Փաշինյանը գնաց վերջին հրաժեշտին, Ալիևն ու Էրդողանը չգնացին. ինչպես Թեհրանի սգո սրահում կրկին բացվեց Սյունիքի մասին հին խոսքի ծանրությունը

4 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

2026 թվականի հուլիսի 3-ի առավոտյան Մեհրաբադի օդանավակայանում շոգը դեռ չէր հասել իր կոպիտ ժամին։ Հայաստանի վարչապետի ինքնաթիռը իջավ Թեհրանի թռիչքուղուն։ Իրանի նախագահի տեղակալ Սեյեդ Համիդ Փուրմոհամմադին դիմավորեց Նիկոլ Փաշինյանին։ Քաղաքը չորս ամիս առաջ կորցրել էր Ալի Խամենեիին։ Հրթիռային հարվածից հետո նրա մարմինը դեռ անցնելու էր այն երկար պետական ճանապարհը, որը Թեհրանը պատրաստել էր ոչ թե միայն թաղման, այլ ամբողջ երկրի սգո կարգի համար։

Երևանը այցը կոչել էր աշխատանքային։ Այդ բառը Թեհրանում այդ առավոտ բարակ էր հնչում։ Փողոցներ էին փակվում։ Օդային տարածքի ռեժիմը փոխվում էր։ Անվտանգության խմբերը շարժվում էին իրենց գծերով։ Պետական մեքենան հաշվարկում էր երթուղիներ, մարդկանց հոսք, պատվիրակությունների մուտք ու ելք։ Ամեն եկած պատվիրակություն իր հետ բերում էր մի առանձին նախադասություն։ Ոչ թե ասված, այլ երևացող։

Մոսալլահի մեծ համալիրում, որտեղ սովորաբար հավաքվում են ուրբաթօրյա աղոթքի, պետական արարողությունների և հեղափոխական հիշողության համար, դրված էր դրոշով ծածկված դագաղը։ Կողքին դրված էին ընտանիքի անդամների դագաղները։ Փետրվարյան հարվածի երկրորդ, լուռ շարքը։ Իրանական պետական հեռուստատեսությունը ցույց էր տալիս սրահի ներսը։ Պաշտոնյաներ։ Հոգևորականներ։ Սպիտակ ձեռնոցներով ծառայողներ։ Դանդաղ մոտեցող պատվիրակներ։ Մի պահ Կարբալայից բերված կարմիր դրոշը փռվեց Խամենեիի դագաղի վրա։ «Յա Հուսեյն»։ Այդ կտորը զարդ չէր։ Իրանական քաղաքական կրոնական լեզվում այն արյան, պարտքի և վրեժի գույն ունի։ Սրահում այն ծանր նստեց։ Նույնքան պարզ, որքան զինվորական կոշիկի ձայնը մարմարե հատակին։

Փաշինյանը մոտեցավ։ Հարգանքի տուրք մատուցեց։ Ցավակցեց Մասուդ Փեզեշքիանին, առաջին փոխնախագահ Մոհամմադ Ռեզա Արեֆին, Խամենեիի ընտանիքին։ Հետո գրեց սգո մատյանում։ Այդ շարժումները ծանոթ են բոլոր նման սրահներին։ Խոնարհում։ Ձեռքսեղմում։ Մատյան։ Լուսանկար։ Կարճ հանդիպում։ Բայց այդ օրը շարժումները մի ուրիշ քաշ ստացան։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը Թեհրանում չէր։ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանն էլ չէր։ Երկու պետություններն էլ ներկա էին։ Նրանց առաջին դեմքերը՝ ոչ։

Ադրբեջանի անունը Մոսալլահ բերեց Սահիբա Գաֆարովան՝ Միլի մեջլիսի նախագահը։ Նրա հետ Թեհրան էին եկել փոխվարչապետ Շահին Մուստաֆաևը, Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության կառավարության ղեկավար Ջաբբար Մուսաևը, խորհրդարանի փոխնախագահ Զիյաֆաթ Ասկերովը, փոխարտգործնախարար Սամիր Շարիֆովը և այլ պաշտոնյաներ։ Մեհրաբադում նրանց դիմավորել էին Իրանի խորհրդարանի փոխնախագահ Ալի Նիքզադը և դեսպան Ալի Ալիզադեն։ Հետո պատվիրակությունը գնացել էր Մոսալլահ։ Գաֆարովան հանդիպումներում փոխանցել էր Ալիևի ցավակցությունները Փեզեշքիանին ու Մոհամմադ Բաղեր Ղալիբաֆին։ Բաքուն ուղարկել էր մաքուր հավաքված պատվիրակություն՝ խորհրդարանական դեմք, կառավարական քաշ, Նախիջևանի ներկայություն, նախագահի անուն։ Այդպիսի կազմը պատահմամբ չի ծնվում։

Մարտի 4-ին Ալիևը արդեն արել էր անձնական ժեստը։ Նա մտել էր Իրանի դեսպանատուն Բաքվում, ցավակցել Խամենեիի և բազմաթիվ խաղաղ բնակիչների մահվան կապակցությամբ, գրառում թողել սգո մատյանում։ Հաջորդ օրը, Անվտանգության խորհրդի նիստում, նա հիշեցրել էր այդ այցը։ Ասել էր, որ ոչ մի այլ պետության ղեկավար այդ նպատակով Իրանի դեսպանատուն չէր այցելել։ Բաքվում այդ նախադասությունը նաև պաշտպանություն էր։ Ադրբեջանը ուզում էր, որ Թեհրանը տեսնի՝ ինքը չի նայում սգին հեռվից։ Հունիսի 24-ին Ալիևը Բաքվում ընդունեց Իրանի խորհրդարանի խոսնակ Ղալիբաֆի գլխավորած պատվիրակությանը։ Իրանական կողմը նորից շնորհակալություն հայտնեց դեսպանատան այցի, ցավակցությունների և Մոջթաբա Խամենեիին ուղարկված շնորհավորական նամակի համար։ Հետո եկավ հուլիսի 3-ը։ Սգո գլխավոր օրը Ալիևը չգնաց։ Այդ բացակայությունը չէր սկսվել լռությունից։ Այն եկավ արդեն արված ժեստից հետո։

Թուրքիան նույն բանը արեց իր լեզվով։ Ջևդեթ Յըլմազը, Թուրքիայի փոխնախագահը, Թեհրանում հանդիպեց Փեզեշքիանին Սադաբադի պալատում։ Ցավակցեց։ Խոսեց խաղաղությունից, կայունությունից, հետպատերազմյան կարգավորումից, երկխոսության ուղիներից։ Նրա կողքին կային իշխող կուսակցության, իսլամիստական ու պահպանողական շրջանակների, քաղաքացիական կառույցների ներկայացուցիչներ։ Թուրքական ներկայությունը լայն էր, բայց նախագահական չէր։ Յըլմազը ներկայացնում էր Անկարան։ Ներկայացնում էր Էրդողանին։ Բայց ներկայացնելը գալ չէ։ Սգո սրահներում այդ տարբերությունը չեն գրում փաստաթղթում։ Այն երևում է լուսանկարի մեջ։

Փետրվարյան հարվածներից հետո Անկարան պահել էր նույն երկակի լեզուն։ Թուրքական պաշտոնական խոսքում կար միջազգային իրավունքի խախտման քննադատություն։ Կար հարձակումները դադարեցնելու կոչ։ Կար դիվանագիտական ուղիները բաց պահելու պահանջ։ Թուրքիան Իրանի հետ սահման ունի։ Էներգետիկ և առևտրային կապեր ունի։ Սիրիայում մրցել է Թեհրանի հետ։ Հարավային Կովկասում կանգնած է Ադրբեջանի կողքին։ Էրդողանի այցը այդ ամենը կդներ մեկ կադրի մեջ։ Յըլմազի այցը պահեց ցավակցությունը։ Դուռը չփակեց։ Խոսեց խաղաղությունից։ Նախագահի մարմինը չհասցրեց Իրանի պետական սգի կենտրոն։

Փաշինյանի և Փեզեշքիանի հանդիպման լեզուն չոր էր։ Այդպես են խոսում ծանր օրերին, երբ անվտանգ բառերի մեջ են դնում ամենակարևոր ազդանշանները։ Հայաստանի վարչապետը կրկին ցավակցեց Խամենեիի մահվան կապակցությամբ։ Ասաց, որ Հայաստանը կիսում է իրանցի ժողովրդի վիշտը։ Փեզեշքիանը շնորհակալություն հայտնեց Թեհրան գալու համար։ Բարձր գնահատեց Հայաստանի կառավարության դիրքորոշումը և Իրանի դժվարին պահին ցուցաբերված մարդասիրական օգնությունը։ Նույն սեղանի վրա հայտնվեց մի մանր դետալ՝ Իրանի նախագահը շնորհավորեց Փաշինյանին խորհրդարանական ընտրություններում հաղթանակի առիթով։ Սգո սեղանի վրա դրվեց նաև ներքաղաքական նոր մանդատի ճանաչումը։ Անաղմուկ։ Առանց ավելորդ շարժման։ Հետո խոսեցին տարածաշրջանի հարցերից, խաղաղությունից, կայունությունից, համագործակցությունից։ Այդ բառերը սովորաբար արագ են մաշվում պաշտոնական խոսքում։ Այստեղ դրանք հնչում էին դագաղից մի քանի ժամ հեռու։

Հայաստանի և Իրանի միջև փոքր գործնական քայլերը այդ ամիսներին ավելի պինդ էին, քան մեծ նախադասությունները։ Մարտի 19-ին Փաշինյանը Երևանում հարցի պատասխանելիս ասաց, որ Հայաստանը պատրաստ է, անհրաժեշտության դեպքում, մարդասիրական օգնություն տալ Իրանին։ Ասաց՝ Իրանը դրա համար դիմելու կարիք չունի․ Երևանը եթե տեսնի կարիք, կանի։ Մի քանի օր անց հրապարակվեց, որ օգնություն է ուղարկվել՝ հիմնականում դեղորայք և բժշկական պարագաներ։ Հուլիսի 3-ին Փեզեշքիանի շնորհակալությունը դատարկ քաղաքավարություն չէր։ Նա հիշեցնում էր գործողություն, որը կատարվել էր պատերազմական շոգ օրերին, երբ Իրանի շուրջ օդային տարածքները լարված էին, սահմանների վրա շարժը զգույշ էր, իսկ Երևանի յուրաքանչյուր բառ կարող էր նույն պահին լսվել Թեհրանում, Բաքվում, Մոսկվայում և Վաշինգտոնում։

Խամենեիի մարմինը Թեհրան էր վերադարձել ուշ։ Փետրվարի 28-ի հարվածից հետո Իրանը մտավ պատերազմի, պատասխան հարվածների, սգի, անվտանգության և իշխանության փոխանցման խիտ գոտի։ Մահը միանգամից հողին չէր հասնում։ Մարտի սկզբին հայտարարված հրաժեշտը հետաձգվեց։ Պաշտոնական պատճառները պարզ էին՝ միլիոնավոր մարդկանց հոսք, ենթակառուցվածքներ, անվտանգություն։ Հուլիսին այդ հետաձգված հրաժեշտը վերածվեց վեցօրյա պետական երթուղու։ Հուլիսի 4-ի առավոտյան ժամը 6-ից Մոսալլահի դռները պետք է բացվեին հանրային հրաժեշտի համար։ Հուլիսի 4-ին և 5-ին՝ Թեհրան։ Հուլիսի 6-ին՝ մայրաքաղաքի հիմնական երթ։ Հուլիսի 7-ին՝ Ղոմ։ Հուլիսի 8-ին՝ Իրաքի շիական քաղաքներ՝ Նաջաֆ, Քարբալա։ Հուլիսի 9-ին՝ Մաշհադ, Իմամ Ռեզայի սրբավայր։ Խամենեին ուզում էր այնտեղ հանգչել։ Ծննդավայրի անունը հայտնվել էր ծրագրի վերջին տողում։

Մոսալլահի պատրաստության լեզուն թվերի լեզու էր։ Շտաբը խոսում էր երեսուներկու գործադիր հանձնախմբի մասին՝ սպասարկում, անվտանգություն, կարգուկանոն, մշակութային և մեդիա աշխատանք։ Քաղաքի մուտքերի մոտ պատրաստվում էին կայանման ու փոխադրման կետեր։ Շոգի պատճառով առողջապահական զգուշացումներ էին հնչում։ Պաշտոնյաները խնդրում էին հետևել կազմակերպիչների տեղեկություններին։ Թեհրանը հիշում էր 1989 թվականը՝ Խոմեյնիի հուղարկավորությունը, ամբոխը, որ դուրս էր եկել վերահսկողությունից, դագաղը, որ գրեթե խլվել էր սգավորների ձեռքերում։ Պետությունը այդ քաոսը պահել էր որպես հավատարմության և վտանգի միաժամանակյա օրինակ։ Խամենեիի երթուղին կառուցվում էր այդ հիշողության վրա։ Պետք է լիներ ողբ։ Ողբը պետք է անցներ նշված փողոցներով, նշված ժամերին, հսկվող անցումներով։

Փետրվարի 28-ի հարվածը սպանել էր Իրանի գերագույն առաջնորդին, որը այդ պաշտոնում էր 1989-ից։ Նրա հետ զոհվել էին ընտանիքի անդամներ, բարձրագույն զինվորականներ, անվտանգության համակարգի ծանր անուններ։ Իրանական պաշտոնական լեզուն նրանց անվանում էր նահատակներ։ Արևմտյան և տարածաշրջանային բառարաններում նույն օրը գրվում էր որպես ամերիկա-իսրայելական հարված, պատերազմի բաց դուռ, հին հաշվարկների փլուզում։ Հուլիսի 3-ին այդ տարբեր բառարանները կանգնած էին նույն սրահի շուրջ։ Իրանի արտաքին գերատեսչությունը նախապես ասել էր, որ հրավիրել է բազմաթիվ երկրների։ Դուռը փակ էր այն պետությունների առաջ, որոնք պաշտոնապես աջակցել էին ԱՄՆ-ի և Իսրայելի գործողություններին։ Սգո արարողությունը նաև հրավերների ու չհրավերների ցուցակ էր։ Հարգանքի լեզվի մեջ կար պատժի լեզու։

Հարավային Կովկասի փոքր, սուր հատվածը այդ մեծ իրանական սգի մեջ մտավ մի պատճառով։ Խամենեին Հայաստանի և Իրանի սահմանի մասին խոսել էր ավելի կոշտ, քան Թեհրանի շատ պաշտոնյաներ։ 2022 թվականի հուլիսին Էրդողանը Թեհրանում էր։ Խամենեին նրա հետ հանդիպման ժամանակ ասաց՝ եթե քաղաքականություն լինի Իրանի և Հայաստանի սահմանի փակման ուղղությամբ, Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը դրան կդիմադրի, որովհետև այդ սահմանը հազարամյակների հաղորդակցության ուղի է։ Դա ուղիղ նախադասություն էր Անկարային և Բաքվին։ Այդ օրերին «Զանգեզուրի միջանցք» արտահայտությունը արդեն ապրում էր որպես ճնշող բառ։ Բաքվում և Անկարայում այն արտասանվում էր հաղթողի թեթևությամբ։ Երևանում՝ ինքնիշխանության վտանգի զգացումով։ Թեհրանում՝ Արաքսի ափին փակվող պատուհանի վախով։

2024 թվականի մայիսին Փաշինյանը Թեհրան էր գնացել նախագահ Էբրահիմ Ռայիսիի և արտգործնախարար Հոսեյն Ամիր Աբդոլլահիանի մահվան կապակցությամբ։ Այդ հանդիպմանը Խամենեին ասել էր, որ Ռայիսին շատ զգայուն էր Հայաստանի հետ կապված սահմանային հարցերի նկատմամբ, և այդ զգայունությունը պետք է պահել։ Երկու ամիս անց, Փեզեշքիանի երդմնակալությունից հետո, Փաշինյանը նորից հանդիպեց նրան։ Խամենեին արդեն ավելի ուղիղ խոսեց։ Իրանը «Զանգեզուրի միջանցքը» համարում է վնասակար Հայաստանի համար և մնում է այդ դիրքին։ Նույն սեղանի մոտ Փաշինյանը ասաց, որ Հայաստանը չի ընդունում իր տարածքում որևէ արտատարածքային ճանապարհ։ Լուսանկարներում մարդիկ ժպտում էին։ Նստած էին խնամքով դասավորված բազկաթոռների վրա։ Սեղաններին ծաղկամաններ կային։ Նախադասությունները չոր էին։ Դրանց քաշը ծաղկամանների կողքին հեշտ էր չնկատել։

Սյունիքի հարավում, Մեղրիի մոտ, այդ քաշը երևում է ավելի պարզ։ Ճանապարհի եզրին կանգնած բեռնատար։ Անցակետի շենք։ Գետի մյուս ափին՝ իրանական լանջ։ Կարճ գիծ, որով Հայաստանը դիպչում է Իրանին։ 2020 թվականի պատերազմից հետո նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությունը խոսում էր տարածաշրջանի տնտեսական և տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակման մասին։ Բաքվի ու Անկարայի լեզվում այդ տողը արագ սկսեց հնչել որպես միջանցք։ Երևանը պատասխանում էր ճանապարհների բացման մասին՝ Հայաստանի իրավազորությամբ, մաքսային և սահմանային վերահսկողությամբ։ Թեհրանի համար վեճը միայն թղթի բառը չէր։ Քարտեզի վրա մի ուղի կարող էր վերածվել սահմանին դրված սեղմակի։ Խամենեիի հին նախադասությունը դուրս եկավ Էրդողանին ուղղված սենյակից և մնաց տարածաշրջանի հիշողության մեջ։

Այդ ճանապարհային թղթապանակը հուլիսի 3-ին սգո սեղանին դրված չէր։ Նրա ստվերը կար։ «Միջանցք» բառը Բաքվում հաճախ հնչում էր որպես պատերազմից հետո ստացված քաղաքական իրավունք։ Երևանում նույն բառը նշանակում էր ճանապարհ՝ դուրս բերված Հայաստանի տարածքային իրավազորությունից։ Թեհրանում այն կարդացվում էր որպես Արաքսի ափին սեփական շնչուղու նեղացում։ Իրանի համար Հայաստանի հարավային սահմանի հարցը չէր սահմանափակվում հայկական շահով։ Դա իրանական ելք էր դեպի հյուսիս, դեպի Կովկաս, դեպի Սև ծովի ուղղությամբ բացվող ցամաքային ճանապարհներ։ Թեհրանը չէր ուզում հայտնվել թուրք-ադրբեջանական անընդհատ գծի ետևում։ Այդ պատճառով Խամենեիի խոսքում Հայաստանի տարածքային ամբողջականությունը նաև Իրանի շահի լեզու էր։ Երևանը լսում էր այդ լեզուն։ Եվ փորձում էր չշփոթել այն բարեգործության հետ։

Հուլիսի 3-ին Էրդողանի անունը սրահ մտավ Յըլմազի այցեքարտով։ Ալիևի անունը մտավ Գաֆարովայի ցավակցությամբ։ Փաշինյանը, որի հետ Խամենեին խոսել էր Զանգեզուրի մասին, ինքնաթիռով եկել էր և կանգնել դագաղի մոտ։ Երեք շարժում։ Մի սրահ։ Առանց աղմկոտ հայտարարության։ Հայաստանի վարչապետի ներկայությունը չէր ջնջում Երևանի ռիսկերը։ Չէր փոխում ուժերի դասավորությունը։ Չէր դարձնում Իրանը Հայաստանի անվտանգության անվճար երաշխավոր։ Բայց կար մի մերկ փաստ. նա այնտեղ էր։ Դիվանագիտության մեջ երբեմն դա ավելի երկար է մնում, քան համատեղ հայտարարության երկու էջը։

Բաքվի հաշվարկը նուրբ էր։ Ալիևը մարտի 4-ին մտել էր Իրանի դեսպանատուն Բաքվում։ Ցավակցել էր։ Գրառում արել սգո մատյանում։ Հաջորդ օրը Անվտանգության խորհրդի նիստում հիշեցրել էր՝ ոչ մի այլ պետության ղեկավար նման այց չէր արել Իրանի դեսպանատուն։ Բաքուն դա ներկայացրել էր որպես անձնական մակարդակի քայլ։ Թեհրանը գրանցել էր։ Հուլիսի սգո գլխավոր օրը նախագահը չգնաց։ Գնաց խորհրդարանի խոսնակը։ Հստակ մակարդակ։ Ներկայացուցչական մակարդակ։ Անվտանգ մակարդակ։ Այդ ընտրությունը կապը չէր կտրում։ Դուռը չէր փակում։ Ցավակցությունը չէր նսեմացնում։ Այն պահում էր նախագահի մարմինը հեռու Թեհրանի պատերազմական օդից, հսկվող փողոցներից, կարմիր դրոշներից և այն սրահից, որտեղ Իրանի ղեկավարությունը սպանված առաջնորդի շուրջ նոր ուժի պատկեր էր հավաքում։

Անկարան խաղաց իրեն բնորոշ բազմաձայնությամբ։ Թուրքիան կարող էր ուղարկել սառը պաշտոնական պատվիրակություն և կանգ առնել այնտեղ։ Յըլմազի հետ եկան կուսակցական ու հասարակական դեմքեր, որոնք Թուրքիայի ներսում Իրանի թեման կապում են հակաամերիկյան, հակաիսրայելական, իսլամական և տարածաշրջանային խոսքի հետ։ Ներկայությունը լայն էր։ Նախագահական չէր։ Էրդողանը, որը 2022-ին նույն սենյակում լսել էր Հայաստանի և Իրանի սահմանի փակման դեմ Խամենեիի զգուշացումը, հիմա իր տեղը թողել էր փոխնախագահին։ Այդ բացակայության մեջ կար Թուրքիայի զգուշավորությունը՝ ՆԱՏՕ-ի պետության, Իրանի հարևանի, Ադրբեջանի ռազմավարական դաշնակցի և Մերձավոր Արևելքի պատերազմական քարտեզի խաղացողի զգուշավորությունը։ Սրահում այդ բառերը չասվեցին։ Դրանք երևում էին նստատեղերի մակարդակով։

Թեհրանի համար հրաժեշտը նաև ուժի բեմ էր։ Քաղաքում կախված էին Խամենեիի մեծ պատկերները։ Սև դրոշներ։ Բռունցք ու հրթիռներ պատկերող կոմպոզիցիաներ։ «Պետք է վեր կենանք» գրություններով նշաններ։ Պետությունը պատրաստել էր ծառայությունների կետեր, տեղավորման վայրեր, երթուղիներ, անվտանգության օղակներ, լրատվամիջոցների երկար հոսք։ Մոսալլահի շուրջ մեքենաների շարժը սահմանափակվում էր։ Մետրոյի կայարանների անունները կրկին հայտնվում էին գործնական ցուցումներում։ Շոգի մասին զգուշացումները խառնվում էին աղոթքի ժամերին։ Խամենեին արդեն մարմնից դուրս էր եկել և դարձել պետական առարկա՝ գրաֆիկ, փակվող փողոց, ջրի կետ, ուղիղ եթեր, պատվիրակությունների հերթ, անվտանգության հրահանգ, Մոջթաբա Խամենեիի շուրջ պտտվող լռություն։

Մոջթաբայի անունը սրահում կար, նույնիսկ երբ նրա մարմինը չէր երևում։ Ալի Խամենեիի որդին, որը պատերազմից հետո արդեն կրում էր գերագույն առաջնորդի կարգավիճակը, հուղարկավորության առաջին հրապարակային պատկերներում մնաց անվտանգության և առողջական խոսակցությունների ետևում։ Նրա կնոջ դագաղը, ընտանիքի մյուս զոհերի հետ, հիշեցնում էր իշխանության փոխանցման ճանապարհը։ Այն չանցավ գորգերի, ընդունելությունների և երդման սովորական շքերթով։ Այն անցավ մահացածների կողքով։ Օտար ղեկավարների համար այդ ֆոնը այցը ավելի ծանր էր դարձնում։ Թեհրան գնալ նշանակում էր կանգնել պատերազմից նոր դուրս եկած քաղաքի կենտրոնում։ Սրահում, որտեղ սպանված գերագույն առաջնորդի մարմինը նաև ուղերձ էր Վաշինգտոնին, Թել Ավիվին, հարևաններին, դաշնակիցներին և սպասողներին։

Հայաստանի համար այդ սրահը նեղ տեղ էր։ Երևանը վերջին տարիներին ընդունել էր եվրոպական պատվիրակությունների խոստումները, բանակցել Բաքվի հետ, պահել ռուսական կախվածության ծանր մնացորդները, հարավում բաց թողել Իրանի դուռը։ Թեհրան գնալը այդ շարքի ամենադիտարժան գործողությունը չէր։ Ամենանեղերից էր։ Փաշինյանը մտավ մի մայրաքաղաք, որի ղեկավարությունը տարիներով զգուշացրել էր Հայաստանի հարավային սահմանի մասին։ Նույն պահին քաղաքի շուրջը կային պատերազմ, սուգ, նոր առաջնորդի անորոշություն, ամերիկա-իրանական բանակցությունների փխրուն լեզու, իսրայելական հարվածների հիշողություն։ Այդպիսի օրը այցը սովորական այց չի լինում։ Դիվանագիտական ուղերձները երբեմն գրվում են թղթի վրա։ Երբեմն՝ ինքնաթիռ նստելով։

Հուլիսի 3-ի լուսանկարներում Փաշինյանը հաղթական դեմք չունի։ Այդ սրահում հաղթական դեմք լինել չէր ստացվի։ Նա երևում է որպես մարդ, որը եկել է մի սգո արարողության, որտեղ իր պետության համար վտանգավոր բառերը արդեն ասվել էին տարիներ առաջ, իսկ ասողը հիմա դրոշով ծածկված է։ Գաֆարովան կատարում է իր գործը։ Ճշգրիտ։ Առանց ավելորդության։ Յըլմազը հանդիպում է Փեզեշքիանին, ասում է, որ Թուրքիայի ցավը իրանցիների ցավն է, խոսում է խաղաղությունից։ Նախադասությունները շարժվում են պաշտոնական բառարանի ներսում։ Բոլորը պահում են իրենց տեղը։ Այդ պատճառով տեղերի տարբերությունը լավ է երևում։

Թեհրանի նման սրահներում մանրուքները երբեմն ավելի ուղիղ են խոսում, քան բարձր հայտարարությունները։ Ով է կանգնում առաջին շարքում։ Ում դիմավորում է նախագահի տեղակալը։ Ում՝ խորհրդարանի փոխնախագահը։ Ով է նստում նախագահական պալատում։ Ով է հանդիպում խորհրդարանի խոսնակին։ Ով է ցավակցությունը փոխանցում իր անունից։ Ով՝ ուրիշի անունից։ Դրանք արարողակարգային աստիճաններ են։ Իրանի սգո օրերին դրանք դառնում են չափման գործիք։ Հայաստանի վարչապետին Մեհրաբադում դիմավորեց Իրանի նախագահի տեղակալը։ Հետո նա հանդիպեց նախագահին։ Ադրբեջանի պատվիրակությանը օդանավակայանում դիմավորեց խորհրդարանի փոխնախագահը։ Գաֆարովան խոսեց Ալիևի անունից։ Թուրքիայի փոխնախագահը հանդիպեց նախագահին։ Էրդողանի անունը մնաց ներկայացված։ Երեք պատկեր։ Երեք մակարդակ։ Նույն դագաղը։

Երեկոյան օտար պատվիրակությունների մեքենաները հերթով հեռանում էին Մոսալլահի տարածքից։ Խամենեիի դագաղը դեռ այնտեղ էր։ Հանրային հրաժեշտը դեռ առջևում էր։ Թեհրանի փողոցները դեռ ավելի խիտ էին փակվելու։ Ղոմը դեռ սպասում էր։ Նաջաֆն ու Քարբալան դեռ երթուղի չէին մտել։ Մաշհադը դեռ վերջին տողը չէր գրել։ Սգո մատյանի էջում մնում էին ստորագրություններ։ Մեկը՝ Հայաստանի վարչապետից։ Մյուսները՝ տարբեր պատվիրակություններից։ Անուններ, որոնք հետո կանցնեն արարողակարգային հաշվետվությունների մեջ։ Թանաքը չորանում էր արագ։ Դագաղի կողքին կարմիր դրոշը չէր շարժվում։ Սրահից դուրս Թեհրանի օդը մնում էր ծանր։ Հարավային Կովկասի ամենանեղ գիծը այդ պահին անցնում էր ոչ թե քարտեզի վրա, այլ եկած մարդկանց մարմինների և չեկած մարդկանց անունների միջով։