Եվա Կանս. այն աղջիկը, որ դիպլոմը տվեց հորը և գնաց երգի հետևից

12 ՀՈՒՆԻՍԻ, YEREVAN ONLINE Mag., ԱՄՆ, ԼՈՍ ԱՆՋԵԼԵՍ

Եվա Կանսի մասին խոսելիս բառերը հեշտությամբ կարող են մեծանալ։ Բեմ, հայրենիք, կարոտ, հավատք, վերադարձ։ Բայց նրա կյանքի խորքում ամեն ինչ սկսվում է շատ լուռ տեղից՝ Երևանի մի բակից, տան մեջ ապրող սիրուց, հոր հայացքի մեջ պահված անհանգստությունից, մոր ձայնից, որ հեռավորությունից անգամ փորձում էր հասնել դստեր հոգուն։ Եվ այդ ամենի մեջ՝ երգից, որը նրա կյանք չի մտել ինչ-որ օր։ Այն կարծես վաղուց այնտեղ էր։ Մինչ անունը, մինչ բեմի լույսը, մինչ Լոս Անջելեսի հեռավորությունը։

Նա ծնվել է Երևանում, մի ընտանիքում, որտեղ սերը բարձրաձայնվող խոստում չէր, առօրյա շնչառություն էր։ Ծնողները սիրել են իրար, սիրով ամուսնացել, սիրով ապրել, և այդ սերը Եվայի համար դարձել է աշխարհի առաջին ձևը։ Մարդու մանկության մեջ կան բաներ, որոնք հետո չեն հիշվում որպես դրվագ, որովհետև շատ խորն են նստում։ Տան ջերմությունը այդպիսի բան է։ Այն չի մնում հիշողության լուսանկարի մեջ, մտնում է մարդու ձայնի, շարժման, աչքերի խորքը։

Այդ սիրո մեջ մեծացած աղջիկը հանգիստ անկյունում նստող երեխա չէր։ Նա վառ էր, շարժուն, աղմկոտ, առաջնորդող։ Մանկապարտեզում առաջ էր ընկնում մյուսներից, դպրոցում՝ խմբակների ու միջոցառումների մեջ էր, բակում՝ երեխաներին հավաքողը, կազմակերպողը, դերեր բաժանողը։ Այդ ամենը դեռ չէր կոչվում բնավորություն, չէր ձևակերպվում որպես ուժ, չէր հասկանում անգամ ինքը։ Երեխան պարզապես ապրում էր իր ներսից եկող շարժումով։ Հետո տարիները ցույց տվեցին, որ այդ շարժումը պատահական չէր։ Այն իր մեջ տանելու էր բեմ, ուրիշ քաղաքներ, ուրիշ փորձություններ։

Երգը Եվայի կյանքում չի սկսվում այն պահից, երբ մարդիկ հարցնում են՝ ինչ մասնագիտություն ես ընտրելու։ Նա իրեն հիշում է երգելով։ Մանկապարտեզում, դպրոցում, ինստիտուտում։ Նրան առաջ էին մղում, կանգնեցնում մենակատարի տեղում, վստահում բեմը, ձայնը, պահի կենտրոնը։ Դպրոցում «Անուշ» են բեմադրել, և նա եղել է Անուշը։ Այդպիսի փորձերը մանկության մեջ կարող են թվալ գեղեցիկ խաղ, բայց երբ մարդ հետ է նայում, հասկանում է՝ կյանքը երբեմն իր նշանները շատ շուտ է տալիս։ Ուղղակի մենք ուշ ենք կարդում դրանք։

Հետո եկավ տարիքը, երբ երգի շուրջ ընտանիքը պիտի զգուշություն ցուցաբերեր։ Հայրը ցանկացավ, որ երգը մնա սիրելի զբաղմունք, իսկ մասնագիտությունը լինի ավելի ապահով դաշտում։ Եվան ընդունվեց միջազգային հարաբերություններ, սովորեց, ավարտեց։ Դիպլոմը տվեց հորը և ասաց այն խոսքը, որը նրա կյանքի մեջ հնչում է ինչպես խաղաղ, բայց վերջնական որոշում․ «Պապ, ես գնում եմ իմ երգի հետևից, որովհետև դա իմն ա։ Ես ինձ ինչ հիշում եմ, ես երգում եմ»։

Այդ դրվագի մեջ հայկական ընտանիքների համար շատ ճանաչելի մի նրբություն կա։ Հայրը չէր ուզում կոտրել դստեր ներսի լույսը, բայց ուզում էր պաշտպանել նրան աշխարհի անկանխատեսելիությունից։ Ծնողի վախը հաճախ սիրո ուրիշ լեզու է։ Եվայի պատասխանը նույնպես հակառակություն չէր հոր դեմ։ Դա վերադարձ էր դեպի իր ներսի ճշմարտությունը։ Նա կատարեց հոր խնդրանքը, հետո իր ձեռքերի մեջ պահած դիպլոմով կարծես ասաց՝ պարտքս տվել եմ, հիմա պիտի գնամ այնտեղ, որտեղից ինձ կանչում են։

Այդտեղից երգը այլևս չէր կարող մնալ կողքի դարակում պահված սիրելի բան։ Այն սկսեց պահանջել իր ամբողջ տարածքը։ Երգի պետական թատրոնը և Արթուր Գրիգորյանի դպրոցը նրա համար դարձան ոչ այնքան մասնագիտական միջավայր, որքան խստության և ծառայության դաս։ Այդ դպրոցում երգիչը միշտ պատրաստ պիտի լիներ։ Քնից արթնացնեն՝ պիտի երգի։ Դրսում լինի, բակում, հացի սեղանի շուրջ, լոգանքի տակ՝ պիտի հիշի, որ իր ձայնի առաջ պատասխանատվություն ունի։

Այդ մտքի մեջ շոու-բիզնեսի արտաքին փայլ չկա։ Կա ներքին կարգապահություն։ Կա այն զգացումը, որ արտիստ լինելը չի սկսվում լուսարձակների միանալուց և չի ավարտվում ծափահարություններից հետո։ Այն մարդու մեջ ապրող մշտական արթնություն է։ Ձայնը մարմնի մեջ է, շունչը՝ հոգու հետ, իսկ բեմը՝ նախ մարդու ներսում։ Եվան տարիներ հետո է խորությամբ հասկացել այդ դպրոցի թողած հետքը։ Երիտասարդ տարիքում մարդ երբեմն չի զգում, թե ինչ են իր մեջ դնում ուսուցիչները։ Հետո, հեռավորության վրա, պարզվում է՝ որոշ խոսքեր մնացել են ոսկորների մեջ։

Երևանում երգչուհի դառնալը նրա երիտասարդ տարիներին իր հետ բերում էր ոչ թեթև ստվերներ։ Կային կարծրատիպեր, կասկածի հայացքներ, անարդար չափումներ։ Երգչուհու մասին հաճախ դատում էին մակերեսով, ոչ խորքով։ Եվան այդ հայացքները զգացել է, բայց չի թողել, որ դրանք որոշեն իր չափը։ Նրա ներսում վաղուց կար ցանկություն՝ ապրել այնպես, որ իր անունը կապված լինի արժանապատվության, բարոյականության, բեմական խարիզմայի, մարդկային մաքրության հետ։ Այդ ցանկության մեջ անձնական մի շատ տաք գիծ կար՝ ծնողին հպարտացնելու կարիք։

Նրա վստահությունը երբեմն կարող է կտրուկ հնչել, բայց այդ վստահության խորքում ինքն իրեն ճանաչող մարդու հանդարտություն կա։ Նա գիտի, թե ինչից է կազմված։ Գիտի, որ իր մեջ մանկուց եղել է առաջնորդելու, առաջ գնալու, չհանձնվելու բնազդը։ Եվ միաժամանակ պնդում է, որ ճանաչումը իրեն չի տարել մեծամտության։ Մեկ մարդ ճանաչի, թե հազար, ինքը փորձում է մնալ նույնը։ Երևանը փոքր քաղաք է, և մարդու անունը այնտեղ արագ է դառնում խոսակցության առարկա։ Հին ծանոթությունները երբեմն չեն դիմանում նոր իրականությանը։ Եվան տեսել է վերաբերմունքի փոփոխություն, հարվածներ, խնդիրներ, բայց այդ ամենի մասին խոսում է առանց դռներ բացելու։ Որոշ ցավեր խոսքի մեջ չեն տեղավորվում։ Դրանք մնում են ձայնի ետևում։

Բեմում նրա ներկայությունը հաճախ կարելի է ընկալել որպես պաշտպանիչ շերտ, բայց ինքը չի ընդունում այդ ձևակերպումը։ «Ես չունեմ կերպար», ասում է նա։ Այդ նախադասության մեջ կա մերժում՝ սարքվածության հանդեպ։ Նրա համար բեմական ուժը հագուստ չէ, որը հագնում են ելույթից առաջ։ Այն իր հետ եկել է մանկապարտեզից, դպրոցից, համալսարանից, հետո՝ օվկիանոսից այն կողմ։ Մարդիկ, որոնք նրան մոտիկից ճանաչում են, գիտեն՝ բեմի վրա երևացողը կյանքից կտրված շինություն չէ։ Այն նույն մարդն է՝ ավելի խտացած, ավելի լուսավորված, ավելի լսելի։

Այդ ուժը, սակայն, քարացած չէ։ Այն ներսում պահում է ցավը տեսնելու և դրա հետ չնույնանալու կարողություն։ Երբ Եվան նոր էր տեղափոխվել Միացյալ Նահանգներ, ծնողների հետ խոսում էր ամեն օր, բայց չէր ուզում, որ Երևանում իմանան իր դժվարությունների մասին։ Մայրը երբեմն զգում էր, տեղեկանում, զանգում, ասում՝ չնեղվես, չկոտրվես, չհիասթափվես։ Եվան պատասխանում էր․ «Մամ, էդ բառերը ինձ ծանոթ չեն»։

Այդ խոսքի մեջ մարդուն խաբող անխոցելիություն չկա։ Կա ներքին ուխտ, որ ցավը կարող է մտնել կյանք, բայց չի նստելու ղեկին։ Կա հավատքի պինդ թել, որին նա բռնվում է, երբ աշխարհը դառնում է խիտ, երբ մարդիկ ցավեցնում են, երբ ճանապարհը սկսում է երկար ու մենակ թվալ։ Նա իր կյանքը դիտում է որպես դպրոց։ Այդ դպրոցում ամեն դաս հաճելի չէր։ Բայց ամեն դաս ինչ-որ բան ավելացրեց այն Եվային, որը հիմա կանգնած է բեմի վրա և չի փորձում բացատրել իր ուժը չափից շատ։ Որոշ ուժեր բացատրությունից փոքրանում են։

Միացյալ Նահանգներ տեղափոխվելը նրա համար դարձավ մերկության դպրոց։ Համերգներով աշխարհ շրջելը ուրիշ փորձ է․ մարդը մեկնում է, երգում, վերադառնում տուն։ Տեղափոխվելը տանն ու իր միջև երկար տարածություն դնելու որոշում է, թեկուզ այդ որոշումը թելադրված լինի կյանքի ընթացքով։ Հեռավոր երկրում մարդ սկսում է հասկանալ, թե ինչ ունի իրապես։ Երբեմն պարզվում է՝ նախ ունի իրեն, իր հավատքը, իր ձայնը, իր ներսի կարգապահությունը։ Մնացածը պիտի կառուցել։

Լոս Անջելեսը հայկական միջավայր ունի, բայց միջավայրը միշտ չէ, որ պատրաստ գրկախառնություն է նոր եկած արտիստի համար։ Եվան այնտեղ նորից պիտի ձեռք բերեր լսարան, նորից պիտի լսելի դարձներ իր անունը, նորից պիտի կանգներ այն մարդկանց առաջ, որոնք իրեն դեռ չէին ճանաչում։ Սոցիալական հարթակներում այդ ժամանակ իր ներկայությունը այնքան ակտիվ չէր, որ ամեն ինչ արագ բացվեր։ Պետք էր աշխատել դանդաղ, համառ, առանց արագ արդյունքի երաշխիքի։

Նա ընտրեց կենդանի համերգի ճանապարհը։ Կենդանի նվագակցությամբ, երաժիշտներով, բենդով, կենդանի ձայնով։ Դա կազմակերպչական առումով դժվար էր, թանկ, հոգնեցնող։ Մարդիկ հարցնում էին՝ ինչի՞դ է պետք։ Եվան իր համար դրեց ավելի լուռ չափանիշ․ թող դահլիճում լինի հարյուր մարդ, բայց այդ հարյուրը լինի իրեն լսող, իրեն հասնող, իր հետ կապ հաստատող։ Այդպես սկսվեցին նրա լոսանջելեսյան համերգները։ Եվ այդ ընթացքը թվերի մասին չէ։ Դա հավատարմության մասին է՝ ձայնին, հանդիսատեսին, երաժշտության կենդանի շնչին։

Սփյուռքի հայ հանդիսատեսի հետ հանդիպումը ուրիշ խորք ունի։ Այդ մարդկանց մեջ հայրենիքը ապրում է երբեմն ոչ որպես ամենօրյա իրականություն, այլ որպես հիշողություն, ընտանեկան պատմություն, լեզվի հնչյուն, սեղանի շուրջ ասված խոսք, կորցրած փողոցի անուն։ Բեմից այդ կարոտը զգացվում է։ Այն չի աղմկում, բայց ներսում լարված է։ Երևանում հայկական երգը շնչում է իր բնական միջավայրի մեջ, Լոս Անջելեսում այն դառնում է կամուրջ դեպի այն տունը, որը շատերի համար մնացել է հեռվում։ Երբեմն բացակայությունն ավելի ուժեղ է հնչում, քան ներկայությունը։

Հեռավորությունը փոխեց նաև Եվայի սեփական հայացքը Հայաստանի հանդեպ։ Յոթ տարի Երևանում չլինելուց հետո նա վերադարձավ այն զգացումով, որ գուցե քաղաքը իրեն այլևս չի հիշում։ Բայց քաղաքը պահել էր նրա անունը։ Փողոցում, խանութներում մարդիկ ճանաչում էին։ Իր կողքին եղած երիտասարդ աղջիկը զարմացել էր, որովհետև չէր պատկերացնում, որ Երևանում այդքան մարդ գիտի Եվային։ Ինքը նույնպես ապշել էր։ Այդպիսի պահերը արտիստի համար ավելի խորն են, քան պաշտոնական խոսքերը։ Քաղաքը քեզ ճանաչում է ոչ բեմից, ոչ պաստառից, այլ առօրյա հայացքով։ Եվ հանկարծ հասկանում ես՝ քո ձայնը ամբողջովին չի հեռացել այստեղից։

Վերադարձը նրա համար այցի փակ էջ չդարձավ։ Նա նկարահանեց տեսահոլովակներ, նորից մեկնեց ԱՄՆ, բայց Երևանի հետ կապը սկսեց պահանջել շարունակություն։ Համերգ, նոր տեսահոլովակ, նոր հանդիպում քաղաքի հետ։ Այդ ցանկության մեջ կա ոչ միայն ստեղծագործական պլանավորում, այլ պատասխան լսող մարդկանց կանչին։ Երբ մարդիկ հարցնում են՝ ինչու համերգ չի անում, այդ հարցի մեջ Եվան լսում է հիշողություն։ Լսում է, որ դեռ կան մարդիկ, որոնց համար իր երգը մնացել է ինչ-որ տեղ։

Նրա երգերը ծնվում են պահի գույնից։ Մեղեդիները հիմնականում ինքն է գրում։ Խոսքերը երբեմն գալիս են իր ձեռքով, երբեմն ուրիշների հետ։ Նա չի նստում երգ ստեղծելու՝ շուկային հարմարվելու հաշվարկով։ Չի փորձում արհեստականորեն գտնել այն բանաձևը, որը բոլորը կերգեն։ Սպասում է ներսում հասունացող պահին։ Յուրաքանչյուր շրջան իր հետ բերում է իր հնչյունը, իր բառը, իր լռությունը։ Եվ եթե այդ լռության մեջ երգը չի ծնվում, այն չի կարելի ստիպել։

«Ուր է սերը» երգի մեջ նա լսում է մի հարց, որի առջև կյանքում կանգնած են եղել շատերը։ Այդ հարցը անձնական ցավից դուրս է գալիս և դառնում մարդկային ընդհանուր որոնում։ «Օրոր»-ը ծնվում է հայրենիքի կարոտից։ Եվան վստահ է՝ եթե ապրեր Երևանում, այդ երգը չէր գրվի։ Հեռավորությունը երբեմն բացում է այն, ինչ մոտիկությունից չի երևում։ Երբ քաղաքը քո ամենօրյա շնչի մեջ է, նրա արժեքը խառնվում է սովորականությանը։ Երբ հեռու ես, սովորականը սկսում է լուսավորվել։ Փողոցը, ձայնը, լեզուն, օդը, մարդկանց քայլքը՝ ամեն ինչ ստանում է կորցնելու վախի նուրբ փայլ։

Կարոտը Եվայի մոտ քաղցրացված զգացողություն չէ։ Այն ներսում աշխատող լուռ ճնշում է, որը մի օր դառնում է երգ։ Կարոտի մեջ հայրենիքը չի վերածվում գեղեցիկ պատկերազարդման։ Այն մնում է կենդանի՝ երբեմն ցավեցնող, երբեմն կանչող, երբեմն անհասանելի։ Եվ այդ կենդանությունը պահելու համար երգը պիտի լինի ազնիվ։ Հանդիսատեսը զգում է, երբ կարոտը ասված է հիշողությունից, և զգում է, երբ այն ասված է սովորած բառերով։

Նրա ստեղծագործական աշխարհի մեջ հավատքը առանձնահատուկ տեղ ունի։ Եվան երկար ժամանակ ցանկացել էր գրել հոգևոր երգ։ Չէր ուզում կրկնել ծանոթ աղոթական ձևերը, չէր ուզում գնալ պատրաստի ճանապարհով։ Ուզում էր, որ այն գա ներսից՝ իր ձայնի, իր որոնման, իր հավատքի միջով։ Մի օր, տանը նստած, հեռախոսով խոսելիս, այդ ցանկությունը հասավ մի կետի, որտեղ այլևս չէր կարելի հետաձգել։ Զանգն անջատեց, նստեց, և բառերն ու երաժշտությունը եկան արագ։ Նա այդ պահը կապում է վերևից իջնող շնորհի հետ։

Հավատքի մասին նա չի խոսում քարոզողի ձայնով։ Նրա հավատքը բարձրախոսով ասվող հավատք չէ։ Այն ներսի հենարան է, դժվար պահին ձեռք դնելու տեղ, լուռ վստահություն, որ մարդուն տրվածը պատահական չէ։ Եվայի համար երգը Աստծուց ստացած շնորհ է։ Իսկ շնորհը պահելու մի ճանապարհ կա՝ բաժանել։ Չփակել այն սեփական փառքի մեջ, չպահել ինքն իր համար, չվերածել ցուցադրության։ Տրված ձայնը պիտի գնա մարդկանց մոտ, անգամ եթե մարդիկ երբեմն ցավեցրել են, չեն հասկացել, չեն գնահատել, չեն պաշտպանել։

Այստեղ է նրա խոսքի ամենախոր շերտերից մեկը։ Նա կարող է հիասթափվել մարդկանցից, միջավայրից, վերաբերմունքից, անարդարությունից։ Բայց երգից չի հիասթափվել։ Որովհետև երգը իր մեջ ուրիշ կարգավիճակ ունի։ Այն արտաքին աշխարհի տրամաբանությամբ չի չափվում։ Այն իրեն տրված է ավելի բարձր տեղից, և այդ պատճառով չի կարող կորցնել արժեքը մարդկանց վարքի պատճառով։ Մարդիկ կարող են փակ դուռ լինել, անտարբեր պատ, դժվար հիշողություն։ Երգը մնում է բաց տարածք։

Նրա հիշողության մեջ կան միջազգային մրցույթներ, բեմեր, որտեղ Հայաստանը դեռ պետք էր ներկայացնել բառացիորեն։ Մարդիկ հարցնում էին՝ որտեղից ես, և «Armenia»-ն շփոթում էին «Romania»-ի հետ։ Այդ բեմերում նա ոչ միայն երգում էր, նաև իր երկրի անունն էր բարձրացնում այնտեղ, որտեղ այդ անունը անծանոթ էր։ Հետո, երբ վերադարձել է Երևան և ուզել, որ ցուցադրվի այդ հաջողությունը, լսել է՝ գումար տուր, կցուցադրենք։ Այդպիսի դրվագները մարդու մեջ կարող են ծանր նստել։ Եվայի մեջ դրանք փակել են վստահության որոշ դռներ, բայց չեն փակել երգի ճանապարհը։

«Ամեն ինչից հիասթափվել եմ, բացի երգից»․ այս խոսքը նրա կյանքում հնչում է ոչ որպես գեղեցիկ նախադասություն, այլ որպես տարիների միջով անցած վկայություն։ Այդտեղ կա աշխատանք, վիրավորանք, չասված հոգնածություն, պայքար, երբեմն՝ մենակություն։ Կան մարդիկ, որոնք փորձել են հետ պահել, խանգարել, մարել այն գույնը, որը տեսել են նրա մեջ։ Բայց երգը մնացել է այն տեղը, որտեղ Եվան չի զիջել։ Մարդ չի կարող դավաճանել այն բանին, որը իր ներսում աղոթքի պես է ապրում։

Սերը Եվայի աշխարհում առանձին թեմա չէ, որը սկսվում և ավարտվում է որևէ երգի վերնագրով։ Այն գալիս է տան առաջին ջերմությունից, ծնողների սիրուց, հետո անցնում է դեպի հայրենիք, հանդիսատես, հավատք, ստեղծագործական միջավայր։ Նա ուզում է պետք լինել իր ժողովրդին՝ Հայաստանում, ԱՄՆ-ում, տարբեր երկրներում ապրող հայերին։ Ուզում է սեր տալ։ Այդ ցանկությունը գեղեցիկ արտահայտություն չէ, եթե այն չի դառնում վարք։ Եվան դրա մասին խոսում է շատ գործնական՝ օգնել, զանգել, աջակցել, չնախանձել, չխոսել մարդու հետևից, չփորձել փոքրացնել ուրիշի ճանապարհը։

Նա իր վրա զգացել է ստեղծագործական միջավայրի փակությունը, խանդը, միմյանց վնասելու հոգնեցնող սովորությունները։ Հենց այդ պատճառով ընտրել է հակառակ քայլը։ Երբ Երևանից մեկը գալիս է Լոս Անջելես, ինքը կարող է զանգել, հարցնել՝ ինչով կարող է օգնել։ Ծանոթ է, անծանոթ է, երգիչ է, դերասան է, մտերիմ է, հեռու է՝ այդ պահին որոշիչը օգնության պատրաստակամությունն է։ Սերը այստեղ դադարում է քնքուշ բառ լինել և դառնում է փոքր, կոնկրետ գործողություն։

Այդտեղ Եվայի բնավորության խստությունն ու հոգևոր փափկությունը հանդիպում են նույն կետում։ Նա կարող է սառը դատել, արագ տեսնել, չցուցադրել իր խնդիրները, չբացել ցավը բոլորի առաջ։ Բայց նույն մարդը կարող է խոսել սիրո անհրաժեշտության մասին ոչ որպես զգացմունքային զարդ, այլ որպես մասնագիտական և մարդկային պարտք։ Նրա մեջ կա ուղիղ խոսք, կա չկոտրվելու որոշում, կա հավատքի հանգիստ լույս, կա ցավ, որը ամբողջությամբ չի պատմվում։ Եվ այդ ամենը միասին նրան պահում է կենդանի, անկեղծ, անկանխատեսելի։

Նրա մասին գրելիս հեշտ կլիներ հարթեցնել բնավորությունը, դարձնել ավելի հաճելի, ավելի անխոցելի, ավելի պատրաստ ընդունվելու։ Բայց Եվան հետաքրքիր է հենց իր անկյուններով։ Նա չի թաքցնում, որ մանկուց գիտեր՝ երգչուհի է լինելու։ Չի վախենում խոսել իր ներսի անբացատրելի ուժի մասին։ Չի փափկացնում այն կարծրատիպերը, որոնց դեմ կանգնել է Երևանում։ Չի ձևացնում, թե Լոս Անջելեսում ամեն ինչ հեշտ էր։ Չի քաղցրացնում կարոտը։ Չի ջնջում մարդկանցից ստացած ցավը։ Պարզապես թույլ չի տալիս, որ այդ ցավը դառնա իր վերջին խոսքը։

Երևանն ու Լոս Անջելեսը նրա կյանքում երկու աշխարհ են, որոնք իրարից հեռու են, բայց իր ներսում մշտապես խոսում են իրար հետ։ Երևանը մանկության բակն է, դպրոցական «Անուշ»-ը, հոր ձեռքում հայտնված դիպլոմը, Արթուր Գրիգորյանի դպրոցը, քաղաքի անսպասելի հիշողությունը։ Լոս Անջելեսը նորից սկսելու փորձն է, կենդանի համերգի համառությունը, սփյուռքի լուռ կարոտը, այն մենակությունը, որտեղ մարդ տեսնում է իր իրական չափը։ Եվան այդ երկու ափերի միջև չի կորցնում իր ձայնը։ Նրա երգը մեկ անգամ հնչում է քաղաքի ներսից, մեկ անգամ՝ քաղաքի հեռավորությունից։

Երբ նա խոսում է մարդկանց մեջ ինչ-որ բան փոխելու ցանկության մասին, դա պետք չէ կարդալ մեծ խոստման պես։ Դա ավելի մոտ է ամենօրյա ընտրության։ Սիրել, երբ դա արդեն դժվար է։ Օգնել, երբ քեզանից ոչ ոք չի պահանջել։ Երգել կենդանի, անգամ եթե դահլիճում հարյուր մարդ է։ Վերադառնալ Երևան, որովհետև քաղաքը դեռ կանչում է։ Սպասել երգին, մինչև այն ծնվի ներսում։ Պահել հավատքը այնպես, ինչպես մարդ պահում է մոմը քամու մեջ՝ ձեռքերով ծածկելով, բայց առանց թաքցնելու լույսը։

Եվա Կանսի կյանքի ամենակայուն գիծը երգի հանդեպ հավատարմությունն է։ Մարդիկ կարող են հիասթափեցնել, միջավայրերը՝ հոգնեցնել, հեռավորությունը՝ ցավեցնել, նոր երկիրը՝ մենակության առաջ կանգնեցնել։ Բայց երգը մնում է այն տարածքը, որտեղ նա չի սակարկում իր ներսի ճշմարտության հետ։ Այդ պատճառով նրա ձայնի շուրջ հավաքվում են կարոտը, հավատքը, տունը, բեմը, սերը, հայրենիքը։ Դրանք առանձին պատմություններ չեն, այլ նույն աղբյուրից հոսող ջրեր։

Եվ գուցե ամեն ինչ վերադառնում է մոր հետ այդ կարճ խոսակցությանը։ «Չկոտրվես, չհիասթափվես», ասում էր մայրը։ «Էդ բառերը ինձ ծանոթ չեն», պատասխանում էր Եվան։ Այդտեղ հաղթանակի աղմուկ չկա։ Կա լուռ դիմադրություն, մի հոգևոր կեցվածք, որով մարդ չի թողնում, որ դժվարությունը իր փոխարեն որոշի։ Նա շարունակում է երգել երկու ափերի միջև՝ Երևան և Լոս Անջելես, տուն և հեռավորություն, կարոտ և կենդանի համերգ, հավատք և աշխատանք։ Իսկ երգը, որ մանկությունից եկել է նրա հետ, դեռ հնչում է ներսում՝ երբեմն որպես ձայն, երբեմն որպես հիշողություն, երբեմն որպես աղոթք։