորդությունների, նվիրատվական օրերի, ընտանեկան ցուցադրությունների վրա։ Հուլիսի 4-ին մասնակցությունը շատ տարբեր ձև ուներ։ Կանգնել հերթում։ Չգալ։ Հրաժարվել բեմից։ Երդման պահին բարձրացնել աջ ձեռքը։ Նավի վրա պաստառ կախել ու դուրս բերվել երթուղուց։ Նստել տանը և դիտել ուշացած ուղիղ եթերը։ Այդ բառը դատարկ չէր, երբ հասնում էր գործողության պահին։

Գիշերվա վերջում Վաշինգտոնի երկինքը մի քանի անգամ սպիտակեց։ Վերջին պայթյուններից հետո մարդիկ քայլեցին դեպի ելքերը։ Նույն դարպասներով, որոնցով ժամեր առաջ մտել էին տոն։ Մետաղական ցանկապատերը դեռ տեղում էին։ Փողոցների փակումները դեռ ուժի մեջ էին։ Անվտանգության աշխատողները ցույց էին տալիս ճանապարհը։ Հուլիսի 5-ի ծրագրում Ազգային մոլի տոնավաճառը պետք է շարունակվեր «Ժառանգություն» թեմայով։ Օրացույցում կային հուլիսի 6, հուլիսի 7, հուլիսի 8, հետո՝ «Հաջորդ 250»-ի խոստումը։ Նախորդ գիշերվա խոտին մնացել էին դատարկ շշեր, թաց դրոշակներ, ուշացած ելույթի ձայնը և պետական քարտեզի փոքր նախադասությունը՝ վատ եղանակի դեպքում գնացեք մոտակա անվտանգ ապաստարան։

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ