Սև ոսկու տուփը, որի վրա գրված էր «Պետրոսյան»

12 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԹԱՄԱՐԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ ԹՂԹԱԿԻՑ

Սև խավիարի ամենափոքր հատիկի հետևում երբեմն ավելի շատ փաստաթուղթ կա, քան համ։ Petrossian-ի պատմությունը սկսվում է ընտանեկան անունից, անցնում է Կասպից ծովի դատարկված ջրերով և հասնում այն պիտակին, որը պետք է ապացուցի՝ ձուկը որտեղից էր, երբ էր, ինչ օրենքով էր։

Արմեն Պետրոսյանին տարիներով նկարագրել են որպես խավիարի շուկայի առաջին դեմքերից մեկը։ Այդ պատմության մեջ կան փախուստ, խորհրդային առևտուր, փարիզյան շքեղություն, ամերիկյան արգելք, չինական ֆերմաներ, FDA-ի նամակ և մի մետաղյա տուփ, որի վրա ազգանունը ապրում է ավելի երկար, քան ձուկը։

Փարիզից դուրս, անանուն արդյունաբերական պարկի ներսում, Արմեն Պետրոսյանը սպիտակ լաբորատոր խալաթով ու բաբոչկայով բացում էր կիլոգրամանոց մետաղյա տուփերը։ Դեկտեմբերի լույսը չէր մտնում սենյակ այնպես, ինչպես մտնում է ռեստորանի սրահ. այստեղ չկային բյուրեղյա ջահեր, արծաթե գդալներ, սառույցի վրա դրված շամպայն։ Կային կափարիչներ, աղ, հատիկի փայլ, սեղանի վրա իրար կողքի դրված օսետրա, սևրյուգա, բելուգա, և մարդ, որը նայում էր խավիարին այնպես, ինչպես ոսկերիչը նայում է քարերին՝ ոչ գույնի շքեղությամբ խաբվելու համար։ «Ամենագեղեցիկ գույնը միշտ չէ, որ ամենահամեղն է», ասում էր նա ամերիկյան ամսագրի լրագրողին, հետո խոսքը բերում էր հատիկի հյուսվածքին, այն փոքր դիմադրությանը, որը պետք է զգացվի բերանում, մինչև համը բացվի։ Այդ պահը Petrossian-ի ամբողջ դարի փոքր մոդելն էր. առջևում շքեղություն, հետևում արտադրամաս, սառնարան, փաստաթուղթ, լոգիստիկա, թույլատրելի ջերմաստիճան, տեսակային կոդ։

Տուփը, որը բացվում էր այդ սենյակում, վաղուց չէր պատկանում միայն ճաշակի լեզվին։ Սև խավիարի միջազգային առևտրի վրա 1990-ականների վերջից նստել էր CITES-ի չոր գրամեքենայական բառապաշարը։ Բոլոր թառափազգիները և paddlefish-ը 1998-ից մտել էին կոնվենցիայի վերահսկման տակ, իսկ 2000-ից և 2002-ից առաջ եկավ այն պիտակը, որը պետք է փակեր տարան ու բացվեր միայն կափարիչի հետ՝ տեսակ, աղբյուր, ծագման երկիր, արտադրության տարի, փաթեթավորող ձեռնարկություն։ Եվրոպական կանոններով այդ պիտակը պարտադիր դարձավ շուկա մտնող բոլոր խավիարային տարաների վրա՝ անկախ չափից։ Այդ փոքրիկ պիտակի մեջ ծովը, ֆերման, սահմանը, մաքսատունը և ռեստորանի սեղանը նստեցին կողք կողքի։

Petrossian-ի առաջին հասցեն ավելի գեղեցիկ էր հնչում, քան CITES պիտակի կոդը՝ 18 boulevard de La Tour-Maubourg, Փարիզի 7-րդ թաղամաս, նախարարությունների, հին քարե ճակատների, պաշտոնական մեքենաների և խնամքով լռող դռների Փարիզ։ Ընկերության պաշտոնական պատմությունը պատմում է, որ Մելքում և Մուշեղ Պետրոսյան եղբայրները 1920-ին եկան Փարիզ և բացեցին իրենց խանութը՝ նվիրված մի ապրանքի, որը փարիզեցիների համար դեռ խորհրդավոր էր։ Տարբեր ֆրանսիական հրապարակումներ պատմությունը մի քանի տարի հետ են տանում՝ մինչև 1915-ը, եղեռնի և փախուստի լեզվով, հետո վերադարձնում 1919-ի առաջին բեռին, խորհրդային դռան մոտ հայտնված դրամով լի ճամպրուկին, Սեզար Ռիցին համոզելու փորձին։ Տարեթվերը ճշգրտության նույն պահարանում չեն նստում, բայց նույն դարակում են պահում ընտանիքի շարժման գիծը՝ Կովկաս, Բաքու, Թիֆլիս, Փարիզ, խանութի կանաչ ճակատ, կարմիր տառերով ազգանուն։

Le Monde-ի 2013-ի դիմանկարային հոդվածում այդ անունը հայտնվում էր ոչ միայն որպես ապրանքային նշան, այլ որպես ռիսկային ընտրություն։ Միջպատերազմյան Ֆրանսիայում, երբ օտար անուններ ունեցող ներգաղթյալները հաճախ փոխում էին ազգանունները՝ դռները հեշտ բացելու համար, Պետրոսյանները իրենց անունը թողեցին ցուցանակին։ Արմեն Պետրոսյանի պատմած ընտանեկան սեղանը նույնքան խառը էր, որքան առևտրի քարտեզը՝ վրացերեն, հայերեն, ռուսերեն, ֆրանսերեն։ Հոր և հորեղբոր ընտանիքի մի ճյուղը Թիֆլիսից էր, մոր կողմը՝ Բաքվի նավթի և խավիարի առևտրի միջավայրից։ Փարիզյան ցուցանակի վրա այդ ամենը չէր երևում. երևում էր միայն Petrossian-ը՝ կարմիր տառերով կանաչի վրա։

Առաջին Փարիզը խավիարի համար պատրաստ սրահ չէր։ Սպիտակ ռուս տարագրության սեղանները բերեցին հիշողություն, բայց ֆրանսիական խոհանոցը պետք էր սովորեցնել։ Ընտանեկան պատմությունները պատմում են, որ Ռիցը սկզբում չէր հավատում այդ ապրանքի ապագային, հետո համաձայնեց մի քիչ վերցնել։ Խանութը կանգնեց նույն հասցեում, իսկ 1930-ականներին Petrossian-ը բացեց իր ծխարանը և Ֆրանսիային ծանոթացրեց բարձրորակ ապխտած սաղմոնին։ Ritz-ը, Maxim’s-ը, Lido-ն մտան մատակարարման շղթա։ Երբ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը կտրեց խավիարի ճանապարհները, խանութում սև հատիկների փոխարեն վաճառվում էին բանջարեղեն ու խմիչք։ Պատերազմից հետո խավիարը վերադարձավ դանդաղ, ուրիշ ճանապարհներով, ուրիշ երկիրների միջով։

Արմեն Պետրոսյանի անունը հրապարակային շուկայի լեզվում հայտնվեց արդեն այն ժամանակ, երբ ընտանեկան խանութը վաղուց վերածվել էր միջազգային ազդանշանի։ Ռուսական «Компания» ամսագիրը 2001-ին նրան ներկայացնում էր 52-ամյա ղեկավար, որը վերահսկում էր սև խավիարի համաշխարհային վաճառքների 15 տոկոսը և կոչվում էր ռուսական խավիարի խոշորագույն ներմուծողը Ֆրանսիա ու ԱՄՆ։ Նույն հոդվածում շուկան դեռ չափվում էր հին կախվածությամբ՝ ռուսական գործարանների ղեկավարների հետ ստորագրված պայմանագրեր, Petrossian-ի փարիզյան արտադրամասում հասունացվող խավիար, փոքր մետաղյա տուփեր ընկերության դիզայնով։ Հրապարակման լեզուն արդեն զգում էր ճնշումը՝ բնապահպաններ, հազվագյուտ տեսակներ, Ռուսաստանի սահմանափակումներ, տարեկան տասնյակ միլիոնների ռիսկ։

Արմենը ընտանիքի գործի մեջ մտավ 1970-ականների սկզբին։ Le Monde-ը գրում էր, որ նա ընկերություն եկավ 1973-ին՝ բանկային փորձից և կառավարման կրթությունից հետո։ Ռուսական ու հայկական երկրորդային պատմություններում նրան տալիս են ավելի ցածր առաջին աստիճաններ՝ սևագործ, վարորդ, վաճառող, հետո վարչական դիրքեր։ Այդ դետալը լավ է աշխատել ընտանեկան լեգենդի համար. միլիոներների որդին անցնում է պահեստով, ոչ թե անմիջապես նստում սեղանի գլխին։ Բայց Petrossian-ի հաջորդ մեծ փորձությունը պահեստում չէր սպասում։ Այն գալիս էր քարտեզից, որտեղ մի գիշերում հին մատակարար պետությունը դարձավ մի քանի նոր սահման, մի քանի մաքսատուն, մի քանի քայքայված վերահսկողություն և շատ շուտ՝ սև շուկա։

1991-ից հետո Petrossian-ի սեղանին հին աշխարհը սկսեց փչանալ բառացի և առևտրային իմաստներով։ Խորհրդային Միության փլուզումից առաջ, Armen Petrossian-ի՝ Le Monde-ին տված նկարագրությամբ, ընկերության ապրանքի 95 տոկոսը խորհրդային էր, իսկ Petrossian-ը ներկայացնում էր խորհրդային արտահանման մոտ 1 տոկոսը։ 1992-ին ճգնաժամը հասավ առավել կոշտ կետին. մատակարարման աղբյուրները չորանում էին, սև շուկան ու որսագողությունը բարձրանում էին, իսկ 1994-ի Սուրբ Ծննդին ֆրանսիական շուկայում խավիարը կարելի էր տեսնել 700 ֆրանկ մեկ կիլոգրամի ակցիոն գնով։ Շքեղության լեզուն այդ օրերին վատ էր նստում մետաղյա տուփին։ Նույն մարդը, որը հետո խավիարի մասին խոսելու էր արվեստի պես, այդ տարիներին զբաղված էր մեկ այլ գործով՝ գտնել ձուկ, որը այլևս չի գալիս Կասպից այնպես, ինչպես եկել էր։

Ընկերության պաշտոնական պատմությունը 1994-ը նշում է որպես Արմեն Պետրոսյանի վերահսկողության տարի և գրում է, որ նա կանխատեսեց վայրի խավիարի վերջը՝ անցնելով ֆերմերային խավիարի վրա։ Le Monde-ի թվերը այդ անցման դաժանությունը ավելի լավ են ցույց տալիս, քան գովազդային նախադասությունը. 1998-ին Ֆրանսիայում և ԱՄՆ-ում ֆերմերային խավիարը ընդամենը մոտ 500 կիլոգրամ էր, իսկ 2013-ին՝ 130 տոննա։ Վայրի խավիարը նույն պատմության մեջ 300 տոննայից իջնում էր զրոյի։ Petrossian-ի քարտեզի վրա հայտնվեցին ԱՄՆ, Չինաստան, Ֆրանսիա, Իտալիա, Բուլղարիա, Իսրայել, հետո նաև այլ ջրեր։ Նախկին ծովի փոխարեն՝ գործընկեր ֆերմաներ, ընտրված տեսակներ, աճեցման պայմաններ, հասունացման տեխնիկա։

Կասպից ծովի պատասխանը արդեն գալիս էր պետական և գիտական լեզվով։ 1997-ին CITES-ի տասներորդ համաժողովում մնացած բոլոր թառափազգիները մտցվեցին հավելված II, և միջազգային առևտուրը հայտնվեց թույլտվությունների ու հաշվետվությունների տակ։ ԱՄՆ Դաշնային ռեգիստրի այդ որոշման տեքստը հիշեցնում էր, որ Կասպից ավազանը դեռ տալիս էր համաշխարհային խավիարի առևտրի ավելի քան 90 տոկոսը, բայց 1970-ականների կեսերից բոլոր վեց կասպիական տեսակների պաշարները նվազում էին, իսկ որսի ծավալները կայունության սահմանից վեր էին համարվում։ Թանկ համը այդտեղ գրանցվեց նույն բառերով, ինչով գրանցվում են վտանգված տեսակները, մաքսային հայտարարագրերը և թույլատրելի որսը։

ԱՄՆ-ում բելուգայի հարցը ավելի արագ դարձավ քաղաքական-իրավական գործողություն։ 2004-ին Radio Free Europe/Radio Liberty-ն գրում էր, որ Միացյալ Նահանգները սպառում էր աշխարհի բելուգա խավիարի մոտ քառորդը և աշխարհի խոշորագույն ներմուծողն էր։ Նույն նյութում Արմեն Պետրոսյանը ներկայացվում էր որպես Petrossian Inc.-ի ղեկավար և ԱՄՆ խավիարի ամենախոշոր ներմուծող, որը վիճում էր սահմանափակումների օգտակարության հետ՝ վախենալով, որ արգելքը կսնի ապօրինի առևտուրը։ 2005-ի սեպտեմբերի 30-ին ԱՄՆ Ձկների և վայրի բնության ծառայությունը անմիջապես կասեցրեց Կասպից ծովի ափամերձ երկրներից՝ Ադրբեջանից, Իրանից, Ղազախստանից, Ռուսաստանից և Թուրքմենստանից բելուգայի խավիարի և մսի ներմուծումն ու արտաքին առևտուրը, իսկ հոկտեմբերի 28-ին նույնը տարածեց Սև ծովի ավազանի բելուգայի վրա։

Ռուսական ձկնորսական գործակալության կայքում 2017-ին հրապարակված տեքստում Կասպիցի պատկերը արդեն հին առասպելի հակառակ կողմից էր երևում։ Դաղստանի շուկաների միջով անցնող մարդիկ շշնջում էին՝ «կարմիր ձուկ, սև խավիար», իսկ մասնագետները խոսում էին Վոլգայի հիդրոէլեկտրակայաններից կտրված ձվադրման վայրերի, աղտոտման, որսագողության, արհեստական վերարտադրության մասին։ Նույն տեքստում գրված էր, որ 2010-ից բոլոր կասպիական երկրները՝ Ռուսաստանը, Ադրբեջանը, Թուրքմենստանը, Ղազախստանը և Իրանը, դադարեցրել են թառափի արդյունաբերական որսը։ Ռուսաստանի դեպքում բելուգայի որսը դադարեցվել էր դեռ 2000-ին, օսետրայի և սևրյուգայի որսը՝ 2005-ին։

Խավիարի հին առևտրի մեջ որակը հաճախ պատմվում էր ծովի անունով։ Նոր շուկայում ծագման երկիրը հաճախ դարձավ զգայուն բառ։ 2021-ի EUMOFA/FEAP զեկույցում 2018-ի համաշխարհային խավիարի արտադրությունը գնահատվում էր մոտ 380 տոննա, իսկ թառափի ակվակուլտուրայի աճի հիմնական շարժիչը Չինաստանն էր։ 2018-ին Չինաստանը տալիս էր աշխարհում թառափի արտադրության 84 տոկոսը, իսկ խավիարի ծավալների մոտ մեկ երրորդը կապվում էր չինական արտադրության հետ։ 2020-ին Չինաստանի խավիարի արտահանումը կազմել էր 123 տոննա, որի 38 տոկոսը գնացել էր ԵՄ, 36 տոկոսը՝ ԱՄՆ։ Նույն զեկույցում Հայաստանի անունը հայտնվում էր ոչ թե որպես Petrossian-ի ռոմանտիկ հայրենիք, այլ որպես թառափի արտադրող երկիր՝ մոտ 3 տոկոս համաշխարհային արտադրությամբ, հիմնականում մսի համար, խավիարի գնահատականը՝ 10-ից 20 տոննա։

TRAFFIC-ի գլոբալ զեկույցը նույն քարտեզը կարդում էր առգրավումների, CITES տվյալների և շուկայի ծավալների միջով։ 2000-ից 2015-ը գրանցված խավիարի վերաարտահանումների և արտահանումների ընդհանուր ծավալը 1,599 տոննա էր, իսկ 2015-ին ակվակուլտուրայից ստացված խավիարը արդեն կազմում էր հաշվառված արտահանման 95 տոկոսը։ Ամենամեծ ուղղակի արտահանողների մեջ Չինաստանը, ԱՄՆ-ը, Իտալիան, Ֆրանսիան և Գերմանիան էին, իսկ ներմուծող շուկաների մեջ առանձին երկրներով առաջ էին ԱՄՆ-ը, Ճապոնիան, Ֆրանսիան։ Զեկույցի մի փոքրիկ նախադասություն Petrossian-ի համար ավելի նուրբ էր, քան թվերը. չինական խավիարի մասին որոշ սպառողների պատկերացումների պատճառով Petrossian-ը չէր շեշտադրում չինական ֆերմերային ծագումը։ Տուփի պիտակը պետք է ասեր ծագումը, բրենդի լեզուն՝ համը, հասունացումը, ընտրությունը։ Այդ երկու լեզուները նույն տուփի վրա էին ապրում։

2011-ի դեկտեմբերին Le Parisien-ը Petrossian-ի տարեվերջյան վաճառքը նկարագրում էր որպես հաշվված խտություն. արտադրանքի 40 տոկոսը վաճառվում էր նոյեմբերի 15-ից դեկտեմբերի 31-ը ընկած վեց շաբաթում։ Ընկերությունը, ըստ նույն հրապարակման, վերահսկում էր համաշխարհային արտադրության 15-ից 20 տոկոսը, ֆրանսիական շուկան գնահատվում էր տարեկան մոտ 20 տոննա, իսկ Petrossian-ի 2010-ի շրջանառությունը՝ 40 միլիոն եվրո։ Արմեն Պետրոսյանը այնտեղ խոսում էր խավիարի ծագման մասին առանց ազգագրական զարդի. ֆերմայի երկիրը որոշիչ չէր համարում, տեսակն ու մշակումը՝ այո։ Այդ նախադասությունը լավ էր նստում նոր շուկային, որտեղ մեկ անունը պետք է համախմբեր Չինաստանի, Բուլղարիայի, ԱՄՆ-ի, Գերմանիայի, Իսրայելի և Ֆրանսիայի ֆերմաները։

WIPO-ի 2013-ի գործը Petrossian-ի պատմությանը ավելացնում է մեկ այլ տուփ՝ թվային դոմեյնը։ Վեճը վերաբերում էր petrossian.co հասցեին, որը գրանցել էր Շենժենում գտնվող պատասխանողը։ Գործի փաստական բաժնում ընկերությունը ներկայացնում էր, որ 15-20 տոկոս աշխարհի սպառվող խավիարից Petrossian է, իսկ Արմեն Պետրոսյանը, Մուշեղի որդին, Caviar Petrossian-ի և ամերիկյան դուստր ձեռնարկության գլխավոր գործադիրն է։ Վեճի էջում հայտնվել էին խավիարի մրցակիցներին տանող հղումներ և ընտանեկան պատմության օգտագործում։ Պանելն արձանագրեց ապրանքային նշանի իրավունքները և դոմեյնը փոխանցեց Petrossian-ին։ Մի փոքրիկ կոլումբիական վերջավորությամբ հասցե Շենժենից փորձել էր հագնել ընտանիքի անունը, որը Փարիզում մնացել էր ցուցանակին, երբ շատերը փոխում էին իրենց անունները։

Արմեն Պետրոսյանը շուկայի ճգնաժամից դուրս եկավ ոչ միայն ֆերմերային աղբյուրներով, այլ փոքր գյուտերով, որոնց մեջ ապրանքը նորից պետք է դառնար պատմելի։ Caviarcube՝ ձվիկների սեղմված խորանարդ, Fleur de Caviar՝ չորացված խավիարի աղաց, Papierusse՝ բարակ կտրվածք, հետո խավիարային կրեմներ, տուփեր, նվերային ձևաչափեր։ Պաշտոնական պատմությունը դրանք շարում է որպես նորարարություն, Le Parisien-ը 2011-ին նշում էր Fleur de Caviar-ի 30 գրամանոց աղացի և 25 տոկոս թառափի ձու պարունակող կրեմի գները, Le Monde-ը 2013-ին գրում էր, որ խավիարը դեռ կազմում էր ընկերության 40 միլիոն եվրոյանոց շրջանառության մոտ 40 տոկոսը։ Հին շքեղությունը մանրացվում էր, աղացվում, սեղմվում խորանարդի մեջ, մտնում օդանավակայանների կրպակներ ու առցանց կատալոգներ՝ առանց հրաժարվելու այն դիրքից, որ հիմնական տուփը մնում է ծիսական առարկա։

2013-ի տոներին Արմեն Պետրոսյանը պատրաստել էր 10 կիլոգրամանոց տուփերի եռյակ՝ «Ահեղ Իվան», «Արդար Ալեքսանդր», «Մեծ Եկատերինա» անուններով։ Le Monde-ի լուսանկարային դրվագում նա կանգնած էր «Ահեղ Իվանի» կողքին և լսած ուներ քննադատությունները՝ ռուսական ցարերի անուններով շքեղություն վաճառելու գաղափարը շատերին սադրիչ էր թվացել։ Դետալը փոքր է թվում, բայց այն պահում է Petrossian-ի հին մեխանիկան. ռուսական կայսերական պատկերներ, հայ ընտանեկան անուն, ֆրանսիական սրահ, միջազգային գնորդ, Կասպիցի դատարկվող բնություն։ Որքան ավելի շատ էր շուկան կարգավորվում պիտակներով, այնքան ավելի մեծ կարիք ուներ բրենդը հին պատկերների՝ ցար, նավ, կանաչ ճակատ, սադափե գդալ։

Բրազիլիայում այդ բեմադրությունը ստացել էր հարավային կիսագնդի լույսը։ 2013-ին ISTOÉ Dinheiro-ն գրում էր, որ Արմեն Պետրոսյանը, որի ընկերությանը վերագրում էր աշխարհի խավիարի արտադրության 20 տոկոսը, բացում էր նոր կետեր Սան Պաուլոյում՝ Cidade Jardim-ից հետո Shopping Iguatemi-ում, նայում Ռիոյին և Բրազիլիային ուզում տալ ապագա եկամտի տեսանելի մաս։ Տեղական գործընկեր Պատրիսիա Ռոնան նրան կոչում էր խավիարի հանճար, իսկ հոդվածը կրկնում էր նույն աշխարհագրությունը՝ Եվրոպա, ԱՄՆ, Դուբայ, Բրազիլիա, չորացված խավիարի աղաց, 24 տեսակ, որոնցից տեղական խանութը բերում էր երկուսը։ Սև խավիարը այնտեղ էլ վաճառվում էր որպես հեռավորության կառավարում. ոչ ամեն ինչ բերել, բայց բերել անունը։

Անունը երբեմն ստիպված էր իջնել լաբորատոր վերլուծության ավելի կոշտ սեղանին։ 2018-ի օգոստոսի 2-ին ԱՄՆ Սննդի և դեղերի վարչությունը նամակ ուղարկեց Caviar Petrossian S.A.-ին՝ հասցեատեր Արմեն Պետրոսյան, գլխավոր գործադիր, Porte 47 Cap18, 43 rue de l’Évangile, Փարիզ։ FDA-ն ապրիլի 25-26-ին ստուգել էր ծովամթերքի մշակման արտադրամասը և գրում էր HACCP ծրագրի խախտումների, ջրի փուլային աղի վերահսկման հաճախականության, տեղափոխման ընթացքում 4.4°C ջերմաստիճանային սահմանների, Clostridium botulinum-ի ռիսկի մասին։ Սեպտեմբերի 21-ի փակման նամակում FDA-ն արձանագրեց, որ ընկերությունը, գնահատման հիման վրա, լուծել է նախազգուշացման նամակում նշված խախտումները, իսկ հետագա ստուգումները պետք է գնահատեն շտկումների կայունությունը։ Petrossian-ի շքեղ բառապաշարը այդ երկու նամակներում հանվել էր սեղանից. մնացել էին ջերմաստիճանը, աղը, գրառումների հաճախականությունը, պատասխանատու ստորագրությունը։

Հին խանութը դրանից չէր դադարում լինել հին խանութ։ Condé Nast Traveler-ի նկարագրությամբ՝ 18 boulevard de La Tour-Maubourg-ում Սեսիլ Պետրոսյանը նստում էր տասը սեղան ունեցող սրահի վրա, աշխատակիցներից ոմանք այնտեղ էին տասնամյակներ, իսկ խոհարարական աշխարհագրությունը արդեն ձգվում էր մինչև Անժեի ծխարան, Շառլ դը Գոլի և Լոս Անջելեսի օդանավակայանների կրպակներ։ Ընկերության պաշտոնական ամերիկյան էջը պատմում է նույն ընտանեկան շարունակությունը՝ Փարիզ, Նյու Յորք, Լոս Անջելես, Արմեն Պետրոսյանը որդիների՝ Ալեքսանդրի և Միքայելի օգնությամբ։ Ֆրանսիական պաշտոնական պատմությունը 2010-ից սկսում է նոր փուլը՝ Ալեքսանդրի և Միքայելի առաջնորդությամբ, թվայնացում, էլեկտրոնային առևտուր, նոր բուտիկներ, նոր ապրանքային գծեր։ Ընտանեկան անցումը այնտեղ գրվում է հարթ, ինչպես բրենդային էջերին է բնորոշ, բայց ժամանակագրության մեջ երևում է պարզ շարժումը. խանութից՝ ցանց, ցանցից՝ պլատֆորմ, սեղանից՝ առաքման տուփ։

Petrossian-ի մասին ամենագրավիչ և ամենավտանգավոր նախադասությունը նույնն է մնում՝ ընտանիքի անունով վաճառվող սև խավիար, որը շուկայի տարբեր պահերին գնահատվել է 15-20 տոկոսի չափով։ Այդ տոկոսը տարբեր աղբյուրներում շարժվում է. 2001-ի ռուսական գործարար մամուլը տալիս էր 15 տոկոս, 2011-ի Le Parisien-ը՝ 15-ից 20, 2013-ի WIPO գործի փաստական բաժինը կրկնում էր ընկերության 15-20 տոկոսի պնդումը, 2016-ի հայկական ռուսալեզու հրապարակումը այն կլորացնում էր 20 տոկոսի։ Թիվը այստեղ ավելի քիչ է նմանվում հաշվապահական վերջնական տողին, ավելի շատ՝ շուկայի ներսում երկար տարիներով կրկնվող չափման։ Նրա կողքին նույնքան համառ է մյուս ձևակերպումը՝ Ֆրանսիայի և ԱՄՆ-ի խոշոր ներմուծող, ռուսական կամ թառափային խավիարի հիմնական դարպասներից մեկը արևմտյան սեղանների համար։ Այդ ձևակերպումը ծնվել էր այն ժամանակ, երբ ծովը դեռ համարվում էր աղբյուր, ոչ թե կորուստ։

Այսօր Petrossian-ի տուփը բացելիս հին ծովի ձայնը չի լսվում։ Լսվում է կափարիչի մետաղական շունչը, սադափե գդալի թեթև հպումը, սառնարանի խուլ աշխատանքը, պիտակի պատռվող թուղթը։ Կասպիցը այնտեղ ներկա է անուններով՝ բելուգա, օսետրա, սևրյուգա, պարսկական տեսակների հիշողություն, բայց առևտրային իրականությունը անցել է ֆերմաների, թեստերի, կոդերի, սահմանափակումների, շուկայի նոր ծավալների միջով։ Արմեն Պետրոսյանի կերպարը այդ անցման վրա նստած է ոչ որպես ռոմանտիկ խանութպան, այլ որպես մարդ, որը ստիպված եղավ պահել շքեղության լեզուն այն պահին, երբ շքեղության կենդանի աղբյուրը փակվում էր օրենքով, կրճատվում որսագողությամբ, փոխարինվում ավազաններով և հաշվետվություններով։ Նրա սպիտակ խալաթը այդ պատճառով ավելի ճշգրիտ պատկեր է, քան շամպայնի բաժակը։

Կանաչ ճակատի վրա կարմիր տառերով գրված Petrossian անունը դեռ երևում է որպես ընտանեկան նշան։ Տուփի վրա այդ անունից բացի կա մի ուրիշ, ավելի փոքր գրություն՝ տեսակային կոդ, աղբյուր, երկիր, տարի։ Մարդիկ սեղանի շուրջը սովորաբար նայում են առաջինին։ Մաքսատունը, FDA-ի տեսուչը, CITES-ը, եվրոպական կանոնը, ֆերմայի հաշվետերը, փակված Կասպիցի մասնագետը նայում են երկրորդին։ Կափարիչը բացվում է, պիտակը պատռվում է, սև հատիկները մնում են իրենց տեղում՝ կոկիկ, փայլուն, անխոս։