Խորհրդային օդային գերազանցության թակարթը Աֆղանստանում

5 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ՓԱՐՈՍ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ

Սեպտեմբերի վերջն էր։ Ջալալաբադի օդանավակայանի շուրջ լեռները սովորական էին երևում՝ քար, փոշի, սպիտակած եզրեր։ Այդպիսի լեռը կարող էր ժամերով մնալ անշարժ։ Աչքը սահում էր վրայով ու ոչինչ չէր գտնում։ Թռիչքուղին կապված էր քաղաքի հետ, քաղաքը՝ Պակիստանի սահման գնացող ճանապարհների, պահեստների, ճամբարների և մոջահեդների անցումների հետ։ Ուղղաթիռը, երբ սկսում էր իջնել, կորցնում էր իր գլխավոր հարմարությունը։ Արագությունը պակասում էր։ Ուղին կարդացվում էր։ Պտուտակների ձայնը լեռան վրա հասնում էր ավելի շուտ, քան մեքենան մտնում էր կրակի գծի մեջ։

Դիրքում կանգնած մարդուն մեծ հակաօդային մարտկոց պետք չէր։ Ռադիոլոկացիոն կայան էլ պետք չէր։ Նրա մոտ կար ուսային համալիր՝ մոտ տասնհինգ-տասնվեց կիլոգրամանոց խողովակ, բռնակ, մարտկոց, սառեցվող որոնիչ։ Եվ մի քանի վայրկյան։ Այդ վայրկյաններին զրահապատ մեքենան, իր ամբողջ շարժիչով ու պողպատով, դառնում էր փոշոտ երկնքի վրա կախված նշան։

Առաջին կրակոցների շուրջ մինչև այսօր երկու ամսաթիվ է շրջում՝ սեպտեմբերի 25 և 26։ Առաջին արձակողի անունն էլ մաքուր չի նստել թղթի վրա։ Հիշվում է Աբդուլ Ղաֆարը՝ Գուլբուդդին Հեքմաթյարի «Հեզբ-ի իսլամիի» հետ կապված դաշտային մարդ, որին իր շրջապատում «ինժեներ» էին ասում։ Նրա կողքին նշվում են Վահաբի և Զալմայի անունները։ Թվերն էլ նույնքան անհարթ են։ Մի պատմության մեջ ընկնում է երեք խորհրդային ուղղաթիռ։ Մեկ ուրիշում առաջին խմբաքանակի մի քանի հրթիռներից երեքը հասնում են նպատակին։ Ռուսական կորուստների աղյուսակները նույն օրը միշտ նույն հստակությամբ չեն պահում։

Այդ խառնաշփոթը չի փչացնում պատմությունը։ Այն ավելի ճիշտ է դարձնում։ Առաջին «Սթինգերը» Աֆղանստան չի մտել որպես մաքուր, փակված հաշվետվություն։ Նա մտել է այրվող մեքենայի կադրով, դաշտային հրամանատարի պատմությամբ, ԿՀՎ-ի սենյակում ցույց տրվող ապացույցով և խորհրդային օդաչուի գլխում հայտնված նոր հարցով՝ հաջորդ իջեցման ժամանակ որ լանջն է լուռ մնալու մինչև վերջին վայրկյանը։

Մինչ այդ 40-րդ բանակի օդային առօրյան ուրիշ էր։ Աֆղանստանում ճանապարհը շունչ էր։ Կտրվում էր ճանապարհը՝ կանգնում էր վառելիքը, հացը, զինամթերքը, վիրավորին հանելու հնարավորությունը։ Լեռնանցքը փակող փոքր խումբը կարող էր ժամերով կանգնեցնել զորասյունը։ Այդ պահին օդը բացվող դուռ էր։ Մի-8-ը բերում էր զինվոր, արկղ, բժիշկ, հրամանատար, երբեմն՝ նույն առավոտ կենդանի տեսած մարդու մարմինը։ Մի-24-ը՝ «Կոկորդիլոսը», գալիս էր ծանր ձայնով, զրահապատ քթով, կողային կախոցներով, ռումբերով, հրթիռներով, գնդացրով։ Սու-25-ը, որին խորհրդայինները «Գրաչ» էին ասում, աշխատում էր կոպիտ ու ուղիղ՝ մոտենալ, խոցել, դուրս գալ, վերադառնալ։ Քարերի մեջ թաքնված կրակակետը օդից մի պահ դառնում էր տեսանելի։ Այդ պահը հաճախ բավական էր։

Երկինքը երբեք անվտանգ չէր։ Մոջահեդական քարավաններում կային ԴՇԿ-ներ, ԶԳՈւ-ներ, քսաներեք միլիմետրանոց զենիթային զույգեր, հին խորհրդային ու չինական համալիրներ։ Հետո հայտնվեցին բրիտանական «Բլոուփայփը», եգիպտական, չինական, պակիստանյան ուղիներով անցած ուրիշ զենքեր։ Ուղղաթիռների փորերին անցքեր էին բացվում։ Օդաչուները այրված մեքենաներ էին նստեցնում քարերի վրա։ Անձնակազմերը դուրս էին գալիս կրակի միջից։ Տարբերությունը զենքի բնույթի մեջ էր։ Հին ջերմային որոնիչները հիմնականում սիրում էին թիրախի հետևը՝ շարժիչի տաք արտանետումը։ Եթե ուղղաթիռը հասցնում էր շրջվել, բարձրանալ, թակարդներ բաց թողնել կամ ձորի ծալքով կորչել, վտանգից դուրս գալու շանս ուներ։ Զենիթային գնդացրի հաշվարկը պիտի տեսներ, պահեր, ուղղեր, կրակեր։ «Բլոուփայփը» պահանջում էր ձեռքով կառավարում՝ աչքով պահել հրթիռը, ջոյսթիկով տանել դեպի թիրախ։ Լեռնային դիրքում այդ կարգապահությունը հազվադեպ էր հեշտ տրվում։

«Սթինգերը» Աֆղանստան հասավ երկար ամերիկյան ճանապարհով։ Նրա նախորդը՝ FIM-43 «Ռեդայը», Սառը պատերազմի առաջին զանգվածային ուսային համալիրներից էր։ Ամերիկացի զինվորականները նրա սահմանները լավ գիտեին։ «Ռեդայ II» անունով սկսված ծրագիրը 1970-ականների սկզբին դարձավ FIM-92 «Սթինգեր»։ Ամերիկյան բանակի ստորաբաժանումները այն ստացան 1981-ին։ Թղթի վրա դա կարճ նախադասություն էր՝ ուսից արձակվող, կարճ հեռահարության, «կրակիր ու մոռացիր» հակաօդային համալիր։ Դիրքում այդ նախադասությունը վերածվում էր շարժումների։ Սառեցնել որոնիչը։ Բռնել թիրախը։ Լսել ազդանշանը։ Սեղմել ձգանը։ Հետո դիրքը փոխել։ Դատարկ խողովակը պահել։ Կենդանի մնալ հաջորդ արձակման համար։

Հետո շատերը խառնեցին տարբերակները։ Աֆղանստան հասած առաջին նմուշների մասին սովորաբար հիշվում է FIM-92A-ն՝ ինֆրակարմիր որոնիչով, հին «Ռեդայի» համեմատ արագ ու վստահ աշխատանքով, թիրախին տարբեր անկյուններից մոտենալու ավելի մեծ շանսով։ Ավելի ուշ տարբերակներում մտավ երկալիք որոնում՝ ինֆրակարմիր և ուլտրամանուշակագույն։ Այդ համակարգը ավելի լավ էր տարբերում իրական թիրախը ջերմային թակարդներից ու երկնքի աղմուկից։ Այդ տեխնիկական մանրուքը հաճախ կորչում է հաղթական պատմությունների մեջ։ Խողովակը կախարդական չէր։ Կային որոնիչ, շարժիչ, գիրոսկոպ, մարտկոց, վարժված մարդ և ճիշտ պահ։ Դա բավական էր, որ օդաչուն թիրախի վրա մտնելիս հիշեր այն բարձունքը, որը երեկ քարտեզի վրա դատարկ քար էր։

Վաշինգտոնում այս զենքը երկար պահեցին զգուշավորության մեջ։ Աֆղանական մոջահեդներին աջակցությունը արդեն գնում էր ԿՀՎ-ի «Ցիկլոն» ծրագրով, Պակիստանի միջծառայարանային հետախուզության ձեռքով, Փեշավարի կուսակցությունների ու դաշտային հրամանատարների միջով։ Ամերիկյան փողը, սաուդյան համաֆինանսավորումը, չինական ու եգիպտական զենքը, պակիստանյան ճամբարները և աֆղանական քարավանային արահետները պահում էին մի պատերազմ, որի վրա ոչ ոք բաց չէր դնում իր ամբողջ ստորագրությունը։ «Սթինգերը» ավելի ծանր որոշում էր։ Եթե ընկներ խորհրդային ձեռքը, գաղտնիքը կբացվեր։ Եթե կորեր պատերազմից հետո, կարող էր հայտնվել օդանավակայանից դուրս նստած ուրիշ մարդու մոտ՝ քաղաքացիական ինքնաթիռի տակ։ Այդ վախը ապրում էր Վաշինգտոնի թղթերում դեռ մինչև Ջալալաբադի առաջին կրակը։

Պակիստանյան ճամբարներում ընտրված մարդկանց սովորեցնում էին կարճ գործողություններ։ Ինչպես պահել խողովակը։ Ինչպես սպասել ազդանշանին։ Որ անկյունից կրակել։ Երբ չկրակել։ Ինչպես չմատնել դիրքը։ Ինչ անել դատարկ խողովակի հետ։ Զենքը դաշտ էր մտնում կուսակցական ուղիներով, իսկ այդ ուղիները Աֆղանստանում մաքուր խողովակներ չէին։ Հեքմաթյարի ցանցը, Ջալալաբադի շրջանի կապերը, Պակիստանի վերահսկողությունը, ԿՀՎ-ի հաշվարկը և մոջահեդական մրցակցությունը բոլորը նստած էին նույն բեռի վրա։ Երբ հրթիռը խոցում էր խորհրդային ուղղաթիռը, օդաչուն այդ շղթան չէր տեսնում։ Նա տեսնում էր լանջ, բոց, անկում, ռադիոյի կարճացած ձայն։

Ջալալաբադից հետո սովորական հրահանգները փոխվեցին մանր բաներով։ Ջերմային թակարդները դարձան թռիչքի ռիթմ։ Ուղղաթիռների արտանետման մասերի վրա էկրաններ ու ջերմությունը ցրող սարքեր դրեցին։ Որոշ երթուղիներ հանվեցին սովորական օգտագործումից։ Մյուսները դարձան խաբուսիկ։ Վայրէջքի մոտեցումները նորից գծվեցին։ Երբ ընտրում էին հրապարակը, քարտեզի վրա արդեն նայում էին հարմար հարթությանը և այն բարձրունքներին, որտեղից մեկ մարդ կարող էր տեսնել մոտեցումը։ Դեսանտ իջեցնելը քարքարոտ տեղում միշտ ծանր գործ էր։ Հիմա ամենադանդաղ վայրկյանը նաև ամենահարմար թիրախն էր։

Սու-25-ի վտանգը ուրիշ էր։ Մոտ հարվածը պահանջում էր ցածր բարձրություն, աչք, թիրախի ճանաչում, երբեմն երկրորդ մոտեցման համարձակություն։ Երբ ինքնաթիռը բարձրանում էր, ռումբը ստանում էր երկար ճանապարհ, հրթիռային հարվածը՝ ավելի լայն սխալ, ներքևում գտնվող զինվորը՝ ավելի երկար սպասում։ 1988-ի գործողությունների նկարագրություններում արդեն կրկնվում են թվեր՝ երեքուկես հազար, չորսուկես հազար, հինգ հազար մետր։ Դրանք գեղեցիկ բարձրություններ չէին։ Դրանք նոր հատակներ էին։ Նրանց ներքևում գետինը կարող էր պատասխանել։ Ուղղաթիռները երբեմն ընտրում էին հակառակ ձևը՝ այնքան մոտենալ ռելիեֆին, որ հրթիռի հաշվարկը ուշ տեսնի, ուշ բռնի, ուշ արձակի։ Աֆղանստանի լեռներում անվտանգ բարձրությունը մետրով չէր փակվում։ Այն կախված էր այն մարդուց, որ կարող էր նստած լինել ներքևում։

Խորհրդային պատասխանն արագ էր, երբեմն հնարամիտ, երբեմն ուշացած։ Ավիացիոն մասերում կանոնները փոխվում էին։ Տեխնիկները մեքենաներին նոր սարքեր էին ավելացնում։ Հետախուզությունը փնտրում էր համալիրների ուղիները։ Հատուկ ստորաբաժանումները որսում էին դատարկ կամ լի խողովակներ։ Առաջին խորհրդային տրոֆեյի շուրջ մնաց կոպիտ հիշողություն՝ դեկտեմբերի վերջի ու հունվարի սկզբի միջև տատանվող ամսաթվեր, սպեցնազի խմբեր, Մելթանայի կիրճի անուն, սպանված կամ փախած հաշվարկ, և այն շունչը, որով տեխնիկները վերջապես կարող էին հրթիռը դնել սեղանին, քանդել, չափել, փորձարկել։ Տրոֆեյը հին երկինքը հետ չբերեց։ Օդաչուն կարող էր իմանալ, թե հրթիռը ինչ է փնտրում, ինչ արագություն ունի, որ անկյունն է վտանգավոր։ Հետո նա նորից մտնում էր ձոր։ Գիտելիքը մնում էր գլխում։ Արձակող մարդը կարող էր նստած լինել այնտեղ, ուր նախորդ թռիչքի ժամանակ ոչինչ չկար։

Մոջահեդների համար «Սթինգերը» զենք էր և բեմ։ Այն տալիս էր խոցելու հնարավորություն ու տեսանելի ապացույց, որ խորհրդային մեքենան այրվում է։ Աֆղանստանում լուրը շարժվում էր քարավանի, ռադիոյի, մզկիթի բակում պատմվող նախադասության արագությամբ։ Մի վայրում ընկած ուղղաթիռի պատմությունը մյուս վայրում թաքնված հաշվարկին ավելի վստահ էր դարձնում։ Խողովակը փոքր էր։ Նրա մասին պատմությունը մեծ էր։ Ուսին խողովակ կրող մարդը իրեն տեսնում էր գնդացիրի կողքին կանգնած կրակողից տարբեր դիրքում։ Նա վիճում էր երկնքի հետ։ Այդ զգացումը տարածվում էր ավելի արագ, քան համալիրների քանակը։ Թռիչքը փոխվում էր նաև այն ձորերում, որտեղ այդ օրը «Սթինգեր» չկար։

Ամենակեղտոտ հաշվարկը թվերի մեջ էր։ Քանի՞ մեքենա խոցեց «Սթինգերը»։ Ինչքա՞ն փոխեց պատերազմի ընթացքը։ Թվերը երբեք նույն շարքով չեն քայլել։ Մոջահեդական ու ամերիկյան հաղթական պատմություններում առաջին ամիսների խոցումները բարձր էին հնչում։ Խորհրդային ու հետխորհրդային հաշվառումները թիվը պահում էին ավելի խիստ՝ կորուստները բաժանելով գնդացիրների, զենիթային հրետանու, հին համալիրների, նոր համալիրների, տեխնիկական վթարների և մարտական վնասներից հետո կատարված կոշտ վայրէջքների միջև։ Մի աղյուսակում ամբողջ պատերազմի ավիացիոն կորուստը դառնում է հարյուրավոր մեքենաների պատմություն։ Մեկ ուրիշ հաշվարկում 1987-1988 թվականների բոլոր պատճառներով կորցրած ինքնաթիռների ու ուղղաթիռների թիվը շատ ավելի ցածր է երևում։ Երրորդում առաջին «Սթինգերներից» հետո տասնյակների մասին խոսքը դառնում է քաղաքական փաստարկ։ Պատերազմում ընկած մեքենան հազվադեպ է ընկնում մեկ բառի տակ։ Նույն բոցը կարող էր սկսել գնդացրի կրակից, շարունակվել սխալ մանևրով, գրանցվել որպես հրթիռային խոցում, հետո մտնել հակառակ կողմի պաստառ։

Ամերիկացի հետազոտող Ալան Կուպերմանը տարիներ անց հարվածեց հարմար առասպելին։ Նրա փաստարկը չոր էր. Միխայիլ Գորբաչովը դուրսբերման քաղաքական որոշմանը գնում էր դեռ «Սթինգերի» առաջին հաջողություններից առաջ, իսկ մեկ զենքով պատերազմի ավարտը բացատրելը հարմար պատմություն էր ԿՀՎ-ի և Վաշինգտոնի համար։ ԿՀՎ-ի աֆղանական գծի մարդկանցից Միլթոն Բիրդենը պատասխանեց օպերացիայի լեզվով. եթե վստահ հակամիջոցը բարձրանալն էր կամ գիշերը թռչելը, ապա զենքը արդեն արել էր գործը, որովհետև ցածր ու ճշգրիտ օդային աջակցությունը հենց այդպես էր կտրվում։ Այս վեճը փակ նախադասություն չունի։ Մոսկվան հոգնել էր պատերազմից։ Տնտեսությունը ճռճռում էր։ Քաբուլի իշխանությունը ինքնուրույն չէր կանգնում։ Աֆղանական լեռներում մի հրթիռ փոխում էր օդաչուի վարքը։ Պատերազմի ելքը մեկ խողովակի մեջ չէր տեղավորվում։ Այդ խողովակը տեղավորվեց պատերազմի ամենօրյա նյարդի մեջ։

1986-ի նոյեմբերի 13-ին Մոսկվայում փակ սեղանի շուրջ խոսում էին Աֆղանստանից դուրս գալու մասին։ Խորհրդային գլխավոր շտաբի պետ Սերգեյ Ախրոմեևը խոսում էր զինվորականի չորությամբ։ Ռազմական ճանապարհով հաղթանակ չէր ստացվում։ Հեռանալն էլ չէր կարող լինել պարզ նահանջ, որովհետև սահմանին պիտի մնար բարեկամ կամ գոնե դիմացող իշխանություն։ Այդ արձանագրության լեզվին «Սթինգերի» անունը պետք չէր։ Այնտեղ նստած էր ամբողջ պատերազմը՝ սպանվածներ, ծախսեր, քաբուլյան անկայուն հավասարակշռություն, Գորբաչովի նոր արտաքին քաղաքականություն, ամերիկյան ճնշում, պակիստանյան միջանցք, աֆղանական գյուղերի ու քաղաքների չհնազանդվող աշխարհագրություն։ Ջալալաբադի մոտ արձակված հրթիռը այդ սեղանը չէր դրել սենյակում։ Այն փոխեց սեղանին դրված մի քարտ՝ օդային աջակցությունը։

Աֆղանական պատերազմում օդը առանձին ճակատ չէր։ Օդը կպած էր ցամաքին, ցամաքը՝ ճանապարհներին։ Խոստի կողմ գնացող ճանապարհը երբ պահվում էր լեռնային կրակի տակ, ուղղաթիռը պիտի բերեր այն, ինչ մեքենան չէր հասցնում։ Փանջշերի կիրճում կամ Նանգարհարի կանաչ գոտու կողքին կանգնած զորասյան համար օդը պիտի բացեր գիծը։ Դեսանտը երբ պիտի իջներ բարձունքի վրա, որտեղ քարտեզը միայն անուն ուներ, Մի-8-ը պիտի կախվեր այնքան, որքան պահանջում էին մարդն ու բեռը։ «Սթինգերը» կանգնեց հենց այս պահերի կողքին։ Նրա արժեքը խոցված մեքենայի համարով չէր ավարտվում։ Կար չիջեցված դեսանտ։ Կար հետաձգված մոտեցում։ Կար բարձրությունից բաց թողնված ոչ ճշգրիտ ռումբ։ Կար լրացուցիչ հետախուզական թռիչք։ Կար գետնին մնացած ստորաբաժանման երկարացած ժամ։ Այդ հաշվարկը պաշտոնական աղյուսակում գեղեցիկ չի նստում։

Մոջահեդական դիրքի համար «Սթինգերի» ուժը նրա փոքրությունն էր։ Այն օդանավակայան չէր պահանջում։ Մշտական մարտկոց չէր պահանջում։ Բաց հարթակ չէր պահանջում։ Այն կարելի էր տանել լեռնային արահետով, դնել էշի բեռի մեջ, պահել տան պատի հետևում, տեղափոխել գիշերով։ Օգտագործել այն պահին, երբ օդաչուն արդեն մտել էր պարտադիր ուղու մեջ։ Խորհրդային բանակի ուժը օդային շարժունակությունն էր։ Խողովակը չէր փորձում հավասարվել այդ ուժին չափով։ Այն սպասում էր նրա դանդաղ պահին։ Վայրէջքի ժամանակ հսկայական մեքենան դանդաղում էր։ Հարվածի մոտեցման ժամանակ արագ ինքնաթիռը ստիպված էր կրկնել գիծը։ Լեռան վրա նստած մարդը այդ գիծն էր փնտրում։

«Հաղթեց» ու «չհաղթեց» բառերը պատերազմից հետո են հեշտ երևում։ Աֆղանստանում խողովակի կյանքը կեղտոտ էր։ Հրթիռը երբեմն չէր միանում։ Երբեմն չէր բռնում թիրախը։ Երբեմն խաբվում էր թակարդից։ Երբեմն անցնում էր կողքով։ Երբեմն հարվածում էր մեքենային, որի վրա արդեն կրակում էին ուրիշները։ Օպերատորին պետք էին վարժանք, սառնասրտություն, անկյուն, հեռավորություն, լավ դիրք, բախտ։ Խորհրդային անձնակազմերը անօգնական չէին։ Օդաչուները փոխում էին արագությունը, թակարդներ էին բաց թողնում, գալիս էին ուրիշ կողմից, կրակով մաքրում էին կասկածելի բարձունքները, բարձրությունից հարվածում էին այն գյուղին կամ լանջին, որտեղից ենթադրվում էր արձակումը։ «Սթինգերը» պատերազմը չկարճացրեց մի շարժումով։ Նա ամեն թռիչքից պոկեց մի քիչ ազատություն և դրա փոխարեն դրեց ավելի մեծ ծախս։

Այդ ծախսը չէր երևում բարձրագոչ հաղորդագրությամբ։ Այն երևում էր օդանավակայանի առօրյայում։ Տեխնիկը այլ կերպ էր նայում արտանետման հանգույցին։ Օդաչուն թռիչքից առաջ ավելի երկար էր կանգնում ձորի գծի մոտ։ Հրամանատարը կարող էր հրաժարվել երեկ սովորական թվացող մոտեցումից։ Հրետանին կանչվում էր այնպիսի բարձունք մաքրելու, որտեղ առաջ բավական էր ուղղաթիռի սպառնալիքը։ Բագրամում, Քանդահարում, Շինդանդում, Ջալալաբադում թռիչքը սկսվում էր նույն ձայնով՝ շարժիչ, փոշի, պտուտակ, ռադիո։ Փոխվել էր լռությունը թռիչքից առաջ։ Նրա մեջ կար մի հարց, որը ոչ մի ձեռնարկ չէր փակում՝ որտեղից է այսօր գետինը կրակելու երկնքի վրա։

Վաշինգտոնում նույն խողովակը ապրում էր ուրիշ կյանքով։ Այն դրվեց հաջողված գաղտնի գործողության պատմության մեջ։ Կոնգրեսական Չարլի Ուիլսոնի անունը, ԿՀՎ-ի գործակալների պլանները, Պակիստանի միջնորդությունը, մոջահեդների ժապավենավոր տեսագրությունները մտան այդ պատմության բեմ։ Հետո նույն Վաշինգտոնը սկսեց հաշվել, թե քանի խողովակ է մնացել դաշտում։ 1989-ի փետրվարին խորհրդային վերջին զորասյունը անցավ Ամուդարյայի կամրջով, գեներալ Բորիս Գրոմովը կանգնեց խորհրդային կողմում, իսկ Աֆղանստանում մնացին պահեստներ, կուսակցական բանակներ, քաղաքացիական պատերազմի բաց դռներ և համալիրներ, որոնք այլևս նույն թիրախը չունեին։ Գաղտնի պատերազմի գործիքը դարձավ բաց նյարդ։

1990-ականներին ամերիկացի մարդիկ սկսեցին հետ գնել այն, ինչ մի քանի տարի առաջ դժվարությամբ հասցրել էին լեռներ։ Գումարները մեծ էին։ Խոսակցությունները փակ էին։ Միջնորդները հաճախ նույն աշխարհից էին, որտեղ զենքը բաժանվել էր։ Մի խողովակը կարող էր ունենալ նոր գին, նոր գնորդ, նոր պատմություն։ Որոշ համալիրների մարտկոցները արդեն թուլացել էին։ Որոշները վատ պահեստավորումից կորցրել էին ուժը։ Որոշները, հնարավոր է, վաղուց վաճառվել էին։ Հաշվետվության լեզուն կարճ էր և տհաճ՝ քանի՞ հատ կա, որտե՞ղ, ո՞ւմ մոտ, ինչքա՞ն տալ, որ վերադառնա, ինչ անել այն համալիրի հետ, որը վերադարձածների մեջ չկա։ Քաղաքացիական ավիացիայի դեմ հնարավոր կիրառման վախը «Սթինգերին» հանեց աֆղանական ռազմադաշտից և դրեց անվտանգության սեղանին։ Գաղտնի մատակարարված զենքը վերջում սիրում է փոխել հասցեն առանց թույլտվության։

Աֆղանստանի ներսում պատմությունը ավելի անհարթ էր, քան նրան տրված ամերիկյան ու խորհրդային հիշողությունները։ Մոջահեդական հաղթանակի նկարում «Սթինգերը» կանգնած է առաջին պլանում՝ ուսին, արևի տակ, դեմքին փոշի։ Խորհրդային հիշողության մեջ այն ժայռի հետևում թաքնված խողովակ է, որը խոցում էր մարդկանց, ովքեր արդեն գիտեին, որ իրենց պատերազմը խրվել է։ Ամերիկյան քաղաքական հիշողության մեջ այն հաճախ դառնում է ապացույց, որ ճիշտ ընտրված զենքը կարող է թանկացնել մեծ պետության արշավանքը։ Այդ երեք նկարներն էլ կտրված են կոնկրետ թռիչքից։ Օդաչուն չէր մտածում մեծ դասի մասին, երբ հնարավոր ազդանշանը մտնում էր գլխի մեջ։ Մոջահեդը չէր հաշվում Գորբաչովի սեղանի թուղթը, երբ խողովակը պահում էր իջնող մեքենայի վրա։ ԿՀՎ-ի աշխատակիցը չէր տեսնում հետագա քաղաքացիական պատերազմի բոլոր հասցեները, երբ փորձում էր առաջին խմբաքանակը հասցնել «վստահելի» հրամանատարին։

Ջալալաբադի առաջին կրակոցներից հետո խորհրդային ավիացիան շարունակեց թռչել։ Մի-8-երը բերում էին մարդկանց ու բեռ։ Մի-24-երը ծածկում էին զորասյուներ։ Սու-25-երը խոցում էին դիրքեր։ Բագրամի և Քանդահարի երկնքում պտուտակների ու ռեակտիվ շարժիչների ձայնը չկտրվեց։ Օդաչուների հմտությունը, տեխնիկների աշխատանքը, հակամիջոցները և հրամանատարության հարմարվելը թույլ չտվեցին, որ մեկ համալիր փակեր ամբողջ երկինքը։ Ազատությունը փոխվեց։ Թռիչքի քարտեզի վրա հայտնվեց կետ, որը քարտեզագրողը չէր տեսնում։ Օդային գերազանցությունը մնաց, բայց այն դարձավ պայմանական, թանկ և ավելի կոպիտ։ Բարձրությունից հարվածող ինքնաթիռը գետնի վրա թողնում էր ավերածություն։ Թողնում էր նաև սխալի լայն շրջան։

Պատերազմի վերջի մոտ խորհրդային օդանավակայաններում առօրյան խառնվեց հավաքվելու ձայնին։ Բագրամում արկղերը փակվում էին։ Մեքենաները լցվում էին։ Անձնակազմերը նորից թռիչքի էին պատրաստվում։ Հեռացող բանակը թողնում էր երկիր, որի լեռները տարիներով սովորել էին իր շարժիչների ձայնին։ Վերջին ամիսներին օդը դեռ օգտագործվում էր՝ երբեմն մեծ ուժով, երբեմն բարձրությունից, երբեմն որպես հեռացող բանակի վերջին ապահովագրություն։ Լեռան վրա կանգնած հաշվարկը, եթե դեռ ուներ աշխատող համալիր, կրակում էր մի պատերազմի վրա, որի քաղաքական վերջը արդեն գրվում էր ուրիշ տեղ։ «Սթինգերը» ուշացած չէր։ Նա ամբողջ պատմության բանալին էլ չէր։ Նա ընկավ պատերազմի վրա այն պահին, երբ ելքը արդեն փնտրվում էր, և այդ փնտրտուքը անցավ օդաչուի մարմնով։

Տարիներ անց, երբ նույն համալիրի անունը հնչեց այլ պատերազմներում, արագ հոդվածները վերադարձան Աֆղանստան, կարծես այնտեղ պատրաստի բանաձև էր մնացել։ Այնտեղ բանաձև չկար։ Մնացել էին պատկերներ՝ Ջալալաբադի մոտ իջնող ուղղաթիռ, դիրքում կանգնած Աբդուլ Ղաֆար անունով մարդ, պակիստանյան ճամբարում սովորած շարժում, Վաշինգտոնի սեղանին դրված գաղտնի որոշում, Մոսկվայի փակ սենյակում ասված չոր նախադասություն, Բագրամի փոշու մեջ նորից հաշվվող վառելիք, 1990-ականների հետգնման գործակալ, որը փորձում էր գտնել խողովակ, որի ճանապարհը արդեն ոչ ոք ամբողջությամբ չէր տեսնում։ Այդ պատկերները պարզ դաս չեն դառնում։ Դրանք պահում են մի պահ՝ մեծ բանակի ուժեղ կողմը հանդիպում է փոքր զենքի համբերությանը։

Ջալալաբադի լեռները հիմա չեն ասում, թե որ քարից էր առաջին արձակումը։ Թռիչքուղու եզրին կարելի է մտովի լսել հին ձայնը՝ պտուտակ, փոշի, իջնող մեքենա, ռադիոյի կարճ շունչ։ Կողքին մնում է դատարկ խողովակը։ Այն արդեն կրակել է։ Օպերատորը հեռացել է։ Տեսագրությունը ծերացել է։ Քաղաքական մարդիկ փոխել են իրենց խոսքը։ Հաշվետվության մեջ դեռ կա նույն սյունակը՝ քանի՞ հատ վերադարձավ, քանի՞ հատ մնաց, քանի՞ հատ կորավ անհայտ պահեստում։ Այդ սյունակում երկինք չկա։ Կա հին թռիչքի ստվերը և լեռան լռությունը, որը մի օր սովորեց նշան բռնել։