Նա մերժեց մեկ կտավի համար առաջարկված երեսուն հազար դոլարը, չհանձնեց գրադարանը և չհամաձայնեց Աղասի Այվազյանի ժառանգությունը բաժանել կտորների. Գրետա Վերդիյանի հիշատակին
- 2 дня назад
- 9 мин. чтения
3 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ
«Ես գնալու եմ, բայց Աղասի Այվազյանը պետք է մնա»։
Գրետա Վերդիյանն այս խոսքն ասում էր երևանյան այն բնակարանում, որտեղ ազատ տեղ գրեթե չէր մնացել։ Պահարաններում գրքեր էին։ Պատերի տակ՝ կտավներ։ Թղթերն ու շրջանակները դրված էին իրար վրա, ձեռագրերը՝ ճամպրուկներում։ Գրադարանի մի մասը տեղափոխվել էր ավտոտնակ։ Նույն տանն ապրում էին երեխաները, թոռներն ու ծոռները։ Երբ նրան առաջարկում էին բնակարանը թանգարան դարձնել, հարցնում էր. «Ծոռներս ո՞ւր ապրեն»։
Հետո սկսում էր թվարկել։ Գրքեր, նամակներ, կինոսցենարներ, քսաներեք պիես, հարյուրավոր պատմվածքներ ու էսսեներ, գեղանկարներ, գրաֆիկական թերթեր, լուսանկարներ, ձեռագիր նյութեր, Հենրիկ Մալյանի հետ կազմած «Ալլո» ամսագրի պահպանված առաջին համարը։ Այդ ամենը մեկ ընտանեկան բնակարանի մեջ էր։ Մի մասը՝ ավտոտնակում։
Գրետա Վերդիյանը մահացավ։ Տուն-թանգարանի դուռը չէր բացվել։ Հրապարակված տեղեկություն չկար նոր հասցեի մասին, ուր պիտի տեղափոխվեին գրադարանը, արխիվն ու կտավները։ Մնացել էին նրա հարցազրույցները, նամակների ամսաթվերը և պաշտոնական պատասխանների մի քանի մաշված բառեր՝ տարածք չկա, հարցը բարդ է, ժամանակ է պետք։
Տուն-թանգարանի դիմումները մտնում էին ընդունարան, գրանցվում, ուղարկվում մեկ ուրիշ մարմին և հետ գալիս։ Սերժ Սարգսյանին ուղղված բաց նամակում Գրետան բացատրել էր, որ տարածքի հատկացումը մշակույթի նախարարության իրավասությունը չէ։ Նախագահականից դիմումը գնում էր քաղաքապետարան։ Քաղաքապետարանից գալիս էր ազատ տարածքի բացակայության մասին պատասխանը։ Նարեկ Սարգսյանին ուղղված դիմումից հետո նույն պատասխանը եկավ։ Գրետան ասում էր՝ քաղաքապետարանում իր անունից հոգնել են։ Հետո նոր նամակ էր գրում։
Աղասի Այվազյանին նա սկզբում ճանաչել էր «Կիրակոսից»։ Կարդացել էր պատմվածքը և երկար մնացել դրա ազդեցության տակ։ Հետո նրան տեսավ արվեստաբան Հենրիկ Իգիթյանի աշխատասենյակում։ Իգիթյանը ծանոթացրեց նրանց։ «Մենք ծանոթ ենք»,– ասաց Գրետան։ Այվազյանը չհասկացավ։ Գրետայի համար ծանոթությունն արդեն սկսվել էր «Կիրակոսից»։ Երբ նա դուրս եկավ, Աղասին շրջվեց ու նայեց հետևից։ Ավելի ուշ Աղասին պատմեց, որ մինչ այդ էլ նկատել էր նրան և որոշել էր գտնել։
1982-ին Գրետան ռադիոհաղորդման համար գնաց «Հայֆիլմ»։ Այվազյանը նկարահանում էր «Վառած լապտերը»՝ Վանո Խոջաբեկյանի մասին ֆիլմը։ Սենյակում դերասաններ կային, օպերատորներ, դիմահարդարներ, օգնականներ։ Գրետան հարց տվեց։ Այվազյանը պատասխանեց։ Նա կրկնեց հարցը։ Հետո մեկ անգամ էլ։ Գրողը կանգնեցրեց նրան. «Ես արդեն պատասխանել եմ այդ հարցին»։ Գրետան չէր լսել պատասխանը։
Հաղորդում պատրաստելու համար էր գնացել։ Ծանոթացան։ Այլևս չբաժանվեցին։ Ասում էր՝ եթե այդ հանդիպումը չլիներ, Հայաստանից հեռանալու էր։
Գրետայի մանկությունն անցել էր Բաքվում։ Ռուսալեզու կրթություն էր ստացել, Երևանի պետական համալսարանում ռուսաց լեզու և գրականություն սովորել, դպրոցներում դասավանդել։ Դասարանում աշակերտից մի բան էր ուզում՝ մտածել։ Պատրաստի կանոնների հետ դժվար էր հաշտվում։ Իրեն «սպիտակ ագռավ» էր անվանում։ Զբաղվում էր լրագրությամբ, թարգմանում էր, գրում պիեսներ ու արձակ։ 1992-ից գործում էր նրա հեղինակային դպրոցը։ Աղասու հետ ապրած տարիներին իր գործը չթողեց։ 2007-ից հետո ուժերի մեծ մասը տարավ նրա թողած ժառանգությունը պահելուն։
2011-ին դպրոցը փակման վտանգի տակ էր։ Կրթության նախարարությունը կասեցրել էր լիցենզիան։ Պատճառների ցանկում կային ֆիզկուլտուրայի և աշխարհագրության ուսուցիչների պակասը, մարզադահլիճի թերի գույքը, ռազմագիտության առանձին դասասենյակի ու դրամարկղային մեքենայի բացակայությունը։ Գրետան ուսուցիչների հետ կանգնեց տեսախցիկների առաջ։ Ասաց՝ թվարկված թերությունները կարելի է շտկել։ Դպրոցում երեխաները չորս լեզու էին սովորում, կենսաբանությանն ու քիմիային ծանոթանում վաղ տարիքից, յուրաքանչյուր աշակերտի հետ աշխատում էին առանձին։ Նախարարությունը ծրագիրը ծանրաբեռնված էր համարում։ Գրետան խոսում էր այլընտրանքային կրթության հանդեպ անհանդուրժող վերաբերմունքի մասին։ Փաստաթղթերում կրկնվում էին չորս բառ՝ պահանջ, թերություն, դիմում, վերանայում։ Հետագայում նույն բառերը մտան տուն-թանգարանի թղթապանակ։
Նրանք միասին թարգմանում էին։ Մի փոքր պատմվածքի ռուսերեն տարբերակի վրա գրեթե ամբողջ օրն էին անցկացրել։ Այվազյանը կանգ էր առնում մեկ բառի մոտ և չէր շարունակում, մինչև ճշգրիտ հոմանիշը չէր գտնում։ Գրետան կեսկատակ ասում էր՝ նա Աճառյանի բառարանը «հում-հում կերել էր»։ Տարիներ անց Գրետան նույն խստությամբ էր լսում պաշտոնական նամակների բառերը։ «Աջակցել» բայը գրվում էր հեշտ։ Դրանից շենք, պահարան կամ բանալի չէր առաջանում։
Աղասի Այվազյանը մարդկանց սիրում էր, բայց մարդկանց կարիքը չէր զգում։ Գրետան այդպես էր ասում։ Նա չէր սիրում խնդրել, չէր մոտենում ազդեցիկ մարդկանց, հաճոյանալ չգիտեր։ Գրետայի համար Աղասին «սոցիալական պաշտպանություն» էր։ Նա ասում էր՝ Աղասին գիտեր հարցերի պատասխանները և ելք էր գտնում դժվար պահերին։
Երբ արդեն ծանր հիվանդ էր, միասին քայլեցին Երևանի նոր փողոցներով։ Այվազյանը նայում էր շենքերին, քարերին, պատուհաններին։ Հյուսիսային պողոտայում ասաց, որ երբ մահանա, երևի իրեն այդտեղով կտանեն։ 2007 թվականի նոյեմբերի 21-ին նա մահացավ։ Գրետայի հիշողության մեջ մնաց վերջին խոսքը. «Քեզ թվում է, թե ինձ լավ ես ճանաչում, բայց հետո կճանաչես»։ Մեկ ուրիշ զրույցում նույն միտքն այսպես էր փոխանցում՝ երբ գործերս կարդաս, այն ժամանակ ինձ կճանաչես։
Մահից հետո Գրետան բացեց պահարանները և սկսեց հաշվել։ Իր ցուցակով՝ քսանհինգ հեքիաթ, տասնմեկ վեպ ու վիպակ, քսաներեք պիես, շուրջ երկու հարյուր պատմվածք ու էսսե, առնվազն հարյուր գեղանկարչական և գրաֆիկական աշխատանք։ Մեկ այլ հարցազրույցում խոսում էր շուրջ հարյուր հիսուն կտավի մասին, որոնք կարող էին մնալ ապագա կենտրոնի ցուցադրության մեջ։ Տարբեր թվերը տարբեր խմբերի էին վերաբերում՝ ամբողջ նկարչական ժառանգությանը, վաճառքի համար առանձնացված գործերին, թանգարանում մնալիք նկարներին։ Հարյուր էր, հարյուր հիսուն, հետո յոթանասուն՝ վաճառքի համար։ Թանգարանային պայման չկար։
Նա հիմնեց «Աղասի Այվազյան» հիմնադրամը։ Գրողների միությունում սկսվեցին այվազյանական ընթերցումները։ 2010-ին, գրողի 85-ամյակի տարում, անցկացվեց առաջին թատերական փառատոնը։ Մեկ շաբաթ, տասներկու ներկայացում, տասը թատերախումբ, հինգ բեմ։ Խմբեր եկան Երևանից ու մարզերից։ Ռեժիսորներից շատերը հենց այդ օրերին իմացան, որ Այվազյանը քսաներեք պիես է գրել։ Մշակույթի նախարարությունը գումար հատկացրեց։ Կազմակերպիչները գովազդի ծախսերն էլ դժվարությամբ էին փակում։ Փառատոնը կայացավ։ Բացմանը կարդացին նախագահի ուղերձը։ Ողջույններ էին եկել Ամենայն հայոց կաթողիկոսից, մշակույթի նախարարից և Երևանի քաղաքապետից։
Նույն տարում լույս տեսավ «Խորքի խորությունը» ժողովածուն։ Շապիկին ու ներսի էջերին Այվազյանի նկարներն էին։ Բեմադրիչները խոստովանում էին, որ նրա դրամատուրգիան ամբողջությամբ չեն ճանաչել։ Գրետան ուզում էր փառատոնը կրկնել, հայ դրամատուրգիան վերադարձնել թատրոնների խաղացանկ։ Մի շաբաթ բեմերում Այվազյանի պիեսներն էին։ Վերջին ներկայացումից հետո Գրետան նորից մնում էր հեռախոսների, դիմումների ու հաջորդ տարվա դատարկ բյուջեի հետ։
2010-ի ծրագրում թվարկված էին հեղինակային դպրոց, գրադարան, պատկերասրահ՝ Այվազյանի մշտական ցուցադրությամբ և երիտասարդ նկարիչների փոփոխվող աշխատանքներով, թատրոն, մանկապատանեկան կինոստուդիա, արխիվ, կինոդահլիճ։ Այցելուն պիտի կարդար, դիտեր, քննարկեր, թարգմաներ, բեմադրեր։ Գրետան փակ հուշասենյակ չէր ուզում։ Ծրագրին շենք էր պետք, աշխատակազմ և մշտական գումար։ Հիմնադրամն անուն ուներ։ Հետագայում Գրետան դրա նյութական վիճակը երկու բառով ասաց. «Հիմնադրամը դատարկ է»։
2012 թվականի մարտի 23-ին հրապարակվեց մի նյութ՝ «Կստեղծվի Աղասի Այվազյանի տուն-թանգարան» վերնագրով։ Տեքստի ներսում Գրետան դեռ պատրաստվում էր դիմել Նարեկ Սարգսյանին և Երևանի քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանին։ Քեռու փողոցի 79/1 հասցեում կենտրոնի համար տարածք էր խնդրելու։ Վերնագիրը շտապել էր։ Հիմնադրամը հինգ տարվա աշխատանք էր հաշվում, ընթերցումները երրորդ անգամ էին անցկացվում, 1992-ից գործող դպրոցը նախատեսվում էր դարձնել հումանիտար կրթահամալիր։ Քեռու փողոցի հասցեն թանգարան չդարձավ։ «Կստեղծվի» բառը մնաց հին հրապարակման մեջ։
2013-ի սեպտեմբերին երկրորդ թատերական փառատոնի ծրագիրը պատրաստ էր։ Թատրոնները համաձայնել էին։ Փող չկար։ Գրետան ասում էր, որ մշակույթի նախարարություն դիմել է դեռ նախորդ տարվա հոկտեմբերին և պատասխան չի ստացել։ Սպասում էր Մայր Աթոռի ու քաղաքապետարանի արձագանքին։ Այդ ասուլիսում ասաց, որ Հայաստանում ամեն երրորդը սոված է քնում։ Սեղանին փառատոնի դատարկ բյուջեն էր։ Նոյեմբերին վարագույրը բացվեց։ Յոթ օրում հանդես եկան տասներկու թատրոն ու թատերախումբ, մեծ մասը՝ մարզերից։ Փառատոնը նորից պահեցին զանգերը, փոքր աջակցությունները և Գրետայի համառությունը։
Մշակույթի նախկին նախարար Հասմիկ Պողոսյանն օգնել էր հիմնադրամին, ընթերցումներին ու փառատոներին։ Գրետան նրա մասին ջերմ էր խոսում։ Տարածքի հարցին հասնելիս կրկնում էր նախարարի պատասխանը՝ բարդ է։ 2017 թվականի հոկտեմբերի 6-ին նա հանդիպեց մշակույթի նախարար Արմեն Ամիրյանին։ Ընդունելությունը ջերմ էր։ Խոստացան ուսումնասիրել հարցը, շենք գտնելու վստահություն չտվեցին։ Տարոն Մարգարյանի հետ անձնական հանդիպում չէր ստացվում։ Գրետան խնդրում էր քաղաքապետին փոխանցել մի պատմություն։ Նրա հայրը՝ Անդրանիկ Մարգարյանը, հիվանդ Աղասուն զանգահարել էր, խոստացել այցելել ու օգնել։ Մահացել էր Այվազյանից մի քանի ամիս առաջ։ Հանդիպում չստացվեց։ Տարածք էլ չհատկացվեց։
Մեկ հասցեի համար երկար կռվելը Գրետային ծանոթ էր։ Մինչ թանգարանի նամակները նա մոտ յոթ տարի դատարաններում վիճել էր 118,06 քառակուսի մետր այգու համար, որը բնակարանի հետ էր ձեռք բերել։ Գործի ընթացքում հողը ներկայացվել էր որպես պետական սեփականություն, որոշումները փոխվել էին, թղթապանակներում հայտնվել էին պաշտոնյաների անուններ։ Գրետան ասուլիս էր հրավիրել և ասել, որ կոռումպացված համակարգի հետ չի հաշտվելու։ Այդ դատերից հետո նա գիտեր կադաստրային թվերի, իրավասությունների ու պաշտոնական պատասխանների լեզուն։ Այդ փորձով մտավ տուն-թանգարանի պայքարի մեջ։
2015-ին լրացավ Այվազյանի ծննդյան իննսուն տարին։ Գրետան բաց նամակով երկու հարց դրեց։ Առաջինը շենքն էր՝ արխիվի, գրադարանի ու նկարների համար։ Երկրորդը «Երազ իմ երկիր» երգի բառերի հեղինակության ճանաչման հարցը։ Ռոբերտ Ամիրխանյանի երաժշտությունը հնչում էր բանակում, հրապարակներում, համերգներում։ Գրետան կրկնում էր՝ բառերը գրել է Աղասին, իսկ նրա անունը հաճախ չեն տալիս։
Նույն տարիներին վեցերորդ դասարանի դասագրքում տպագրվել էր «Չիխլին»։ Պատմվածքի ավարտը հանել էին։ Գրետան ասում էր՝ իմաստը մնացել է հենց այդ կտրված մասում։ Այվազյանը դպրոց էր հասել կիսատ պատմվածքով։ Նրա ամբողջ արխիվը դեռ տուն չուներ։
Գրքերն ու թղթերը շարունակում էին մնալ նույն տեղերում։ Մի մասը պահարաններում էր, մի մասը՝ ճամպրուկներում։ Գրադարանի ու արխիվի մի հատվածը ավտոտնակում էր։ Գրետան ասում էր՝ անձրևն ու ձյունը հասնում են թղթին։ Կտավների վիճակն էլ էր անհանգստացնում։ Հնավաճառները զանգահարում էին գրքերի համար։ Նա չէր վաճառում։ Մի անգամ ասել էր՝ եթե գրքերը պիտի դուրս գան տնից, թող գնան Արցախի գրադարաններ, բայց հավաքածուն վաճառքի չդրվի։
Մշակույթի նախարարությունից առաջարկել էին Այվազյանի գրադարանը հանձնել իրենց։ Գրետան մերժել էր։ Չգիտեր՝ հետո ուր են տանելու, ով է պատասխանատու լինելու, ընթերցողը կկարողանա՞ օգտվել։ Բնակարանի մի մասը թանգարան դարձնելու առաջարկին պատասխանում էր նույն հարցով՝ երեխաներն ու թոռները որտե՞ղ ապրեն։
Նրա պատկերացրած կենտրոնում գրադարանը պիտի աշխատեր որպես ակումբ։ Պիեսները պիտի բեմ բարձրանային։ Ֆիլմերը պիտի ցուցադրվեին ու քննարկվեին։ Երիտասարդները պիտի թարգմանություն սովորեին։ Պատերին լինելու էին Այվազյանի նկարները, կողքին՝ նոր նկարիչների գործերը։ Գրետան ուզում էր ինքն անձամբ դասավորել ամեն ինչ։ Գիտեր յուրաքանչյուր թղթի ու նկարի կապը մյուսների հետ։ Կենտրոնը պատրաստելուց հետո պատրաստ էր հանձնել պետությանը։ Պետական կառույցները երբեմն օգնում էին մեկ միջոցառման, առաջարկում վերցնել գրադարանը կամ ժամանակավոր ցուցադրություն բացել։ Գրետան մեկ ամբողջական տուն էր ուզում։
2016-ի վերջին որոշեց վաճառել մոտ քառասուն կտավ։ Հանրային դիմում արեց Գագիկ Ծառուկյանին։ Մի այլ ծրագրով գնորդներ էին փնտրելու Կանադայում, Միացյալ Նահանգներում, Եվրոպայում և Հայաստանում՝ Բեյրութում ապրող հայ միջնորդի օգնությամբ։ Գրետան վախենում էր, որ նկարները երկրից դուրս կգնան ու կցրվեն։ Փողը պետք էր։ Հավաքածուի բաժանումը չէր ընդունում։
2017-ի մարտին պատմեց, որ երեք հայտնի քաղաքական գործիչ զանգահարել և խոստացել են նկար գնել։ Երկուսը պիտի հանդիպեին մոտ օրերին, երրորդը՝ ընտրություններից հետո։ Անունները չտվեց։ «Ամոթս կորցրել եմ, անընդհատ դիմում եմ այստեղ-այնտեղ»,– ասաց։
Հոկտեմբերի 5-ին բացվեց Այվազյանի կտավների ցուցադրությունը։
Նոյեմբերի 2-ին Գրետայի հաշվարկը կարճ էր։ Ոչ մի պաշտոնյա չէր եկել։ Ոչ մի մեծահարուստ նկար չէր գնել։ Երեք քաղաքական գործիչների անունները չասաց։ Ասաց. «Հույսս արդեն կտրել եմ և ներողություն եմ խնդրել Աղասուց»։ Ցուցահանդեսը փակվեց։ Կտավները վերադարձան նրա պատասխանատվության տակ։ Դրանք պիտի վաճառվեին, որպեսզի մնացած հավաքածուն տուն ստանար։
2018-ի հունվարին վաճառքի խումբն արդեն յոթանասուն կտավ էր՝ վաթսունը Այվազյանի, տասը՝ այլ ականավոր հայ նկարիչների։ Գինը երեք հարյուր հազար դոլար էր։ Գրետայի գտած ամենամատչելի համապատասխան տարածքն արժեր մոտ երկու հարյուր հիսուն հազար։ Մնացած հիսուն հազարով պիտի վերանորոգեր շենքը և պատրաստեր թանգարանը։
Նամակներ էր գրել մեծահարուստներին ու թանգարանների ներկայացուցիչներին։ Թանգարանները պատրաստ էին առանձին գործեր ընտրել։ Գրետային պետք էր ամբողջ խումբը միասին վաճառել։ Շենքի գումարը հենց այդ վաճառքից պիտի հավաքվեր։ Նրան խորհուրդ էին տվել կտավներն արտասահմանյան աճուրդ տանել։ Մերժել էր։ Ասել էր՝ տարիքն ու ուժերը չեն բավականացնում նկարները երկրից դուրս տանելու և այդ գործը կազմակերպելու համար։
Թվերը նա ասում էր գրեթե հաշվապահի պես։ Հարյուր հիսուն կտավ կարող էր մնալ ցուցադրության համար։ Յոթանասունը պիտի վաճառվեր։ Երկու հարյուր հիսուն հազարը պիտի գնար շենքին։ Հիսուն հազարը՝ նորոգմանը։ Գնորդ չկար։ Հիմնադրամի աշխատանքը սառեցրել էր և տնօրեն էր փնտրում՝ մեկին, ով աշխատակազմ կհավաքեր, ծրագրեր կգրեր, գումար կգտներ։ Գրետան արդեն ութսունի մոտ էր։ Հարցազրույցներում ավելի հաճախ էր ասում՝ չեմ հասցնի, ուժ չունեմ, ինձանից հետո ի՞նչ կլինի։
2022-ին այդ պայքարը տասնհինգ տարեկան էր։ Զրույցի վերջում լրագրողը կատակեց՝ պայքարն էլ հոբելյան ունի։ Գրետան թախծոտ ժպտաց։ Հիմնադրամի անունը մնացել էր, աշխատակազմ պահելու գումար չկար։ Նորից դիմել էր Վեհափառին և սպասում էր պատասխանի։ Պատմում էր, որ բարձրաստիճան պաշտոնյաներ եկել են բնակարան, նայել կտավներին ու գրքերին, հիացել, զարմացել, խոստացել։ Հետո գնացել են։
Ամերիկայից մեկ կտավի համար մոտ երեսուն հազար դոլար էին առաջարկել։ Գրետան մերժել էր։ Նրան ասում էին՝ պահիր թոռներիդ համար։ Գրետան պատասխանում էր՝ դրանք ազգային հարստություն են։ Մեկ-մեկ վաճառել չէր համաձայնում։
Առանձին կտավի գնորդ կար։ Յոթանասունի համար՝ ոչ։ Գրադարանը կարող էր գնալ պետական պահոց, բայց Գրետան հարցնում էր՝ ո՞ր պահոցը, ո՞վ է պատասխանատուն, ի՞նչ է լինելու ընթերցողի հետ։ Բնակարանի մի սենյակ կարելի էր բացել այցելուների առաջ, բայց այդ տանն ապրում էին երեխաները, թոռներն ու ծոռները։ Նրա ծրագրում շարունակում էին մնալ կինոդահլիճը, թատրոնը, դպրոցը, պատկերասրահը և արխիվը։ Շենքը չկար։
Վերջին կարճ տեսագրություններից մեկը վերնագրված էր նրա իսկ խոսքերով՝ «Ինձ բոլորը խաբում են»։ Տևողությունը հինգ րոպե հիսունմեկ վայրկյան էր։ Գրետան նորից պատմում էր տուն-թանգարանի մասին։ Թակել էր դռներ։ Բացել էին մարդիկ, խոստացել օգնել, հետո անհետացել։ Նրանց անվանում էր սրիկաներ ու ավանտյուրիստներ։ Անունների մեծ մասը չասաց։ Նրանց խոստումներից փաստաթուղթ չկար, հաստատված բյուջե չկար, հատկացված տարածք չկար, բանալի չկար։ Մնացել էր տեսագրությունը։
2024 թվականի փետրվարի 13-ին Երևանի ավագանին Քանաքեռի 3-րդ փողոցը անվանակոչեց Աղասի Այվազյանի անունով։ Փողոցը սկսվում է Քանաքեռի 6-րդից և հասնում Քանաքեռի 2-րդ փողոց։ Գրետան կենտրոն էր փնտրել Արաբկիրում՝ այն միջավայրի մոտ, որտեղ Այվազյանը երեք տասնամյակ ապրել էր։ Քաղաքը գրողի անունը դրեց ճանապարհի վրա։ Ճանապարհն ուներ սկիզբ, վերջ, հասցեներ և ցուցանակ։ Գրքերն ու կտավները այնտեղ չէին։
2025-ին լրացավ Աղասի Այվազյանի ծննդյան հարյուր տարին։ Ապրիլի 30-ին Գրողների միության կլոր սրահում դերասաններ Սամվել Բաղինյանն ու Սմբատ Ստեփանյանը ներկայացրին «Եղած չեղածը՝ մի կյանք» ինքնակենսագրական վեպից մի հատված։ Սեպտեմբերի 5-ին շրջանառության մեջ դրվեց Այվազյանի դիմանկարով նամականիշ՝ 380 դրամ անվանական արժեքով և տասը հազար օրինակ տպաքանակով։ Դեկտեմբերին Ազգային գրադարանը բացեց նրա արձակի, դրամատուրգիայի, կինոսցենարների և գեղարվեստական ալբոմների ցուցադրություն։
Նամականիշի համար հրապարակված էին անվանումը, չափը, անվանական արժեքը, տպաքանակը և թողարկման օրը։ Տուն-թանգարանի շենքի հատկացման հրապարակված որոշում չկար։
Մինչ Աղասի Այվազյանի ժառանգության թղթապանակները Գրետա Վերդիյանի կյանքում կային դպրոցը, լրագրությունը, թարգմանությունը, պիեսներն ու երկար դատերը։ Նա դասավանդել էր, դպրոց հիմնել, լրագրությամբ ու թարգմանությամբ զբաղվել, պիեսներ և արձակ գրել, դատարաններում վիճել, պետական կառույցների հետ երկար նամակագրել։ Կտրուկ էր։ Անհարմար հարցեր էր տալիս։ Մերժում էր նախարարության առաջարկը, երբ չէր վստահում նյութերի ճակատագրին։ Անունով դիմում էր մեծահարուստին։ Նախագահին գրված նամակում բացատրում էր, թե որ մարմնի իրավասության տակ է տարածքը։ Ասում էր, որ իրեն խաբել են։ Մի քանի ամիս անց նորից դիմում էր։
Դատարկ բյուջեով փառատոն կազմակերպեց։ Երեսուն հազար դոլարի առաջարկը մերժեց այն ժամանակ, երբ շենքի համար երեք հարյուր հազար էր պետք։ Գրադարանը չհանձնեց, քանի դեռ չգիտեր՝ ուր է գնալու։ Ամեն անգամ վերադառնում էր նույն բնակարան։ Շրջանակները փակել էին պատերը։ Ավտոտնակում թուղթը խոնավանում էր։
Աղասի Այվազյանի մասին խոսելիս Գրետան իրեն նավի առագաստը շարժող քամու հետ էր համեմատում։ Ասում էր՝ Այվազյանն արդեն իրեն չի պատկանում, ինքը փչում է առագաստին, որ նավը գնա։ Գրետան այդ առագաստը շարժեց այնքան, որքան ուժ ուներ։ Եղան ընթերցումներ, երկու փառատոն, գրքեր, ցուցահանդեսներ, հարցազրույցներ։ Շենքը չեղավ։
Նրա մահից հետո նույն հարցերը մնացին։ Որտե՞ղ պահել ձեռագրերը։ Ո՞վ պիտի կազմի ամբողջական գույքացուցակը։ Ի՞նչ պայմաններում պիտի մնան կտավները։ Ո՞վ պիտի աշխատի հիմնադրամում։ Հավաքածուն մեկ տեղո՞ւմ է մնալու, թե բաժանվելու է թանգարանների ու պահոցների միջև։ Մահվան լուրի հետ ցավակցական խոսքեր եկան։ Այդ հարցերի պատասխանները դրանց մեջ չկային։ Գրետան տարիներ շարունակ հենց այդ պատասխանների համար հասցե էր պահանջում։
Տեսագրության մեջ նա ասում էր. «Կյանքը միշտ անհասկանալի հրաշք է»։ 2012-ի հրապարակման վերնագրում մնացել էր «կստեղծվի» բառը։ 2025-ի նամականիշի անվանական արժեքը 380 դրամ էր, տպաքանակը՝ տասը հազար։ Այն տեղավորվում էր երկու մատի արանքում։ Գրքերը, ձեռագրերն ու կտավները դեռ հասցե էին պահանջում։
