Միշել Լեգրանի հայկականը՝ առանց հայերեն բառերի. պապի ուդից մինչև օսկարյան վալս

12 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԹԱՄԱՐԱ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՖՐԱՆՍԻԱՅԻ ԹՂԹԱԿԻՑ

Միշել Լեգրանի մասին Հայաստանում սովորաբար հիշում են «հայկական արմատներ» հարմար արտահայտությամբ։ Բայց այդ արմատը փաստաթղթի չոր տող չէր. այն անցնում էր Արաբկիրից Փարիզ, պապի ուդից՝ հին Պլեյել դաշնամուր, Հայաստանի Հանրապետության հրապարակից՝ ֆրանսիական կինոյի ամենահիշվող մեղեդիներ։

Լեգրանը հայերեն չսովորեց, հայկականությունը չկրեց որպես ցուցանակ, բայց իր կյանքում ամեն անգամ, երբ խոսքը հասնում էր Հայաստանին, երաժշտությունը դադարում էր լինել միայն մասնագիտություն։ Մնում էր մի ծեր պապի ձայն, մի կորած գյուղի անուն, մի երկիր, որտեղ նա ասում էր, որ իրեն ավելի հուզական է զգում։

2006-ի սեպտեմբերի վերջին օրը Հանրապետության հրապարակը բեմի վերածված հրապարակ չէր հիշեցնում․ այն ավելի մոտ էր մեծ բաց տարածության, որտեղ պետությունները փորձում էին մշակույթով ձևակերպել այն, ինչ դիվանագիտական լեզուն սովորաբար սեղմում է երկու-երեք չոր նախադասության մեջ։ Ֆրանսիայի նախագահ Ժակ Շիրակը Երևանում էր, «Հայաստանի տարին Ֆրանսիայում» բացվում էր «Arménie, mon amie» անունով, Ազնավուրը կանգնած էր այն հրապարակում, որի անունը համերգից շատ առաջ էր կապվել զանգվածային հավաքների, ռազմական շքերթների, թանկարժեք լռությունների հետ։ Ֆրանսիական ինստիտուտի հետադարձ էջում այդ օրը մնացել է որպես նախաձեռնության բացման պահ՝ 2006-ի սեպտեմբերի 30, Ազնավուրի մեծ համերգ Երևանում, պաշտոնական ձևակերպմամբ՝ հարյուր հազարավոր հանդիսատեսի առաջ։ Շիրակի արխիվում նույն օրը կոչվում է «Charles Aznavour et ses amis»․ այդ «ընկերների» ցանկում, ֆրանսիական և լուսանկարչական արխիվների մանրատառերում, հայտնվում է Միշել Լեգրանի անունը՝ Նանա Մուսկուրիի, Լին Ռընոյի, Դանի Բրիլյանի, Իզաբել Բուլեի, Հելեն Սեգարայի կողքին։ Հայկական հիշողության մեջ այդ այցի տարեթիվը երբեմն շեղվել է՝ 2004, 2006, երբեմն էլ լղոզվել է «առաջին գալուստ» հարմար բառերի մեջ։ Փաստաթղթերը պահել են բեմի օրը․ սեպտեմբերի 30, 2006, Երևան, Հանրապետության հրապարակ, Ազնավուրի համերգի գիշեր, և այդ գիշերվա ստվերում՝ մի մարդ, որի անունը ամբողջ կյանքում ֆրանսիական էր հնչել, իսկ ընտանեկան ալբոմի խորքում պահված էր Դեր-Միքայելյան ազգանունը։

Լեգրանին Հայաստանում ներկայացնելու ամենահեշտ ձևը միշտ նույնն էր․ ֆրանսահայ մեծ կոմպոզիտոր, երեք «Օսկար», հինգ «Գրեմմի», Ազնավուրի սերնդակից, մոր կողմից հայ։ Այդ շարադասությունը հարմար է հանդիսավարի համար, հարմար է պաշտոնական հաղորդագրության համար, հարմար է հեռուստատեսային ռեպորտաժի համար։ Բայց Լեգրանի հայկականը այդտեղ չի սկսվում։ Այն սկսվում է մի գյուղի անունից, որը նա տալիս էր հարցազրույցում՝ Արաբկիր։ Նոյան Տապանի և France-Arménie-ի 2014-ի ֆրանսերեն հարցազրույցում, որտեղ էջի վրա հարևանությամբ երևում են նաև Մարսելի համայնքային լուրեր, հայկական ճաշարանի փոքր գովազդ և մշակութային օրացույց, Լեգրանին հարցնում են Հայաստանի մասին։ Նա պատասխանում է կարճ՝ «L’Arménie ! Mon pays d’adoption !»։ Հետո պատմությունը գնում է մոր կողմը․ մայրը՝ Մարսել Դեր Միքայելյան, կիսով չափ հայ էր, նրա մայրը ֆրանսուհի էր, հայրը՝ Սարգիս Դեր Միքայելյան։ Պապը, Լեգրանի հիշելով, շատ էր խոսում իր գյուղի՝ Արաբկիրի մասին, որը հետո մնաց Թուրքիայի տարածքում։ Նրա ընտանիքը կոտորվել էր, ինքը ոտքով հասել էր Ֆրանսիա։ Տղան տասը տարեկան էր, երբ պապը մահացավ։ Հայերեն նրան չսովորեցրեց։ Այդ չսովորեցրած լեզուն ամբողջ պատմության մեջ ավելի բարձր է հնչում, քան շատ հանդիսավոր նախադասություններ։

Սարգիս Դեր Միքայելյանի ճանապարհի շուրջ թվականները տարբեր աղբյուրներում նույնքան անհանգիստ են, որքան ընտանեկան հիշողությունը։ Լեգրանը France-Arménie-ի նույն հարցազրույցում կոտորածները տեղավորում էր XIX դարի վերջում, ասում էր, որ պապը ինը տարեկան էր, երբ ոտքով եկավ Ֆրանսիա։ Ֆրեմոյի կենսագրական նյութը գրում է, որ Սարգիսը 1894-ին փախել էր հայկական առաջին կոտորածներից հետո և Փարիզում հանդիպել Անրիետ Ռյուզեին։ Ֆրանսիական տարածաշրջանային մեկ այլ հրապարակում, որը հետևում է ընտանիքի ճյուղերին, թվերի կողքին դնում է երկակիություն՝ 1894–1896-ի համիդյան կոտորածներ կամ 1905–1906-ի հայ-թաթարական բռնություններ։ Հայկական որոշ նյութերում պատմությունը երբեմն կպչում է 1915-ին՝ ցեղասպանության մեծ և ճանաչելի տարեթվին, բայց Մարսել Դեր Միքայելյանը՝ Լեգրանի մայրը, Փարիզում ծնվել էր 1909-ին։ Թուղթը, ընտանեկան հիշողությունը և սփյուռքյան մեծ ողբերգության լեզուն այստեղ չեն նստում մեկ հարթ գծի վրա։ Պապի փրկությունը ավելի հին շերտից է գալիս, իսկ Լեգրանի հետագա խոսքը Հայաստանի մասին արդեն անցնում է 1915-ի հիշողության միջով։

Փարիզի Մենիլմոնտանում, 1932-ի փետրվարի 24-ին ծնված Միշել Ժան Լեգրանի համար հայկականությունը սկզբում ազգանվան գաղտնի հավելում էր մոր կողմում։ Հայրը՝ Ռայմոն Լեգրանը, երաժիշտ էր, կոմպոզիտոր, նվագախմբավար։ Մոր եղբայրը՝ Ժակ Դեր Միքայելյանը, ֆրանսիական երաժշտական աշխարհում դարձավ Ժակ Էլյան։ Քույրը՝ Քրիստիան Լեգրանը, տարիներ անց երգելու էր The Swingle Singers-ում։ Ընտանիքը արտաքինից ամբողջությամբ երաժշտական էր, ներսից՝ ցուրտ։ Ֆրեմոյի հրապարակած կենսագրական պատումում հայրը հեռանում է, երբ Միշելը չորս տարեկան էր։ Մայրը երեխաներին մեծացնում է տատիկի՝ Անրիետի հետ։ «Մայրիկ» բառը տանը արգելված էր․ երեխաները մորը դիմում էին անունով՝ Մարսել։ Լեգրանն իր մանկության գույնը տարիներ անց անվանել է մոխրագույն։ Այդ գորշության մեջ մնում էր հին ուղղահայաց Պլեյել դաշնամուրը, որը հայրը թողել էր տանը։ Երեխան ռադիոյով լսած մեղեդիները փորձում էր գտնել ստեղների վրա, որոնում էր ակորդը, հետո հաջորդը, հետո ամբողջական ընթացքը։ Ընտանեկան ջերմությունը դուրս էր մղվել սենյակից, բայց գործիքը մնացել էր պատի մոտ, լուռ և պատրաստ։

Հետո եկավ Կոնսերվատորիան։ Տասնմեկ տարեկանից Փարիզի կոնսերվատորիա, Նադյա Բուլանժեի դպրոց, դասական կարգապահություն, այն խիստ ֆրանսիական երաժշտական կրթությունը, որտեղ ֆանտազիան նախ սովորում է նստել ուղիղ մեջքով։ Լեգրանն ավարտեց երիտասարդ, արագ մտավ նվագախմբային աշխատանքի մեջ, 1950-ականներին ձայնագրեց «I Love Paris» ալբոմը, որը վաճառվեց միլիոնավոր օրինակներով, հետո Նյու Յորքում հավաքեց ջազային այնպիսի կազմեր, որոնց անունները արդեն առանձին պատմություն են՝ Մայլզ Դևիս, Ջոն Քոլթրեյն, Բիլ Էվանս։ Steinway-ի հրապարակած դիմանկարը հիշեցնում է այդ արագ վերելքը՝ մանկական պրակտիկայից մինչև 1958-ի նյույորքյան ջազային սեանսները և այն ֆիլմային լեզուն, որի մեջ Լեգրանի երաժշտությունը կարող էր մի քանի վայրկյանում անցնել բարոկկոյից ջազային վալսի, մեղմ սիրային թեմայից կտրուկ, գրեթե անհարմար հնչողության։

Այս ամբողջ ճանապարհի մեջ պապի սենյակից եկած Արևելքը պաշտոնական ուսումնական ծրագիր չէր։ France-Arménie-ի հարցազրույցում Լեգրանը պատմում է, որ պապի տանը գործիքներ կային, դրանցից մեկը՝ ուդ։ Փոքր Միշելը նրան երբեմն դաշնամուրով էր ուղեկցում, երբ Սարգիսը նվագում էր։ Պապը լսում էր Օում Քուլսում՝ 78 պտույտանոց սկավառակներով։ Տարիներ անց, Եգիպտոսում, Լեգրանը նստած էր բուրգերի մոտ և լսում էր նույն երգչուհուն արդեն կենդանի ձայնով։ Նրա հիշողության մեջ արաբական երաժշտությունը կապվում էր ջազի հետ՝ երկար իմպրովիզացիաներով, կրկնվող ու փոփոխվող տողերով, ձայնի ողբերգական քաշով։ Այդ հիշողության մեջ հայկական տունը, արաբական ձայնը, ֆրանսիական դաշնամուրը և ամերիկյան ջազը կանգնած են նույն սենյակում։ Լեգրանը դրանց միջև սահմանագիծ չէր քաշում։ Նա լսում էր։

Ֆրանսիական կինոն նրան ճանաչեց հենց այդ ունակությամբ՝ խոսքը վերածել մեղեդու այնպես, որ խոսքը չկորցնի իր առօրյա ծագումը։ Ժակ Դեմիի հետ «Շերբուրգի անձրևանոցները» դարձավ ամբողջությամբ երգվող ֆիլմ, որի մեջ երկխոսությունը չէր սպասում երգի համար բացված առանձին բեմի։ «Ռոշֆորի աղջիկները» հետագայում նույն գունավոր աշխարհի արևոտ հակադիր զույգն էր, բայց Լեգրանի երաժշտությունը ամենուր նույն վտանգավոր թեթևությունն ուներ․ այն հեշտ էր հիշվում, դժվար էր մոռացվում, և առավել դժվար էր բացատրել, թե ինչու է այդքան տխուր նույնիսկ այն ժամանակ, երբ ամեն ինչ փայլում է։ Courrier d’Erevan-ի մահախոսականում հիշեցվում էր նրա աշխատանքը ֆրանսիական Նոր ալիքի ռեժիսորների հետ՝ Ագնես Վարդա, Ժան-Լյուկ Գոդար, Ֆրանսուա Տրյուֆո, Ժակ Դեմի, և CNC-ի ձևակերպումը, ըստ որի՝ Դեմիի հետ նա ֆրանսիական կինոմյուզիքլը վերածեց առանձին ժանրի։

Ամերիկյան մրցանակային համակարգը նրա անունը դասավորեց թվերով, որոնք հեշտ է վերատպել ու հեշտ է սխալ գրել։ Grammy-ի պաշտոնական էջում Լեգրանի անունի դիմաց նշված է հինգ հաղթանակ, տասնյոթ առաջադրում։ Academy Awards-ի տվյալներով նրա երեք «Օսկարները» եկել են տարբեր կետերից․ «The Windmills of Your Mind»-ը՝ «Թոմաս Քրաունի գործից», «Summer of ’42»-ի երաժշտությունը, հետո «Yentl»-ի երգային երաժշտությունը։ «Շերբուրգի անձրևանոցները» նրան բերեցին ամերիկյան առաջադրումներ, բայց ոչ այն «Օսկարը», որը հայկական և ռուսական կարճ կենսագրականներում երբեմն սխալմամբ կցում են հենց այդ ֆիլմին։ Լեգրանի կենսագրությունը մրցանակային ցանկի կարիք չուներ, բայց մրցանակները ցույց են տալիս՝ ինչ հաճախությամբ էր նրա երաժշտությունը անցնում ֆրանսիական լեզվից դուրս, մտնում անգլերեն ֆիլմերի, ամերիկյան հեռուստատեսության, ջազային բեմերի, մեծ նվագախմբերի տարածք։

Երևանը նրան ընդունեց ուշ, երբ նրա մեղեդիներն արդեն վաղուց ապրում էին այստեղ առանց անձնագրային ստուգման։ «Շերբուրգի անձրևանոցների» երաժշտությունը խորհրդային հեռուստատեսային կրկնություններից, ձայնասկավառակներից, կինոակումբներից, ռադիոյից անցել էր այն մարդկանց հիշողության մեջ, որոնք Լեգրանի հայկական ծագման մասին հետո պիտի իմանային։ 2006-ի Հանրապետության հրապարակը այդ ուշ հանդիպման ամենատեսանելի կադրն էր՝ Ազնավուրի բեմ, Ֆրանսիայի նախագահ, Հայաստանի նախագահ, պաշտոնական բարեկամության մեծ լուսավորություն։ Լեգրանի համար այդ բեմում ամեն ինչ նաև ընտանեկան շրջադարձ էր․ պապի գյուղի անունը մնացել էր քարտեզի այլ կողմում, բայց պապի թոռը կանգնած էր Երևանում՝ ֆրանսիական մշակութային պատվիրակության մի մաս։ Այդ կադրը չափազանց հարմար էր սփյուռքյան խորհրդանշանի համար, բայց Լեգրանի խոսքը հետո ավելի անձնական դարձավ, երբ Երևանը բեմից իջավ դահլիճ, հյուրանոց, հարցազրույց, պարգևատրման սրահ։

2009-ի սեպտեմբերին նա վերադարձավ Երևան։ Hetq-ի անգլերեն ռեպորտաժը գրում էր, որ համերգի համար եկել էր կնոջ՝ օպերային և սիմֆոնիկ բեմերի հայտնի հարպահարուհի Կատրին Միշելի և դստեր՝ երգչուհի Քրիստինայի հետ։ Նույն օրերին Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսյանը նրան ընդունեց և Պատվո շքանշան հանձնեց․ պաշտոնական հաղորդագրություններում շեշտը դրված էր արվեստի, հայ-ֆրանսիական կապերի և հայ ժողովրդի հետ ունեցած կապի վրա։ Courrier d’Erevan-ը հետագայում այդ այցը կապելու էր Հայաստանի պետական երիտասարդական նվագախմբի և Սերգեյ Սմբատյանի հրավերի հետ։ Մի քանի օրերի մեջ Լեգրանը Երևանում դարձավ պետական արարողակարգի հյուր, համերգային դահլիճի մարդ և հեռուստատեսային հարցազրույցի հերոս։ Այդ երեք դիրքերը իրար հետ հաճախ չեն խոսում, բայց Լեգրանի դեպքում նույն նախադասությունն էր պտտվում բոլորի շուրջ՝ նա վերադարձել է արմատներին։

Այդ այցի ամենախոսուն նախադասություններից մեկը Hetq-ի հարցազրույցում էր։ Լեգրանը պատմում էր, որ առաջին անգամ քրոջ հետ Հայաստան գալուց հետո գտել էր հեռավոր ազգականների, հանդիպել էր մարդկանց, որոնց գոյության մասին մինչ այդ չէր իմացել, նվագել էր Հայաստանի ֆիլհարմոնիկ նվագախմբի հետ։ Հետո ասաց՝ իրեն զգացել է, կարծես նվագում էր զարմիկների, եթե ոչ եղբայրների հետ։ Այդ նախադասությունը հեշտ է դարձնել պաստառային, բայց հարցազրույցի մեջ այն շատ ավելի հանգիստ է նստած։ Նույն տեքստում նա պատմում էր մանկության հին դաշնամուրի մասին, այն մասին, որ մայրը աշխատում էր, իսկ ինքը ամբողջ օրը նվագում էր, և այն մասին, որ չի գրում դաշնամուրի մոտ․ գրում է լռության մեջ, սեղանի առաջ, որովհետև գործիքի մոտ մարդ ունի տասը մատ, իսկ երևակայության մեջ՝ անսահմանություն։ Հայաստանի մասին ասված նախադասությունը այդտեղ չէր ճչում։ Այն հայտնվում էր նույն շնչով, որով նա խոսում էր լռության, երաժշտության և աշխատանքի մասին։

2012-ին Երևանը նրան սպասում էր արդեն հոբելյանի անունով։ Լեգրանը ութսուն տարեկան էր։ Հոկտեմբերի 20-ին Արամ Խաչատրյան համերգասրահում նախատեսված համերգի մասին ռուսերեն և հայերեն լրատվամիջոցները գրում էին որպես Երևանի միջազգային երաժշտական փառատոնի մաս․ բեմում Հայաստանի պետական ֆիլհարմոնիկ նվագախումբն էր, դիրիժորական վահանակի մոտ՝ Էդուարդ Թոփչյանը, հարպի մոտ՝ Կատրին Միշելը, իսկ ծրագիրը կապվում էր Լեգրանի 80-ամյակին։ Հանրային ռադիոն այդ օրերին փոխանցում էր նրա խոսքը, որ ամենամեծ նվերը Հայաստանում այն ազգականների հետ հանդիպումն էր, որոնց նախկինում չէր ճանաչել։ Armenpress-ի բացառիկ հարցազրույցում նրան հարցնում էին՝ ինչ մտքով է գալիս Հայաստան։ Նա պատասխանում էր՝ ամեն անգամ մտածում է «պապերի երկրի» մասին, այստեղ ավելի հուզական է դառնում, պապը փախել էր Ֆրանսիա, այնտեղ ծնվել էր մայրը, և ինքը կուզենար սեղմել բոլոր հայերի ձեռքը։

Երկու տարի անց, France-Arménie-ի հարցազրույցում, երբ նրան հիշեցրին, թե իբր նա իր 80-ամյակը նշել է Հայաստանում, Լեգրանը արձագանքեց անսպասելի սառնությամբ․ ասաց՝ ոչ, ճիշտ չէ, բայց խնդիր չկա, կարող էր լինել։ Այդ փոքր ուղղումը հետաքրքիր է, որովհետև Երևանի պաշտոնական և մշակութային օրացույցում 2012-ի այցը հենց հոբելյանական էր հնչում։ Լեգրանի հիշողության մեջ, հավանաբար, այն չէր նստել որպես ծննդյան արարողություն։ Նրա համար ավելի ամուր էին մնացել ուրիշ մանրամասներ՝ պապի գյուղը, չսովորած հայերենը, գտած ազգականները, Հայաստանի մեջ զգացող հուզականության հանկարծակի ավելացումը։ Հոբելյանը կազմակերպիչների լեզուն էր։ Նրա լեզուն ավելի տնային էր, երբեմն էլ անհարմար՝ ինչպես այն նախադասությունը, որով ասում էր, որ պապը հայերեն չսովորեցրեց։

Ցեղասպանության թեման Լեգրանի մոտ չի հայտնվում որպես սովորական քաղաքական հայտարարության պարտադիր հատված։ Armenpress-ի 2012-ի հարցազրույցում նրան հարցնում էին Ֆրանսիայի հայերի և ճանաչման պայքարի մասին։ Նա պատասխանում էր, որ Ֆրանսիայում հայերը պայքարում են իրենց պահանջների ճանաչման համար, ինչպես հրեաները՝ Շոայի դեպքում։ Այդ ձևակերպումը ոչ դիվանագիտական էր, ոչ էլ ակադեմիական։ Այն գալիս էր ֆրանսիական հանրային հիշողության տարածքից, որտեղ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը սփյուռքի կազմակերպված քաղաքական ու մշակութային աշխատանքի երկար թեմա էր։ Նույն տարվա մեկ այլ հաղորդագրության մեջ՝ Ռոստովի համերգից հետո, Լեգրանը պատմում էր, որ աշխատում է Հայաստանի համար նոր ստեղծագործության վրա, նվիրված 1915-ի ցեղասպանությանը, որից տուժել էին նաև իր հարազատները։ Անունը դեռ որոշված չէր․ նա չէր բացառում «Requiem to Armenia» վերնագիրը։ Այդ վերնագիրը մամուլի տեքստում մնաց որպես բաց դուռ՝ մութ, ուղիղ, առանց լրացուցիչ զարդերի։

Լեգրանի և Հայաստանի հարաբերության մեջ ամեն անգամ հայտնվում էր մեկ փոքր տարօրինակություն․ որքան ավելի շատ էին նրան պաշտոնապես գրկում որպես հայազգի մեծություն, այնքան ավելի պարզ էր դառնում, որ նրա հայկականությունը մեծացել է առանց համայնքային սովորական գործիքակազմի։ Նա հայերեն չգիտեր։ Մայրը՝ Մարսել Դեր Միքայելյանը, Փարիզի միջավայրի մարդ էր։ Պապը պատմել էր Արաբկիրի մասին, բայց լեզուն չէր փոխանցել։ Գործիքներն էին մնացել, ձայնասկավառակները, ընտանիքի կոտրված պատմությունը, երեխայի մատները՝ դաշնամուրի վրա։ Լեգրանի հայկական կապը եկեղեցական արձանագրության կամ դպրոցի վկայականի կարգի չէր։ Այն շարժվում էր հիշողության միջով՝ մի սենյակից մյուսը, մի գործիքից մյուսը, մի բեմից մյուսը։ Երբ Հայաստանի մամուլը գրում էր «հայկական արմատներ», այդ արտահայտության տակ իրականում քիչ բառեր կային և շատ ձայներ։

Այստեղից էլ գալիս է նրա երաժշտության մասին ամենահետաքրքիր սխալը։ Լեգրանի մեղեդիները հաճախ են անվանում «ֆրանսիական»՝ անձրև, ավտոմեքենաների ապակիներ, բացվող ու փակվող դռներ, Դեմիի գունավոր փողոցներ, Փարիզի սենտիմենտալ քաղաքային օդ։ Այդ բնորոշումը աշխատում է այնքան ժամանակ, մինչև հիշում ես պապի ուդը, Օում Քուլսումի երկար ձայնը, ջազի իմպրովիզացիան, այն փաստը, որ Լեգրանը երգը երբեք չէր դիտում որպես ուղիղ գիծ։ Նրա մոտ մեղեդին հաճախ սկսվում է հեշտ, հետո աննկատ թեքվում է, մի բառի տակ դնում է մի փոքր ցավ, որը տեսարանը դեռ չի խոստովանել։ «The Windmills of Your Mind»-ի պտույտը, «Summer of ’42»-ի մեղմ, գրեթե կիսաձայն հիշողությունը, «Yentl»-ի աղոթական բարձրացումը կարող են ընթերցվել տարբեր երաժշտական լեզուներով։ Լեգրանը չէր բացատրում այդ խառնուրդը ծագումով։ Նա այն պահում էր աշխատանքի մեջ։

Այդ աշխատանքը նրան տարավ դեպի մարդիկ, որոնց անունները սովորաբար հավաքում են կենսագրության շքեղ պարբերության համար՝ Էդիթ Պիաֆ, Իվ Մոնտան, Մորիս Շևալյե, Մայլզ Դևիս, Սառա Վոն, Սթեն Գեց, Ռեյ Չարլզ, Բարբրա Սթրեյզանդ։ Hetq-ի 2009-ի հրապարակումը թվարկում էր այդ անունները և հիշեցնում, որ նրա երգերը կատարել են Ֆրենկ Սինատրան, Նինա Սիմոնը, Թոնի Բենեթը։ Բայց այդ ցուցակների մեջ էլ Լեգրանը մնում է տարօրինակ կերպով անհատական։ Նա չէր պատկանում մեկ ճամբարի։ Ֆրանսիական կինոն նրան ճանաչում էր որպես իր ներսի ձայն, ամերիկյան ակադեմիան՝ մրցանակակիր կոմպոզիտոր, ջազային աշխարհը՝ մեծ նվագախմբի մարդ, Հայաստանը՝ մոր կողմից վերադարձող թոռ։ Իրական կյանքում այդ ամենը տեղի էր ունենում առանց կարգավորված հերթականության։ Մի օր Նյու Յորքի ստուդիա, մի օր Փարիզի ձայնագրություն, մի օր Երևան, մի օր հարցազրույց, որտեղ անսպասելիորեն հայտնվում է Արաբկիրը։

Հայաստանի պաշտոնական լեզուն Լեգրանի շուրջ աշխատում էր կանխատեսելի զգուշությամբ։ Նախագահական շնորհավորանքներում և պարգևատրման հաղորդագրություններում նա ներկայացվում էր որպես ժամանակակից երաժշտության մեծ դեմք, որի արվեստը ամրացնում է Հայաստանի և Ֆրանսիայի կապերը։ 2012-ի հոբելյանական շնորհավորական ուղերձում Սերժ Սարգսյանը գրում էր նրա երկու հայրենիքների՝ Հայաստանի և Ֆրանսիայի կապերի ամրացման մասին։ Այդ նախադասությունը պետական արձանագրության համար բնական էր։ Լեգրանի սեփական արտահայտություններում նույն միտքը ավելի քիչ հղկված տեսք ուներ։ Նա ասում էր՝ Հայաստանում իրեն զգում է պապերի երկրում։ Նա ասում էր՝ ուզում է բոլոր հայերի ձեռքը սեղմել։ Նա ասում էր՝ հայերն իր հետ կապված են անքակտելի կապերով։ Այդ բառերը կարող էին հայտնվել պետական հաղորդագրության կողքին, բայց այնտեղից չէին գալիս։ Դրանց մեջ կար տարեց մարդու ջերմություն, որը չի փորձում ճշտել արխիվային տարեթիվը, երբ հիշում է իր պապի փրկվելը։

Ազնավուրի հետ համեմատությունը անխուսափելի է, բայց այն հաճախ ծուլացնում է պատմությունը։ Ազնավուրը հայկական հանրային հիշողության մեջ մտավ հստակ, քաղաքականապես ձևակերպված, բարեգործական, դիվանագիտական, հանրային դերակատարությամբ։ Լեգրանը գալիս էր կողքից՝ երաժշտության ուղիղ անցումով, ավելի քիչ խոսքերով, երբեմն անսպասելի անկեղծությամբ։ 2006-ի հրապարակում նրանք կարող էին կանգնել նույն բեմի տրամաբանության մեջ։ 2009-ին ու 2012-ին Լեգրանը Երևանում արդեն այլ ռիթմ ուներ՝ համերգային, ընտանեկան, երբեմն գրեթե մասնավոր։ Նրա կապը հայության հետ չէր ստացել Ազնավուրի ինստիտուցիոնալ ծավալը, բայց հենց դրա պատճառով էլ երբեմն ավելի անպաշտպան էր երևում։ Մի մարդ գալիս էր ու ասում, որ իր պապը պատմել է Արաբկիրի մասին, որ ինքը հայերեն չի սովորել, որ Հայաստանում ավելի հուզական է դառնում։ Դրա վրա դժվար է կառուցել պաշտոնական մեծ պատմություն։ Դրա վրա հնարավոր է ճանաչել կորուստի մանր կառուցվածքը։

2019-ի հունվարի 26-ին Միշել Լեգրանը մահացավ Փարիզում՝ 86 տարեկանում։ Մահվան լուրը տարածեցին ֆրանսիական և միջազգային գործակալությունները, Grammy-ն հիշեցրեց նրա հինգ մրցանակներն ու տասնյոթ առաջադրումները, կինոաշխարհի մահախոսականները՝ երեք «Օսկարները», Դեմիի ֆիլմերը, «Legrand Jazz»-ը, Ուելսի «The Other Side of the Wind»-ի ուշ հայտնված երաժշտական հետքը։ Հայաստանի ֆրանսիական դեսպանը, Courrier d’Erevan-ի փոխանցմամբ, Facebook-ում գրել էր, որ Հայաստանի սրճարաններում և տներում Լեգրանի մեղեդիները հիշեցնելու են նաև նրա հայկական ծագման մասին, որով այստեղ հպարտանում էին։ Այդ նախադասության մեջ կար հայկական ընդունման մի ամբողջ մեխանիկա․ երբ աշխարհում հայտնի մարդը ունի հայկական գիծ, այդ գիծը Հայաստանում դառնում է սեփական հիշողության մաս, երբեմն չափազանց արագ, երբեմն չափազանց վստահ։ Լեգրանի դեպքում այդ սեփականացումը ամբողջովին դատարկ չէր։ Նա ինքն էր պարբերաբար բացում դուռը՝ պապի անունով, Արաբկիրի անունով, Հայաստանի հանդեպ հուզականությամբ։

Նրա մահից հետո հայկական մամուլում կրկնվեց նույն շարքը՝ ֆրանսիացի կոմպոզիտոր, հայազգի, «Օսկար», «Գրեմմի», Ազնավուրի բարեկամ, Հայաստանի Պատվո շքանշանակիր։ Այդ շարքը ճիշտ էր, բայց Լեգրանին այնտեղից հանելիս մնում էր ավելի հետաքրքիր մարդը։ Երեխա, որին մայրը մայրիկ կոչել չէր թողնում։ Տղա, որ իր հոր թողած դաշնամուրը դարձնում է ընկեր։ Թոռ, որ պապի ուդի կողքին նստած դաշնամուրով ուղեկցում է մի մեղեդի, որի լեզուն լիովին չի հասկանում։ Երիտասարդ կոմպոզիտոր, որ ֆրանսիական կինոյում խոսքը երգի է վերածում այնպես, կարծես ամենօրյա խոսակցությունն էլ վաղուց երաժշտություն էր, և մարդը միայն ուշ էր դա նկատում։ Ծեր վարպետ, որ Երևանում լրագրողին ասում է՝ այստեղ պապերի երկիրն է, և այդ նախադասությունը ավելի շատ ընտանեկան սեղանի մոտ ասված խոսք է հիշեցնում, քան դիվանագիտական ժեստ։

2014-ի France-Arménie-ի էջում հարցազրույցի տողերը շարած են սովորական համայնքային թերթի հարթությամբ։ Վերևում՝ «Նոյան Տապան» անունը, կողքին՝ ֆրանսերեն համայնքային լուրեր, գովազդներ, միջոցառումների մանր տեղեկություններ։ Մի հատվածում Միշել Լեգրանն է՝ տարեց, արդեն լեգենդի կարգավիճակով, բայց հարցին պատասխանում է ոչ թե լեգենդի, այլ թոռան կարճությամբ։ Պապը Արաբկիրից էր։ Նրա ընտանիքը սպանվել էր։ Նա ոտքով եկավ Ֆրանսիա։ Նա ինձ հայերեն չսովորեցրեց։ Էջի վրա այդ նախադասությունից հետո կյանքը շարունակվում է՝ ուրիշ նյութ, ուրիշ հասցե, ուրիշ հայտարարություն։ Լեգրանի պատմության մեջ նույնպես այդպես է․ լեզուն չկա, գյուղը քարտեզի մյուս կողմում է, պապը վաղուց չկա, դաշնամուրը մնացել է սենյակում, և ինչ-որ տեղ, ֆրանսիական հին ֆիլմի անձրևոտ կադրում, ուդի հեռավոր ձայնը դեռ չի ավարտվել։