Հաց բերողի դաժան ճակատագրի մեջ իր մեղքը բացարձակ չտեսնող Արփինե Հովհաննիսյանը մոռանում է, որ հիվանդ մարդուն պահող դուռը բացվում էր իր նախարարության բանալիով

3 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

https://www.youtube.com/watch?v=lPZk_usIuw4

2026 թվականի հունիսի վերջին Արփինե Հովհաննիսյանը նստեց տեսախցիկի առաջ և նորից խոսեց Արթուր Սարգսյանի մասին։ Այն մարդու, ում անունը վաղուց դուրս է եկել քրեական գործի թղթապանակից ու մնացել քաղաքի հիշողության մեջ մի կարճ, կոշտ անունով՝ Հաց բերող։

Նա ասաց՝ այդ հարցը իրեն չէին պիտի տային։ Կարելի էր տալ իրավապահ համակարգի շատ մարդկանց։ Իրեն՝ ոչ։ Ասաց՝ տասը տարի իր միսը կերել են այդ պատմության համար։ Ասաց՝ գալիս, նստում ես ու պետք է արդարանաս մի բանի համար, որի հետ կապ չունես։

Այդ նախադասության մեջ հոգնածություն կար։ Կային վիրավորանք և հին նյարդ։ Կար նաև փակ տեղ, որ տարիներով չի շարժվում. ինչպե՞ս կարող է նախարարն ասել՝ կապ չունեմ, երբ մարդը մինչև մահը պահվել է այն քրեակատարողական համակարգում, որը գործում էր իր նախարարության ներսում։

Դատախազն ու դատարանը որոշել էին կալանքը։ Դա ճիշտ է։ Բայց կալանավայրի դուռը, բժշկական հսկողությունը, «Դատապարտյալների հիվանդանոցը» և քաղաքացիական հիվանդանոց տանող ընթացակարգը արդարադատության նախարարության համակարգում էին։ Այդ դռների վրա դատավորի անունը չէր գրված։ Նախարարության անունն էր գրված։

Հարցազրույցի սենյակում հեշտ է պատասխանատվությունը տեղափոխել ուրիշ սեղանների վրա՝ քննիչ, դատախազ, փորձագետ, դատավոր։ Նրանք իրոք կային այդ շղթայում։ Նրանց ստորագրությունները մնացել են թղթերի վրա։ Բայց Հաց բերողի պատմությունը չի տեղավորվում միայն կալանքի որոշման մեջ։ Այն ունի մարմին, հիվանդություն, բանտի վարչակազմ, բժշկական բաժին, հացադուլի օրեր, ուշացած տեղափոխում, նախարարության ենթակայություն։ Մարդը պահվում էր պետության ձեռքի մեջ։ Այդ ձեռքի պաշտոնական կողմում կանգնած էր Արփինե Հովհաննիսյանը։

2016 թվականի հուլիսի 26-ի առավոտյան, ժամը յոթի կողմերը, Արթուր Սարգսյանը իր մեքենայով անցավ Երևանի ՊՊԾ գնդի տարածք տանող արգելապատնեշների միջով։ Մեքենայի մեջ սնունդ էր։ Դրսում տասը օր շարունակվող պաշարում էր։ Ներսում՝ «Սասնա ծռեր» զինված խումբը, պատանդներ, սպանված ոստիկանների հիշողությունը, լարված քաղաք։

Հանրային պատմության մեջ Սարգսյանը մնաց այդ կադրով՝ կրակոցների տակ հաց հասցրած մարդ։ Քրեական գործի լեզուն արագ ուրիշ անուն տվեց նրան՝ զինված խմբին օժանդակել, պատանդների պահմանը մասնակցել, զենքի և զինամթերքի հետ կապված օժանդակություն։ Երկու լեզու՝ նույն մարդու վրա։ Մեկը տեսնում էր մեքենան ու հացը։ Մյուսը՝ հոդվածները։ Այդտեղից էլ մնաց անունը՝ Հաց բերող։

Հուլիսի վերջին նրան ձերբակալեցին, հետո կալանավորեցին։ Նուբարաշենի դուռը փակվեց մի մարդու հետևից, որի հիվանդությունները նոր չէին։ Դրանք աղմուկի մեջ ծնված հարմար պատճառաբանություններ չէին։ Բեխտերևի հիվանդություն՝ երկար ընթացքով, հենաշարժական համակարգը կաշկանդող, ողնաշարը մարդու դեմ դարձնող։ Որովայնային մեծ ճողվածք։ C1 և C2 ողերի վիրահատություն և պրոթեզավորում։ Երկրորդ խմբի հաշմանդամություն։

Այդ բառերը հնչում էին բժշկական փաստաթղթերի լեզվով։ Նույն լեզվով, որով պետությունը սիրում է մարդուն դնել համարի, հոդվածի, բաժնի, եզրակացության տակ։

Դեկտեմբերին գործը հասավ Եվրոպական դատարան։ Արթուր Սարգսյանի ներկայացուցիչները անհապաղ միջոց խնդրեցին։ Պահանջը կարճ էր՝ ապահովել բուժումը, անհրաժեշտության դեպքում քաղաքացիական հիվանդանոցում, և թույլ չտալ, որ կալանավայրում պահվող մարդը ենթարկվի անմարդկային վերաբերմունքի։ Դատարանը կառավարությունից հարցեր պահանջեց նրա առողջության, բուժօգնության, դեղորայքի, հատուկ սննդի մասին։

Դեկտեմբերի 21-ին Սարգսյանը ընդունվեց Արդարադատության նախարարության «Դատապարտյալների հիվանդանոց» քրեակատարողական հիմնարկ։ Ախտորոշումները եկան շարքով՝ Բեխտերևի հիվանդություն, արմատիկային ցավային համախտանիշ, շարժողական ֆունկցիայի խանգարում, էրոզիվ գաստրիտ, բուլբիտ, որովայնի սպիտակ գծի ճողվածք, պարանոցային ողերի պրոթեզավորում։ Այստեղ «ես կապ չունեմ» նախադասությունը կորցնում է իր հենարանը։

Հովհաննիսյանը հետագայում ինքն է պատմել՝ երբ ստացել են հիվանդության վերաբերյալ փաստաթղթերը, կապ է պահել Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում Հայաստանի ներկայացուցչի հետ, ուսումնասիրություններ են կազմակերպվել, լսել է բժիշկներին, համոզվել է, որ մտահոգությունները տեղին են, զանգել է գլխավոր դատախազ Արթուր Դավթյանին և ներկայացրել վիճակը։

Նա դա բերել է որպես պաշտպանություն։ Բայց այդ դետալը պաշտպանությունը կտրում է ներսից։ Եթե նա այնքան գիտեր, որ զանգեր դատախազին, եթե լսել էր բժիշկներին, եթե փաստաթղթերը մտել էին իր նախարարության համակարգ, ապա նա այլևս հեռու դիտորդ չէր։ Նա շղթայի ներսում էր։ Հեռախոսազանգից հետո պիտի մնար գրավոր հետք. որտեղ է պահվում Արթուր Սարգսյանը, ինչ վիճակում է, ինչ բուժում է ստանում, ինչ մասնագետ է զննել, ինչ ժամկետում կարող է տեղափոխվել քաղաքացիական հիվանդանոց, ով է պատասխանատու վատացման դեպքում, ինչու են պաշտպանների բողոքները անարդյունք մնում, ով է ստորագրում ուշացումը։

Քրեակատարողական ծառայությունը գործում էր Արդարադատության նախարարության համակարգում։ Օրենքը նախարարությանը տալիս էր կազմակերպման, վերահսկողության, մեթոդական ղեկավարման դեր։ Նախարարը կարող էր հրաման տալ, ցուցում տալ, ընդհանուր վերահսկողություն իրականացնել։

Կառավարության 825-Ն որոշման այն ժամանակ գործող կարգը բուժական ուղղիչ հիմնարկում հոսպիտալացման հնարավորություն էր տալիս, երբ հիմնարկի բժշկական բաժնի պայմաններում բուժումը հնարավոր չէր կամ պահանջվում էր մասնագիտացված, երկարատև բուժում։ Նույն կարգը բացում էր նաև առողջապահական մարմինների բուժական հաստատություն ուղեգրելու դուռը, եթե քրեակատարողական բժշկական համակարգում անհրաժեշտ պայմաններ չկային։ Արտակարգ դեպքերի համար թղթերում կային առանձին սառը տողեր՝ շտապ, առանց երկար շղթաների։ Կյանքը կաբինետի հերթ չի սպասում։

Նախարարի համար այդ համակարգը հեռու քարտեզ չէր։ Նուբարաշենը, «Դատապարտյալների հիվանդանոցը», բժշկական սպասարկման ստորաբաժանումները, քրեակատարողական վարչության բժշկական բաժինը դատախազի սեղանը չէին։ Դատավորի խորհրդակցական սենյակը չէին։ Դրանք արդարադատության նախարարության դռներ էին։

Երբ հիվանդ մարդը պահվում է այդ դռների հետևում, նախարարի պատասխանատվությունը չի չափվում մեկ հարցով՝ անձամբ գրե՞լ է կալանքի միջնորդությունը, թե՞ ոչ։ Պահելն արդեն գործողություն է։ Պահել նշանակում է մարդու մարմինը թողնել մի համակարգում, որտեղ ուրիշը որոշում է՝ երբ դուռը կբացվի, երբ բժիշկը կմոտենա, երբ շտապօգնությունը կկանչվի, երբ քաղաքացիական հիվանդանոցը կհասնի խցի դռանը։

Դեկտեմբերի 27-ին Հովհաննիսյանը հրապարակային հարցուպատասխանի ժամանակ խոսեց նույն գործից։ Ասաց, որ Արթուր Սարգսյանը «Դատապարտյալների հիվանդանոցում» ստացել է ֆիզիոթերապևտիկ բուժում։ Ասաց՝ հիվանդության վերաբերյալ ներկայացված փաստաթուղթը հին է։ Ասաց՝ պետք է պարզել՝ այդ հիվանդությունը համապատասխանում է 825-Ն որոշման ցանկին, թե ոչ։

Նա իր պաշտոնական դերը դրեց հիվանդությունից ազատելու իրավասությունից դուրս և պահեց մի նեղ կետում՝ պարզել՝ ներկայացված տվյալները ընկնում են որոշման տակ, թե չեն ընկնում։ Այդ խոսքից հետո իր հետագա մաքուր անջատումը չի աշխատում։ Անունը նրա առջև էր։ Որոշման համարն էլ։ Այդ համարի վրա կախված էր մարդու կալանքի ու կյանքի հարցը։

Դեկտեմբերի 30-ին բժշկական կոնսիլիումը եզրակացրեց՝ Արթուր Սարգսյանի մոտ առկա է անկիլոզացնող սպոնդիլոարթրիտ, Բեխտերևի հիվանդություն, քրոնիկ պրոգրեսիվ ընթացքով, հենաշարժական ֆունկցիայի զգալի խանգարումով։ Նույն օրը կալանքը փոխարինվեց չհեռանալու մասին ստորագրությամբ։ Սարգսյանը դուրս եկավ կալանավայրից։ Պետությունը ուշացումով ճանաչեց ակնհայտը՝ այդ մարմնով մարդուն չի կարելի պահել անազատության մեջ։

Հետո գործը նորից փակ դուռ բացեց։ Դատաբժշկական փորձաքննություն նշանակվեց։ Հունվարի վերջին ստացվեց եզրակացություն, որով նրա հիվանդությունը դասվեց պատիժը կրելուն խոչընդոտող ծանր հիվանդությունների շարքին։ Գրվեց նաև, որ նրան անհրաժեշտ է բուժում մասնագիտացված բաժանմունքում։ Նույն ժամանակ քննիչը նշանակեց կրկնակի փորձաքննություն։

Փետրվարի 8-ի եզրակացությունը դարձավ գործի ամենասառը թուղթը։ Նույն հիվանդության վրա դրվեց հակառակ նախադասություն՝ կալանքի տակ գտնվելուն չի խոչընդոտում, ստացիոնար բուժման կարիք չկա։

Տարիներ անց քննությունն արձանագրեց, որ այդ հանձնաժողովը շտապ է եկել եզրակացության՝ փետրվարի 2-ից 8-ը։ Լիակազմ նիստը եղել է մեկ անգամ՝ փետրվարի 8-ին, երկու ժամից էլ պակաս։ Արթուր Սարգսյանի օբյեկտիվ զննություն չի արվել։ Հետո այդ եզրակացության համար հանձնաժողովի անդամներին մեղադրանք առաջադրվեց ակնհայտ կեղծ եզրակացություն տալու հոդվածով։ Մեղադրանքը դեռ դատավճիռ չէ բոլորի համար։ Բայց 2017-ի փետրվարին հենց այդ թուղթը աշխատեց հիվանդ մարդուն նորից կալանքի տանելու համար։

Փետրվարի 9-ին Արթուր Սարգսյանին ձերբակալեցին ու կալանավորեցին։ Հիմք դրվեց այն, որ նա խախտել էր չհեռանալու մասին ստորագրության պայմանները։ Ավելի ուշ գլխավոր դատախազը խոսեց նաև նոր հանցագործություն կատարելու բարձր հավանականության մասին՝ առանց մանրամասնելու, թե ծանր հիվանդությունների այդպիսի փաթեթով մարդը ինչ նոր հանցագործություն էր պատրաստելու։

Նույն օրը կամ նույն օրերի մեջ Սարգսյանին տարան Արդարադատության նախարարության «Դատապարտյալների հիվանդանոց» քրեակատարողական հիմնարկ։ Փետրվարի 10-ին նա հացադուլ հայտարարեց։ Պետությունը նրան վերադարձրել էր նույն տեղը, որտեղից նրան դուրս էր բերել հիվանդության պատճառով։ Նրա բողոքը տեղափոխվեց մարմնի վրա։

Հովհաննիսյանը իր պաշտպանական պատմության մեջ ասում է, որ երկրորդ կալանավորման մասին իմացել է հեռուստացույցից։ Այդ նախադասությունը կարող էր աշխատել առաջին րոպեի համար, եթե խոսքը միայն ձերբակալման որոշման ստորագրության մասին լիներ։ Հեռուստացույցից հետո մարդը չանհետացավ։ Նա մտավ նախարարության քրեակատարողական հիվանդանոց։ Նա սկսեց հացադուլ։ Նրա անունը պիտի հայտնվեր ամենօրյա հսկողության, բժշկական մոնիտորինգի, ղեկավարության զեկուցագրերի, ներքին ահազանգերի, նախարարի սեղանին հասնող տեղեկանքների մեջ։ Հեռուստացույցը չի փակում ծառայողական համակարգը։ Առաջին րոպեն բացատրում է։ Քսանհինգ օրը՝ ոչ։

Այստեղ է Հովհաննիսյանի անձնական պատասխանատվության կոշտ հանգույցը։ Քրեական գործով նրան մեղադրանք առաջադրված չէ։ Որևէ դատարան նրան Արթուր Սարգսյանի մահվան համար մեղավոր չի ճանաչել։ Բայց նախարարի պատասխանատվությունը չի ծնվում միայն դատարանի վերջին նախադասությունից։ Այն սկսվում է այն պահից, երբ նա գիտեր՝ ծանր հիվանդ մարդը իր վերահսկած համակարգում է, և այդ մարդուն նորից տարել են կալանքի տակ մի եզրակացությամբ, որը հակասում էր նախորդ բժշկական փաստաթղթերին ու հետագայում հայտնվեց քրեական հետապնդման կենտրոնում։

Նախարար լինելը այդ պահին պաշտպանիչ պատ չէր։ Պաշտոն էր, որից պիտի աղմուկ բարձրանար համակարգի ներսում։ Պիտի պահանջվեր գրավոր հիմնավորում։ Հրատապ բուժկոնսիլիում։ Արտաքին նեղ մասնագետներ։ Քաղաքացիական հիվանդանոց տեղափոխելու պատրաստ վիճակ։ Ծառայողական քննություն։ Ամենօրյա զեկուցում։ Վարչակազմի անձնական պատասխանատվության արձանագրում։

Նա կարող էր հայտարարել, որ իր նախարարության համար առաջնային է այդ մարդու կյանքը՝ անկախ մեղադրանքի քաղաքական ծանրությունից։ Նա կարող էր պահանջել, որ «Դատապարտյալների հիվանդանոցը» չդառնա կալանքի ձևական հասցե, երբ մարդուն պետք է քաղաքացիական բազմապրոֆիլ բուժում։ Նա կարող էր գրել՝ զանգի փոխարեն կամ զանգից հետո։ Այդ գրավոր հետքը դնել դատախազության, քննիչի, փորձագետների ու հանրության առաջ։

Նա կարող էր ասել, որ հիվանդության հարցը մեկ անգամ արդեն հասել է Եվրոպական դատարանի անհապաղ ուշադրությանը, և երկրորդ կալանքի դեպքում նախարարությունը չի կարող շարժվել սովորական ռեժիմով։ Նա կարող էր հիմա ցույց տալ այդպիսի փաստաթղթեր, եթե դրանք եղել են։ Տարիներ անց նրա պաշտպանությունը հիմնականում ուրիշների անուններն է թվարկում։ Այդ պաշտպանությունում չկա այն թուղթը, որը կասեր՝ նախարարությունը իր բաժինը արել է մինչև վերջ։

Մարտի սկզբին պետությունը սկսեց արձանագրություններ կազմել՝ Սարգսյանը հրաժարվում է բուժօգնությունից, հրաժարվում է տեղափոխվել քաղաքացիական հիվանդանոց, շարունակում է հացադուլը։ Օմբուդսմենի ներկայացուցիչները այցելում էին։ Բժիշկներ էին մտնում։ Քրեակատարողական ծառայությունը հաղորդագրություններ էր տարածում։

Այդ թղթերը իրենց նեղ տեղում կարող էին ճիշտ լինել։ Մարդը կարող է ասել՝ չեմ գնում։ Կարող է ստորագրել։ Բայց կալանավայրում հացադուլի մեջ գտնվող հիվանդի հրաժարումը պետության համար փրկարար կնիք չէ։ Նա ազատ մարդ չէր, որ առավոտյան տաքսի նստեր ու ընտրեր իր հիվանդանոցը։ Նա փակ համակարգում էր և նույն համակարգի դեմ բողոքում էր մարմնով։ Երբ պահվող մարդը բուժումից հրաժարվում է վիճելի բժշկական եզրակացությամբ կալանավայր վերադարձվելուց հետո, պետության պարտքը չի թեթևանում։ Այն ծանրանում է։ Դառնում է անհարմար ու անձնական այն մարդկանց համար, ովքեր ղեկավարում էին պահելու համակարգը։

Մարտի 6-ին, պատգամավորների երաշխավորությամբ, կալանքը փոխվեց։ Արթուր Սարգսյանը դուրս եկավ «Դատապարտյալների հիվանդանոցից» և շտապօգնության մեքենայով տեղափոխվեց «Արմենիա» բժշկական կենտրոն։ Վիճակը ծանր էր։ Այնտեղ ստացիոնար բուժում ստացավ մինչև մարտի 10-ը, հետո դուրս եկավ հիվանդանոցից։

Մարտի 15-ին նրան նորից տեղափոխեցին նույն բժշկական կենտրոն։ Ախտորոշումները արդեն ուրիշ տեղ էին հասցրել մարմինը՝ օղակված պորտային ճողվածք, աղիքային անանցանելիություն, պերիտոնիտ։ Երեկոյան վիրահատեցին։ Հաջորդ օրը՝ մարտի 16-ին, ժամը 15:40-ին, գրանցվեց կենսաբանական մահը։

Դիակի փորձաքննության մեջ մահը կապվեց բազմաօրգանային անբավարարության հետ՝ թոքաբորբ, միոկարդիտ, սրտամկանի ծանր դիստրոֆիա, պերիտոնիտ, վիրուսային հեպատիտ C, լյարդի ցիռոզ, օրգանների ծանր խանգարումներ։ Դա մեկ օրվա բժշկական պատահար չէր։ Մարմինը երկար էր քայքայվել։ Վերջին վիրահատական սեղանը միայն փակեց շղթան։

Հետագա տարիներին քննությունը նորից բացեց նյութերը։ 2018 թվականի կրկնակի հանձնաժողովային փորձաքննությունը հաստատեց, որ Արթուր Սարգսյանի կյանքի օրոք առկա Բեխտերևի հիվանդությունը համապատասխանում էր 825-Ն որոշման ծանր հիվանդությունների ցանկի համապատասխան կետին։ Նույն նյութերում մնացին ուրիշ հարցեր էլ՝ Նուբարաշենում օգոստոսին արձանագրված քրոնիկ բրոնխիտը, «Դատապարտյալների հիվանդանոց» տեղափոխելիս ախտորոշումների փոփոխվող ու կրկնվող լեզուն, էլեկտրասրտագրության չկատարված լինելը, թոք-սրտային անբավարարության հնարավոր նշանները, բժշկական բացթողումների պատճառական շղթան պարզելու դժվարությունը։ Այս թղթերի կողքին նախկին նախարարի «զրո առնչություն» բառերը չափազանց մաքուր են հնչում։ Չափազանց հարմար։

Հովհաննիսյանը իրավացի է մեկ կետում։ Արդարադատության նախարարը քննիչ չէ։ Դատախազ չէ։ Դատավոր չէ։ Դատաբժշկական փորձագետ չէ։ Նրա հրամանով մարդուն կալանքի տակ վերցնելու որոշում չի կայացվում։ Այդ ճիշտ նախադասությունը նրա պաշտպանությունը կիսատ է թողնում։

Նույն օրենսդրական քարտեզում կար երկրորդ տարածքը՝ պահելու, բուժելու, տեղափոխելու, հսկելու, պահվող մարդու կյանքի նկատմամբ պետական խնամքի տարածքը։ Այդ տարածքը նրա նախարարության ներսում էր։ Այսօր նա իր պատասխանատվությունը պահում է առաջին տարածքից դուրս գալու վրա և լռեցնում երկրորդը, որտեղ Արթուր Սարգսյանի մարմինն էր իրականում գտնվում։

Նրա 2019 թվականի երկար գրառումը նույն ձևն ուներ։ Նա թվարկեց քննիչին, ԱԱԾ քննչական վարչության ղեկավարին, հսկող դատախազին, գլխավոր դատախազին, դատավորին, փորձագիտական բյուրոյի պաշտոնյային։ Հարցրեց՝ ով պահանջեց կրկնակի փորձաքննությունը, ինչու, ում ցուցումով։ Այդ հարցերը պետք էին։ Դրանք մինչ օրս գործի ծանր տեղերից են։

Այդ ցանկում բաց էր մնացել այն, ինչ սկսվում էր իր պաշտոնի սենյակից ներքև՝ քրեակատարողական ծառայության կենտրոնական մարմինը, բժշկական սպասարկման բաժինը, «Դատապարտյալների հիվանդանոցը», նախարարի հրաման ու ցուցում տալու իրավունքը, վերահսկողության պարտքը։ Նա բոլոր անունները դրեց սեղանին և իր նախարարության դուռը պահեց կադրից դուրս։

Սերժ Սարգսյանի իշխանության տարիներին պետական մեքենան հենց այդպես էր սիրում աշխատել։ Յուրաքանչյուր օղակ ուներ իր փոքրիկ պատը։ Քննիչը կարող էր ասել՝ փորձագետն ասաց։ Փորձագետը՝ նյութերը բավարար էին։ Դատախազը՝ խափանման միջոցը խախտել էր։ Դատավորը՝ միջնորդությունն էր ներկայացված։ Նախարարը՝ հեռուստացույցից իմացա։ Մարդը անցնում էր ձեռքից ձեռք, և ամեն ձեռք իր բառապաշարում մնում էր մաքուր։

Հաց բերողի գործի մեջ այդ շղթան անողոք է։ Խոսքը մի մարդու մասին էր, որի մարմինը չէր կարող սպասել պաշտոնական սահմանազատումների հարմար դասագրքին։

Այդ օրերին Հովհաննիսյանը ծառայում էր համակարգի հանգստությանը։ Առանց ճիչի կարելի է ասել։ Երբ նախարարը իր լիազորությունը նեղացնում է մինչև դատախազի կալանքի միջնորդության դուռը և իր ամբողջ վարչական ուժը չի դնում պահվող հիվանդ մարդու փրկության վրա, նա պաշտպանում է քաղաքական մեքենայի ընթացքը։ Սերժ Սարգսյանի իշխանության մեջ նախարար լինելը նաև ընտրություն էր՝ համակարգը պաշտպանել մարդուց, թե մարդու կյանքը պաշտպանել համակարգից։

Հովհաննիսյանի հետագա խոսքում մնացել է համակարգի լեզուն։ Այդ լեզվում նա արդար է, որովհետև ինքը չի ստորագրել կալանքը։ Այդ լեզվում մահացած մարդը ուրիշների իրավասության հարց է։ Այդ լեզվում նախարարության քրեակատարողական դուռը կորում է։

Ամոթը այստեղ բեմից պահանջվող զգացմունք չէ։ Ամոթը թղթի հետ աշխատելու ձև է։ Եթե նախկին նախարարը տարիներ անց ասում է՝ կապ չունեի, թող իր առջև դնի այն օրերի նախարարական գրավոր քայլերը։ Որտե՞ղ է հրատապ հանձնարարականը քրեակատարողական ծառայության պետին։ Որտե՞ղ է բժշկական սպասարկման բաժնի ղեկավարի բացատրությունը։ Որտե՞ղ է հարցը «Դատապարտյալների հիվանդանոցի» պետին՝ ինչու այս մարդը քաղաքացիական բազմապրոֆիլ հիվանդանոցում չէ։ Որտե՞ղ է ծառայողական քննությունը, երբ ՄԻԵԴ-ի ուշադրությունից հետո պաշտպանները շարունակում էին խոսել անարդյունավետ բողոքների մասին։ Որտե՞ղ է նախարարի հանրային նախադասությունը, որը պաշտոնի փրկությունից վեր է դնում պահվող մարդու կյանքը։

Եթե այդ թղթերը չկան, «զրո առնչություն» ասելը դառնում է հին մեքենայի ամենահարմար ժեստը։ Պաշտպանական խոսքի տեղ դրված վարչական խուսափում։

Արթուր Սարգսյանի մահը չի տեղավորվում մեկ պիտակի տակ՝ քաղաքական կարգախոս, բժշկական սխալ, դատախազական հաշվարկ, փորձագիտական կեղծիք, նախարարական անգործություն։ Նրա վերջին ամիսները այդ բոլորի խառնուրդն էին՝ ամեն մեկը իր սենյակով, ստորագրությամբ, ուշացած բացատրությամբ։ Հենց այդ խառնուրդի մեջ է երևում Հովհաննիսյանի բաժինը։

Նա այն պաշտոնյան չէր, որը հեռվից լսեց աղմուկը։ Նրա համակարգում նախ պահվեց հիվանդ մարդը։ Հետո հիվանդության փաստաթուղթը հասավ Եվրոպական դատարանի անհապաղ հարցերին։ Հետո նույն մարդը «Դատապարտյալների հիվանդանոցում» հայտնվեց հացադուլի մեջ։ Հետո դուրս եկավ շտապօգնության մեքենայով։ Այդ շղթայից դուրս գալու համար վիրավորված ձայնը քիչ է։ «Տասը տարի իմ միսը կերել են» նախադասությունը գործի թղթերին չի փոխարինում։

Նրա դիմաց մնացած հարցը պարզ է և դրա համար էլ անհարմար։ Նա պարտավոր էր իմանալ։ Նա փաստացի գիտեր։ Նա պարտավոր էր հասկանալ, որ Բեխտերևի հիվանդություն ունեցող, ողնաշարի վիրահատություն տարած, մեծ ճողվածքով, հաշմանդամության կարգով, արդեն Եվրոպական դատարանի ուշադրության կենտրոնում հայտնված մարդը բանտարկության մեջ մահացու վտանգի առաջ է։ Նա պարտավոր էր իր նախարարության համակարգը դնել ոտքի, մինչև այդ մարդու մարմինը կդառնար վերջին փաստարկը։

Կալանքի որոշումը ուրիշների սեղանին էր։ Պահվող մարդու կյանքը նաև նրա համակարգում էր։ Իրավաբանը այդ տարբերությունը պետք է տեսներ ամենից շուտ։

2026-ի հարցազրույցի սենյակում Հովհաննիսյանի խոսքը փորձում է փակել թեման։ «Ես իսկապես ցավում եմ», ասում է նա, հետո պահում է պատը՝ «դա ինձ հետ կապ չունի»։ Ցավակցությունը այդ պատից չի անցնում։ Մնում է տեսախցիկի լույսի տակ, որպես ճիշտ ընտրված մարդկային բառ, որին չի հետևում պաշտոնական հիշողության ծանրությունը։

Արթուր Սարգսյանի գործի թղթերում ուրիշ լույս է։ Անփայլ։ Հիվանդանոցային։ Կան ամսաթվեր՝ դեկտեմբերի 21, դեկտեմբերի 30, հունվարի վերջ, փետրվարի 8, փետրվարի 9, մարտի 6, մարտի 15, մարտի 16։ Կան հիվանդություններ, որոնք չեն ճանաչում գերատեսչական սահմաններ։ Կա եզրակացություն, որի համար հետագայում մեղադրանք առաջադրվեց փորձագետների։ Կա հացադուլ, որին պետությունը պատասխանեց արձանագրություններով։ Կա շտապօգնության մեքենա, որ վերջապես տարավ նրան քաղաքացիական հիվանդանոց, երբ ժամանակը արդեն հալվել էր։

Նախարարի անունը Արթուր Սարգսյանի մահվան բժշկական եզրակացության մեջ չի կանգնում որպես վերջին պատճառ։ Այդպես էլ պետք չէ գրել։ Բայց այդ անունը կանգնած է այն վարչական տարածքում, որտեղ հիվանդ մարդուն պահեցին, զննեցին, ժամանակին չտեղափոխեցին, վերադարձնելուց հետո բավարար ուժով չպաշտպանեցին, հետո թողեցին, որ յուրաքանչյուր մարմին ունենա իր փոքր արդարացումը։

Հովհաննիսյանը կարող է շարունակել ասել, որ քննիչի, դատախազի, դատավորի ու փորձագետի փոխարեն ինքը որոշում չէր ընդունում։ Նուբարաշենի բժշկական քարտը, «Դատապարտյալների հիվանդանոցի» հիվանդության պատմագիրը, 825-Ն որոշման ծանր հիվանդությունների ցանկը և մարտի 16-ի ժամը 15:40-ի չոր նշումը նրա առաջ ուրիշ նախադասություն են դնում։

Դուռը փակվել էր քրեակատարողական համակարգում։ Բանալին կախված էր արդարադատության նախարարության ներսում։ Հարցազրույցի լույսը այդ բանալին չի անհետացնում։