Նա ասում էր՝ ռեժիսորը պետք է ազնիվ լինի, իսկ հայկական տեսահոլովակի շուկան նրան ամեն օր ստիպում էր այդ նախադասությունը ստուգել վստահությամբ. Սուրեն Թադևոսյանի հիշատակին

ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԹԱՄԱՐԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

2016 թվականի ապրիլի 11-ի առավոտյան լուրը Երևան հասավ կարճ ու չոր։ Վալենսիա։ Հիվանդանոց։ Երկարատև հիվանդություն։ Մահ։ Այդ բառերի մեջ տեղ չկար տաղավարների աղմուկի, ուշացած մոնտաժի, երգչի հետ վիճած կադրի, հիվանդանոցը գրասենյակ կոչելու նրա հին կատակի համար։ Չկար նաև այն սցենարների ձայնը, որոնց մասին նա դեռ խոսում էր բուժումից հետո։ Սուրեն Հրաչիկի Թադևոսյանը քառասուն տարեկան էր։ Հուլիսի 19-ին պիտի դառնար քառասունմեկ։ Մահազդի մեջ այդ թիվը վատ է նայվում։ Այն դեռ չի հասցնում մարդուն ծերացնել։ Նախադասությունը կտրվում է այն պահին, երբ թվում էր՝ դեռ մի քանի էջ կա։

Մահից հետո նրա անունը սկսեց ապրել խառնված կյանքով։ Որոնման պատուհանում Սուրեն Թադևոսյան անունի տակ հայտնվում է նաև ուրիշ մարդ՝ 1978 թվականին ծնված օպերատոր, լուսանկարիչ, կինոարտադրող։ Հետագա տարիներին այդ մյուս անունը հայտնվեց միջազգային կինոյի նորությունների մեջ։ Սխալը առաջին հայացքից տեխնիկական է։ Իրականում հիշողությունը հենց այդտեղ է սկսում սահել։ Այս Սուրենը ծնվել է 1975 թվականի հուլիսի 19-ին Երևանում։ Սովորել է Մուշեղ Իշխանի անվան թիվ 5 դպրոցում։ Անցել է բժշկական ինստիտուտի լսարաններով, ՈՒՀԱ-ի բեմով, հեռուստատեսությամբ, տեսահոլովակով, սերիալով, կարճամետրաժ ֆիլմով, Վալենսիայով, Երևանով և նորից Վալենսիայով։ Նրա կենսագրությունը կանգ է առնում 2016 թվականի ապրիլի 11-ին Իսպանիայում։ Սխալ ծննդյան թիվը այստեղ փոքր վրիպակ չէ։ Այն ուրիշ մարդու կյանք է դնում մահացած մարդու տեղը։

Վերջին Վալենսիան սկսվեց 2015 թվականի հունիսի 4-ին։ Ընկերները օգնեցին նրան մեկնել Իսպանիա։ Օդանավակայանից տարան «Լա Ֆե» հիվանդանոց։ Չորս ամիս անցան հիվանդասենյակների, բժիշկների, հետազոտությունների, բարդ վիրահատության մեջ։ Հետո եղավ դուրսգրում, տուն, բուժման շարունակություն, կրկնվող այցեր։ Նա հիվանդությունը չբացեց հանրային ցուցադրության համար։ Ախտորոշման անունը պահեց փակ։ Այդպես ռեժիսորը պահում է ֆիլմի ավարտը, երբ դեռ վստահ չէ վերջին կադրի վրա։ Ասում էր՝ մարդուն պետք է գնահատել գործով, ոչ ֆիզիկական վիճակով։ Նրա խոսքի ծանրությունը հիվանդությունը չէր։ Ծանրությունը օրացույցն էր։ Ուղեղը լավ է աշխատում, ասում էր նա։ Վերադարձը հնարավոր է, բայց վեց ամիսը կամ մեկ տարին պետք է ասեն բժիշկն ու Աստված։ Երևանը մտնում էր այդ խոսքի մեջ գիշերով։ Ամեն երեկո։ Ամեն առավոտ։ Քաղաքի անունը հնչում էր հեռախոսի պես, որին դեռ չեն պատասխանել։

Նրա առաջին հրապարակային դպրոցը բժշկական ինստիտուտը չեղավ, թեև դպրոցից հետո հենց այնտեղ էր ընդունվել։ Հիշողության մեջ առաջ ընկավ ԵրՄԻ-ի ՈՒՀԱ թիմը։ 1992-ին և 1994-ին այդ թիմը Մոսկվայում դարձավ չեմպիոն։ Երիտասարդ բժշկական ուսանողը հայտնվեց վայրում, որտեղ կատակն արդեն բեմադրություն էր։ Դադարը հաշվարկ ուներ։ Խմբի քայլը կարգապահություն էր պահանջում։ ՈՒՀԱ-ի լավ տարիներին բեմը նկարահանման հրապարակ էր առանց տեսախցիկի։ Տեքստը գրվում էր խմբով։ Ռեպլիկը փորձվում էր դահլիճի վրա։ Սխալը ուղղվում էր վայրկյանով։ Ծափը գալիս էր որպես առաջին անողոք վարկանիշ։ Սուրենի հեռուստատեսային բնազդը հենց այնտեղ է հասունացել։ Հեղինակ լինելը սկսվում էր ուրիշի խոսքը լսելուց։

Կենսագրական թերթիկը նրա անունի կողքին մի քանի մասնագիտություն է շարում։ Բժշկական ինստիտուտ։ Տնտեսագիտություն «Գլաձոր» կառավարման համալսարանում։ Իրավաբանի կրթություն Մոսկվայում։ Թղթի վրա դա ցրված կյանք է թվում։ Գործի մեջ այդ ցրվածությունը օգտակար խառնուրդ դարձավ։ Բժշկական միջավայրից մնացին միջանցքները և մասնագիտական բառի նկատմամբ զգուշությունը։ Իրավաբանական մտածողությունից՝ պայմանագրի ու վստահության նյարդը։ Տնտեսագիտությունից՝ շուկայի չափը չմոռանալու սովորությունը։ Նա երկար չէր խոսում բարձր նպատակներից։ Խոսում էր բյուջեից, երգչի մարդկային տեսակից, հաճախորդի միջամտությունից, սերիալի փակվելու պատճառից։ Այդ թեմաները ռեժիսորի համար մանր բաներ չեն, երբ տեսախցիկի կողքին միշտ կանգնած են ծանոթը, պատվիրատուն, հեռուստաալիքի տնօրենը, հովանավորի քմահաճույքը և մեկ օր ուշացած գումարը։

1990-ականների կեսերին նա արդեն հայկական ՈՒՀԱ լիգայի գլխավոր խմբագիրն էր։ 1994-ից մինչև 1998-ը այդ աշխատանքը պաշտոնից ավելի շատ օրական ռեժիմ էր։ Սցենար։ Փորձ։ Թիմերի լեզու։ Դահլիճի նյարդ։ Եթերի ժամ։ Հետո եկան «Շարմը», «220 վոլտը», «Համով զրույցը»։ Հեռուստատեսությունը դեռ չափվում էր ծանոթ ձայներով, կիսատ տեխնիկայով և նոր ձևով խոսելու համարձակությամբ։ Մարկ Սաղաթելյանի հետ նա արեց առաջին տեսահոլովակային փորձերը՝ Թաթայի «Ծաղիկները», Նունե Եսայանի երգի համար նկարահանված աշխատանքը։ Հետո այդ գործերը դարձան սկիզբ։ Հայկական երգը սկսեց ինքն իրեն տեսնել փոքր սյուժեով, փոքր խաղով, երբեմն անհարթ, երբեմն միամիտ, բայց արդեն մտածված պատկերով։

1999 թվականին նա մեկնեց Իսպանիա։ Վալենսիան այդ ժամանակ փախուստ չէր։ Կինոդպրոց էր։ Քաղաք, որտեղ նա 2000 թվականից սովորեց ռեժիսուրա և տեսավ ուրիշ արտադրական լեզու։ 2004-ին վերադարձավ Երևան։ Վերադարձը չեկավ մեծ հայտարարությամբ։ Նա պարզապես նորից մտավ տեղական էկրան։ Դար 21-ում՝ գլխավոր ռեժիսոր։ TV5-ում՝ գլխավոր պրոդյուսեր և փոխտնօրեն։ Այդ պաշտոնների անունները չոր են հնչում։ Իրական աշխատանքը կայանում էր արագ որոշումների մեջ։ Մեկ երգ։ Մեկ հաղորդում։ Մեկ սերիալ։ Մեկ գովազդ։ Պետք էր հասցնել համոզել, նկարել, կտրել, պահել գոնե մեկ ճիշտ կադր, մինչ բոլորը շտապում էին եթեր։

«Արմատը» նրա պրոդյուսերական բնազդի մաքուր օրինակներից մնաց։ Արմեն Ալավերդյանի հետ նրանք վերցնում էին հին, երբեմն արդեն մոռացվող երգեր, նոր գործիքավորում տալիս, վերադարձնում էկրան։ Երգը հին էր։ Ձեռքը ուզում էր նոր տեխնիկա։ Փողը տեղական էր։ Հավակնությունը՝ ավելի լայն։ «Գազար»-ի նման աշխատանքներում Սուրենը փնտրում էր տեմպ, որը երգը կարող էր դուրս բերել սովորական հարսանեկան շրջանառությունից և տալ հեռուստատեսային մարմին։ Նարեկ Բավեյանի հետ նրա աշխատանքն էլ նույն գծից էր գալիս։ Նա պրոդյուսեր էր, բայց այդ բառի տեղական փայլը չէր սիրում։ Երբ խոսքը գնում էր «աստղ սարքելու» մասին, նա իջեցնում էր թեման գետնին՝ աշխատանք, վստահություն, մենեջմենթ, երգչի տեսակ, շուկա։ «Պրոդյուսեր» բառը նրա մոտ տիտղոս չէր։ Ավելի շատ ծանր մատյան էր, որը ամեն օր պետք է լրացնել։

Հայկական տեսահոլովակի շուկայի մասին նա խոսում էր առանց քաղցրության։ Գիտեր չափը, որովհետև ապրել էր դրա մեջ։ Հայկական տեսահոլովակի ամբողջ բյուջեն, ասում էր նա, Իսպանիայում հազիվ կհերիքեր չորրորդ կարգի օգնականին՝ այն մարդուն, որը նկարահանման հրապարակում սուրճ է բերում։ Դա ծաղր չէր։ Հաշիվ էր։ Նույն հաշվից էին գալիս նրա պահանջները՝ երգ, երգչի մարդկային տեսակ, վստահություն, տեխնիկական գիտելիք, մոնտաժի զգացողություն, օպերատորի հետ ընդհանուր լեզու։ Նա կարող էր հրաժարվել աշխատանքից, եթե մարդը իրեն անընդունելի էր։ Կարող էր նույն հանգիստ ձայնով ասել՝ եթե պատվիրատուն բոլոր ռեժիսորներից իրեն է ընտրել, ուրեմն պետք է վստահի։ Նրա ամենակարճ մասնագիտական օրենքը այդտեղից էր գալիս. «Ռեժիսորը պետք է ազնիվ լինի»։ Կարճ նախադասություն է։ Այդ դաշտում այն նաև ֆինանսական ռիսկ էր։

Ազնվությունը նրա մոտ գեղեցիկ բառ չէր։ Այն ստուգվում էր վատ լույսով, սխալ ընտրված վայրով, երգչի ինքնասիրությամբ, չվճարված հաշվով, հապճեպ մոնտաժով։ Նա սիրում էր Միշոյի «Քո համար» տեսահոլովակը։ Առանձնացնում էր ռեփի շնչառությունը, որովհետև այդ ժանրում բառը դժվար է թաքցնել փայլուն դեկորի հետևում։ Արսեն Սաֆարյանի «Հուշերի քաղաքը» նրան բերեց հայկական «Ոսկե աստղ» մրցանակ ԱՄՆ-ում՝ լավագույն տեսահոլովակի համար։ Այդ մրցանակը կարելի էր գրել կենսագրության մեջ ու անցնել առաջ։ Նրա խոսքում մրցանակը չէր փակում հիմնական հարցը։ Նա ասում էր՝ հայկական տեսահոլովակը շուկա չունի։ Արտահայտությունը կոշտ էր, բայց դրա մեջ հաշվապահության չորություն կար։ Շուկա չկա, որակը մնում է անհատների խղճին, անձնական կապերին, պատահական հովանավորին և այն հազվադեպ երգչին, որը չի ուզում նստել ռեժիսորի աթոռին։

2009-ին հիվանդանոցը նրա համար բառացիորեն դարձավ գրասենյակ։ Երևանի թիվ 3 հիվանդանոցում նկարահանվում էր «Հիպոկրատի երդվյալները» հեռուստասերիալը։ Մոտ մեկ ամիս նկարահանող խումբը ապրեց հիվանդասենյակների, միջանցքների, բժշկական հագուստի, կեղծ և իրական լարվածության մեջ։ Սցենարի հեղինակը Ադամ Կարագյոզյանն էր։ Վերնագրի համար մոտ վաթսուն տարբերակ էին քննարկել, մինչև կանգ առան այդ ծանր, քիչ հեռուստատեսային, բայց հիշվող անվան վրա։ Դերասանական ցանկում կային Աշոտ Ադամյանը, Վիգեն Ստեփանյանը, Ջուլիետա Ստեփանյանը, Սամսոն Ստեփանյանը, Արսեն Մելիքսեթյանը, Նարեկ Բավեյանը, Անահիտ Կիրակոսյանը, Հասմիկ Ղարիբյանը։ Հիմա դժվար է խաղաղ կարդալ նրա այն խոսքը, թե հիվանդանոցն իր գրասենյակն է դարձել։ Յոթ տարի անց հիվանդանոցը նորից կդառնար նրա գլխավոր տարածքը։ Առանց նկարահանող խմբի։ Առանց սցենարիստի։ Առանց երկրորդ դուբլի։

«Հիպոկրատի երդվյալները» նրա երկրորդ մեծ սերիալային փորձերից էր։ Առաջինը «Փախուստն» էր՝ քրեական միջավայրով, այն ժամանակվա պահանջարկին մոտ պատմություն։ Շարունակություն չեղավ։ Երկու նախագծերն էլ մնացին կիսատ հաջողության և կիսատ անհաջողության սահմանին։ Նա ինքն էր այդպես խոսում դրանց մասին։ Առանց սեփական աշխատանքը փրկելու սովորական պաշտպանական շարժման։ Հեռուստատեսությունում փակված սերիալի մասին հաճախ խոսում են արտաքին պատճառներով՝ ալիք, գովազդ, ֆինանսավորում, վատ ժամ, վատ հանդիսատես։ Սուրենը չէր մաքրում հետքերը։ Ասում էր՝ փորձել է, ինչ-որ բան ստացվել է, ինչ-որ բան չի ստացվել։ Հաջորդ գործը սկսվում էր հենց այդ տեղից։

Կինոյի մասին նա ավելի զգույշ էր խոսում։ Ասում էր՝ կինոն ցավոտ է։ Բառը գրական զարդ չէր։ Կինոն ցավոտ էր, որովհետև փող էր ուզում, մեծ խումբ, երկար շունչ, պայմանագիր, համառ պրոդյուսեր, փառատոնային ճանապարհ և լեզու, որը առաջին շաբաթվա եթերից հետո չի մարի։ Նա չէր շտապում դատել ուրիշների ֆիլմերը, քանի դեռ իր երկար ֆիլմը չէր նկարել։ Այդ զսպվածությունը աշխատող մարդու զսպվածություն էր։ Քննադատել կարելի է արագ։ Ֆիլմ պահելը ուրիշ գործ է։ Նա մի քանի սցենար էր հիշատակում՝ միստիկ պատմություն, դրամա, հնարավոր երկարամետրաժներ։ Նախագծերը ապրում էին ապագա ժամանակով։ Նրա կենսագրության մեջ ապագա ժամանակը կարճ էր լինելու։

2010-ի հուլիսին նա երեսունհինգերորդ տարեդարձը ուզում էր նշել առանց հանդիսավոր աթոռի։ Ֆիլհարմոնիայի դահլիճում պետք է համերգ լիներ այն արտիստների մասնակցությամբ, որոնց հետ աշխատել էր։ Էկրանին՝ տեսահոլովակները։ Բեմից՝ երգերը։ Ծրագրում՝ պրեմիերաներ։ Նա կատակով, բայց հստակ ասում էր՝ չի ուզում նստել բեմում դրված աթոռին և ընդունել շնորհավորանքները։ Այդ փոքր դրվագը շատ բան է ասում։ Ռեժիսորը իր ծննդյան օրը դարձնում էր ուրիշների ելույթ, իր աշխատանքի ցուցադրություն, ոչ անձնական ցուցափեղկ։ Նա նախընտրում էր կանգնել այն տեղում, որտեղից կարելի է տեսնել ամբողջ կադրը և չդառնալ կադրի կենտրոն։

Տարիների ընթացքում նրա անվան կողքին թվեր կուտակվեցին։ Տասնվեց հեռուստանախագիծ։ Երկու սերիալ։ Ութսունից ավելի տեսահոլովակ։ Հարյուրից ավելի գովազդային հոլովակ։ Մեծ արդյունաբերության համար այդ թվերը հսկայական չեն։ Երևանում դրանք նշանակում էին մշտական վազք։ Օրական զանգեր։ Գիշերային մոնտաժ։ Փորձարկվող հաղորդումներ։ Երգիչներ, որոնք ուզում էին նոր տեսք։ Հեռուստաալիքներ, որոնք ուզում էին արագ բովանդակություն։ Պատվիրատուներ, որոնք ուզում էին էժան հրաշք։ Սուրենը էժան հրաշքի վաճառող չէր։ Նրա մեջ միաժամանակ ապրում էին իսպանական դպրոցի կարգը և երևանյան շուկայի նյարդային հաշվարկը։ Այդ երկուսի շփումից էր ծնվում նրա մասնագիտական ձայնը։

2014-ին նրա կարճամետրաժները արդեն ուրիշ տարածք բացեցին։ «Ջութակահարը» և «Մահից առաջ» վերնագրերը հիմա անհարմար մոտ են կանգնած նրա վերջին տարիներին։ Նկարահանման պահին դրանք կինոյի վերնագրեր էին։ «Մահից առաջ»-ը քսաներեք րոպեանոց դրամատիկ-թրիլեր էր՝ Հայաստանի և ամերիկյան մասնակցությամբ, փոքր բյուջեով։ Դերասանական խմբում կային Ալեքսանդր Խաչատրյանը, Արման Նշանյանը, Ալլա Թումանյանը, Խաչատուր Հունանյանը, Նիկոլ Սանչեսը, Լիլիթ Ռոմանին։ Ֆիլմը անցավ ավելի հեռու, քան կարող էր հուշել իր ստեղծման գումարը՝ տասնյոթ միջազգային փառատոն տասնմեկ երկրում, ութ հաղթանակ։ Վալենսիայից նա այդ թվերը հիշում էր ոչ որպես վերջնական հաշվետվություն։ Դրանք հաջորդ ֆիլմի փաստարկ էին։ «Ջութակահարը» սոցիալական ցանցում հավաքեց միլիոնավոր դիտումներ։ Փոքր ֆիլմը գտավ այն տարածքը, որտեղ հայկական արտադրությունը հազվադեպ է իրեն հանգիստ զգում՝ միջազգային փառատոն, օտար հանդիսատես, համացանցային շրջանառություն, փոքր լեզվով պատմված պատմություն։

Այդ տարիներին նա պրոդյուսերության մասին խոսում էր ավելի կոշտ։ Ասում էր՝ Հայաստանում շահութաբեր արտադրությունը հիմնականում պտտվում է վեցութանոց հարսանեկան երգի շուրջ։ Դրա համար ինքը երկար ժամանակ ոչ մեկին դասական իմաստով չի պրոդյուսավորում, աշխատում է նախագծերի հետ։ Երբ խոսքը շեղվում էր շոու-բիզնեսի կեղտոտ լեգենդների կողմը՝ անկողին, հովանավոր, կարիերա, նա պատասխանում էր սառը, գրեթե ձանձրացած։ Այդ պատմությունները նրա համար հին ու անլուրջ էին։ Շուկա չկա, իսկ առասպելները երբեմն ավելի մեծ են երևում, քան իրական գումարները։ Նա դա հասկանում էր արտադրական փորձից։ Գործը փող չի բերում, դպրոց չի ստեղծվում։ Դպրոց չկա, ամեն մարդ իր փոքր իշխանությունը հայտարարում է մասնագիտություն։

Նրան նյարդայնացնում էր նաև «պրոֆեսիոնալ» բառի հեշտ օգտագործումը։ Թվային տեսախցիկը հասանելի էր դարձել, և շատերը կարծում էին, թե սարքն արդեն մասնագիտություն է տալիս։ Նա այդ մասին չէր խոսում հին վարպետի քմծիծաղով։ Ինքն էլ էր եկել փորձերից, քիչ գումարներից, ինքնաշեն լուծումներից։ Տարբերությունը ուրիշ տեղ էր։ Ինքնաշեն լինելը չի փրկում անգրագիտությունը։ Տեսախցիկը կարող է էժան լինել, բայց կադրը պետք է իմանա իր պատճառը։ Մոնտաժը կարող է արվել փոքր սենյակում, բայց ռիթմը չպետք է քանդվի պատվիրատուի համառությունից։ Երգիչը կարող է սկսնակ լինել, բայց վստահությունը փոքր պահանջ չէ։ Նա դժվար դաշտի ներսից էր խոսում։ Դրա համար խոսքը երբեմն կոպիտ էր հնչում։

Վալենսիայի հիվանդանոցում այդ թեմաները չլռեցին։ Չորս ամիս հետո, երբ դուրս եկավ հիվանդանոցից և բուժումը շարունակեց տանը, նորից խոսում էր աշխատանքի մասին։ Մի քանի նոր կարճամետրաժի գաղափար ուներ։ Երկու երկարամետրաժ ֆիլմի մտահղացում՝ հաջորդ տարվա համար։ Բժիշկները դեռ ժամանակ էին պահանջում։ Մարմինը արդեն իր ծանր ազդանշաններն էր տվել։ Նրա խոսքը շարունակում էր դասավորել ապագա նկարահանումների օրացույցը։ Նա չէր ուզում, որ հիվանդության անունը զբաղեցնի ֆիլմերի տեղը։ Դա փակվածություն չէր։ Դա նրա վերջին մասնագիտական կարգապահությունն էր։ Ախտորոշումը չպետք է դառնար կենսագրության գլխավոր ժանրը։

Այդ հարցազրույցներում անձնականը հայտնվում էր կարճ ու զգույշ։ Երեխաներ առաջին ամուսնությունից։ Կողքին՝ Աննան։ Տարիքային տարբերության մասին հանգիստ պատասխան։ Ապագայում երեխաներ ունենալու ցանկություն։ Նա ընտանիքը չէր դարձնում փրկության դեկոր։ Ընտանիքը հայտնվում էր նույն ռիթմով, ինչ աշխատանքը՝ շարունակվող կյանքի փաստ, որը չես ուզում հանձնել հիվանդանոցային լեզվին։ Երևանի կարոտի մասին էլ երկար չէր խոսում։ Հեռու քաղաքի կարոտը գրականության մեջ հեշտ է գեղեցկանում։ Նրա մոտ այն գիշերային ժամ ուներ։ Ամեն երեկո։ Ամեն առավոտ։ Մտքում քաղաք էր, որտեղ մնացել էին գործերը, ընկերները, նկարահանված երգերը, չմոնտաժված կամ դեռ չնկարված պատմությունները։

Մահվան լուրի մեջ հիվանդության անունը երկար չբացվեց։ Հետագա հրապարակումներում հիշատակվեցին շաքարային դիաբետը, կաթվածը, ամիսներ տևած բուժումը։ Նրա ընտրած լռությունը մինչև վերջ չպահվեց։ Մահից հետո մարմինը դառնում է ուրիշների պատմելու նյութ։ Այդ լռությունը մնաց նրա դիմանկարի վրա։ Նա ուզում էր, որ իրեն հիշեն գործով։ Գործը ցրված էր տարբեր տեղերում՝ հեռուստատեսային արխիվներում, երգիչների տեսահոլովակների տակ, հին սկավառակներում, ֆեյսբուքյան տեսանյութերում, կարճամետրաժների փառատոնային ցուցակներում, ընկերների հիշողություններում։ Մահը մեկ օր ունի։ Աշխատանքը օրերով չի պահվում։ Այն պահվում է ֆայլով, կադրով, սխալով, ուղարկված նամակով, չեղած պայմանագրով։

Երևանում նրա բացակայությունը ամենից պարզ երևում է այն գործերում, որոնք հիմա դժվար է ամբողջությամբ վերականգնել։ Հեռուստատեսային աշխատանքների մի մասը մնացել է վատ որակի տեսանյութերով, անփույթ վերնագրերով, սխալ ամսաթվերով։ Տեսահոլովակները ապրում են երգիչների անունների տակ։ Ռեժիսորի անունը հաճախ երկրորդական տողում է, երբեմն էլ չկա։ Սերիալների հիշողությունը կարճ է։ Եթեր, գովազդ, հետո լռություն։ Կարճամետրաժները ավելի կարգապահ միջավայրում են, բայց դրանք էլ հաճախ հասանելի են անունով, մեկ կադրով, փառատոնային նշումով։ Այսպես մարդը հեռանում է իր իսկ աշխատանքից։ Արխիվը չի պահում, եթե նրան չեն ստիպում պահել։ Սուրեն Թադևոսյանի դեպքում դա հատկապես կոպիտ է նայվում։ Նրա ամբողջ կյանքը անցել էր պատկեր ստեղծելու գործի մեջ։ Պատկերները մնացին։ Անունը սկսեց սահել։

Նույնանուն մյուս կինոգործիչի հետ շփոթությունը այդ սահելու ամենատեսանելի ձևն է։ Որոնման պատուհանը մեկ անունի տակ բերում է երկու կենսագրություն։ Սկզբում թվում է՝ տվյալների սխալ է։ Հետո պարզվում է՝ հիշողությունն էլ խմբագիր է ուզում։ Պետք է ընտրել ճիշտ ծննդյան թիվը, ճիշտ ֆիլմերը, ճիշտ մահվան օրը, ճիշտ քաղաքը։ Սուրեն Թադևոսյանի անվան կողքին պետք է մնան 1975-ը և 2016-ը, ԵրՄԻ-ի բեմը և Վալենսիայի հիվանդանոցը, «Հիպոկրատի երդվյալները» և «Մահից առաջ»-ը, Նարեկ Բավեյանի պրոդյուսերական շրջանը և Միշոյի ռեփային շունչը, ութսունից ավելի տեսահոլովակների հոգնած աշխատանքը և այն երկու երկարամետրաժի գաղափարը, որոնց ժամանակը չհասավ։ Հիշելը այստեղ սկսվում է տեխնիկական ճշտումից։ Ուրիշ մարդու հաջողությունը գեղեցիկ լուր կարող է լինել։ Մահացած մարդու կենսագրությունը դրանով չի փոխարինվում։

Ընկերները նրա մասին խոսելիս հաճախ հիշում էին ժպիտը, բարությունը, աշխատելու հեշտությունը։ Այդ բառերը վտանգավոր են հիշատակային տեքստում։ Դրանք արագ փափկացնում են մարդուն և դարձնում լուսանկարի տակ գրվող սովորական նախադասություն։ Սուրեն Թադևոսյանի դեպքում պետք է պահել նաև անհարմար կողմերը։ Վստահություն պահանջող կտրուկ խոսքը։ Շուկայի բացակայության հաշվարկը։ Հաճախորդի միջամտությունից հոգնածությունը։ Փակված սերիալի մասին ուղիղ խոսքը։ Ախտորոշման անունը չհրապարակելու որոշումը։ Երկար ֆիլմ չնկարած ռեժիսորի զգույշ, ցավոտ խոսքը կինոյի մասին։ Այդ ամենը միասին ավելի կենդանի մարդ է թողնում, քան հանգուցյալի մասին մեկ բարի նախադասություն։

Վերջին ամիսներին նա ապրում էր տարօրինակ ժամանակի մեջ։ Անցյալը թվերով էր գալիս՝ մրցանակներ, տեսահոլովակներ, սերիալներ, ծրագրեր։ Ներկան բժշկական էր՝ վիրահատություն, այցելություն, վերականգնում, սահմանափակում։ Ապագան դեռ կինոյի բառապաշար ուներ՝ նոր կարճամետրաժներ, երկու երկարամետրաժ, Երևան վերադառնալու անորոշ օր։ Այդ ժամանակները իրար չէին համընկնում։ Ընկերները սպասում էին լավ լուրի։ Հիվանդանոցը տալիս էր հերթական ցուցումը։ Նա փորձում էր մարմնի դանդաղությունը հարմարեցնել սցենարի արագությանը։ Ռեժիսորի մասնագիտությունը սովորեցնում է՝ տեսարանը կարելի է կտրել ու նորից հավաքել։ Մարմինը այդպես չի աշխատում։

2016 թվականի ապրիլի 11-ին Վալենսիայում նկարահանման օր չկար։ Լուրը դարձավ կարճ, պաշտոնական, փոխանցվող։ Երևանում այն անցավ հեռախոսներով, լրատվական տողերով, ընկերների գրառումներով։ Հուլիսի 19-ը արդեն ուրիշ օր էր։ Քառասունմեկի փոխարեն մնաց քառասուն։ Հիվանդանոցային հասցեն փակեց այն մարդու պատմությունը, որը տարիներ առաջ նույն բառով նկարագրել էր սերիալի նկարահանման հրապարակը։ «Հիվանդանոցն օֆիսս է դարձել»՝ նախադասությունը մնաց օդում ու փոխեց ձայնը։ Սկզբում նկարահանման ծանր ռեժիմի կատակ էր։ Հետո դարձավ կենսագրության ամենասառը արձագանքներից մեկը։

Հիմա, երբ նրա հին տեսահոլովակներից մեկը բացվում է ցածր որակով, տարիների ձայնային աղմուկով, հին հեռուստատեսային գույներով, այնտեղ երևում է մի մարդ, որը գիտեր իր պայմանների աղքատությունը և շարունակում էր կադր կառուցել։ Երբ «Մահից առաջ»-ի վերնագիրը կանգնում է նրա անվան կողքին, դժվար է չլսել անձնական ճակատագրի մութ հնչյունը, թեև ֆիլմը այդ նպատակով չէր ստեղծվել։ Երբ հիշվում է «Հիպոկրատի երդվյալների» հիվանդանոցային միջանցքը, կողքին կանգնում է Վալենսիայի իրական հիվանդասենյակը։ Այդ կապերը գեղեցիկ նշաններ չեն։ Դրանք հետադարձ հայացքի վնասներն են։ Մահից հետո ամեն վերնագիր սկսում է կարդացվել երկրորդ անգամ։

Սուրեն Թադևոսյանին պետք չէ անշարժ արձան դարձնել։ Նրա կյանքում շատ շարժում կար՝ Մոսկվա, Երևան, Վալենսիա, նորից Երևան, նորից Վալենսիա, ՈՒՀԱ, հեռուստաալիք, տեսահոլովակ, սերիալ, կարճ ֆիլմ, հիվանդանոց, չնկարված երկարամետրաժ։ Եթե այդ շարժումը սեղմվի մեկ բարի դիմանկարի մեջ, կկորչի նրա իրական տեղը հայկական էկրանին։ Նա աշխատում էր միջանկյալ դաշտում՝ երգի և կինոյի, հեռուստատեսության և փառատոնի, շուկայի և ձեռքի աշխատանքի, պրոդյուսերի ու ռեժիսորի, կատակային բեմի և հիվանդանոցային միջանցքի արանքում։ Այդ դաշտը հազվադեպ է մեծ անուն պահում։ Արդյունքը հաճախ վերագրվում է երգչին, ալիքին, նախագծին, դերասանին, երբեմն նույնիսկ պատահականությանը։ Ռեժիսորի անունը մնում է տողի վերջում։

Վալենսիայի «Լա Ֆե» հիվանդանոցը նրա վերջին հաստատությունն է։ Իսպաներեն այդ անունը նշանակում է հավատ։ Կենսագրական փաստաթղթում կարելի է թողնել որպես սովորական տեղանուն։ Այնտեղից նա դեռ խոսում էր աշխատանքի մասին։ Ասում էր՝ ուղեղը լավ է աշխատում։ Վերադարձի հարցը բժշկից ու Աստծուց է կախված։ Երևանը մտքում է ամեն օր։ Հետո մնացին տարեթվերը՝ 1975, 2016։ Մնացին երգերը, որոնց ռեժիսորի անունը բոլորը չեն հիշում։ Մնացին կարճ ֆիլմերը, որոնց վերնագրերը հիմա շատ մոտ են կանգնած մահվանը։ Մնաց հիվանդանոցի մասին հին կատակն ու դրա ուշացած սառնությունը։ Վերջին կադրում ոչ ոք աթոռ չի դնում բեմի կենտրոնում։ Էկրանը միացված է։ Ձայնը մի պահ ուշանում է։ Կադրում մարդ չկա։

https://www.youtube.com/watch?v=lKGjBgSFdk4

Ռեժիսոր Սուրեն Թադևոսյանի «Ջութակահարը» տեսահոլովակը, որը YouTube-ում 14 մլն դիտում է հավաքել