Սևակի ամենանուրբ գաղտնիքը՝ Սուլամիթան

12 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ՄԱՔՍԻՄ ՔԱԼԱՇՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ

1991-ին, երբ Զանգակատունում պատերազմի ձայնը հասնում էր նաև բանաստեղծի տան պատերին, թանգարանի իրերը հանում էին ապահով տեղ տանելու համար։ Արարատի շրջանում աշխատող Հովիկ Չարխչյանը տարիներ անց պատմել է այդ նկուղային դրվագը՝ խոնավություն, շտապողականություն, արկերից հեռու պահվող ձեռագրեր, մի թղթապանակ, որի մեջ ռուսերեն նամակներ էին։ Թղթերի վրայի ձեռագրերը առաջին հայացքից չեն բացատրում իրենց քաշը։ Դրանք չեն գոռում։ Դրանք գրված են մտերիմ ձայնով, երբեմն՝ մարմնի մոտիկությունից մնացած կիսատ շնչով, երբեմն՝ այնպիսի լեզվով, որին ընտելացած չէ հայկական գրականության հանդիսավոր հիշողությունը։ Թղթապանակի մեջ Սուլամիթա Ռուդնիկն էր՝ այն կինը, որի անունը մինչև այդ շրջում էր Սևակի կենսագրության կողքով, բայց չէր նստել ընթերցողի սեղանին ամբողջ ծանրությամբ։ Չարխչյանի պատմելով՝ նամակները 570-ն էին, ձգված 1958-ից մինչև 1971 թվականը, այն տարին, երբ Սևակի մեքենան կանգ առավ մահվան մեջ, իսկ Սուլամիթայի անունը մնաց թղթերի մեջ՝ ձեռագիր, պատճեն, հետաձգված խոստովանություն, երբեմն էլ՝ ուրիշների անհարմար լռություն։

Այդ նկուղից շատ հեռու, Մոսկվայում, 1958 թվականի հուլիսի 26-ին, Սևակը նստել էր մի քաղաքի մեջ, որից մի մարդ էր բացակայում։ Նամակը սկսվում էր տնային, մանկական, փաղաքշական դիմումով՝ «Բալիկ Սուլա»։ Հետո գալիս էր այն նախադասությունը, որն ամբողջ սիրային արխիվի դուռն է բացում առանց բանալիի. «Մոսկվան դատարկվել է»։ Նա գրում էր, որ տառերը չեն կարող անել այն, ինչ ցանկանում էին մատները, ձեռքերը, շուրթերը։ Թղթի վրա լեզուն մի պահ դառնում էր մարմնի անհարմար փոխարինող։ Այդ նամակում դեռ չկա հետագա լեգենդի հղկված փայլը։ Կա բացակայության մերկ տեխնիկան՝ մարդը գնացել է, քաղաքը մնացել է, քաղաքը այլևս քաղաք չէ։

Սևակը այդ պահին վաղուց գյուղից քաղաք եկած տղա չէր, բայց իր մեջ դեռ կրում էր Չանախչիից եկած երկար ճանապարհի կոշտությունը։ Պաշտոնական կենսագրությունն ասում է՝ ծնվել է 1924 թվականի հունվարի 24-ին Չանախչիում, հետագայում՝ Զանգակատուն, սովորել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, առաջին բանաստեղծությունները տպագրել «Սովետական գրականություն» ամսագրում, 1951-ից 1956-ը անցել Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտով, հետո դասավանդել այնտեղ, վերադարձել Երևան, դարձել Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող, Գրողների միության քարտուղար, Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։ Այս տողերը, պաշտոնական էջերի կարգով դասավորված, նրա կյանքը դարձնում են վերելակային քարտ՝ անուն, պաշտոն, գիրք, աստիճան, մահ։ Բայց 1958 թվականի նամակում այդ քարտը չկա։ Կա մարդ, որ Մոսկվայի դատարկության մեջ դիմում է աղջկան, որի հեռանալուց հետո ինքը չի կարողանում գրել այնպես, ինչպես գրում էր երեկ։

Սուլամիթան հայկական հիշողության մեջ հաճախ հայտնվում է հանկարծակի՝ ինչպես ֆիլմի մի դուռ, որը բացվում է հարսանիքի աղմուկի մեջ։ Տարածված պատմությունը նրան բերում է Մոսկվա՝ Գենադի Այգիի կամ ընկերական շրջապատի հարսանիք, շախմատի փոքր սեղան, երիտասարդ լիտվացի հրեա աղջիկ, արդեն ճանաչվող հայ բանաստեղծ։ Տարբեր հրապարակումներում ամսաթիվը տեղաշարժվում է. մի տեղ նշվում է 1957 թվականի դեկտեմբերի 1-ը, մեկ այլ պատմության մեջ՝ 1959 թվականի դեկտեմբերի 2-ը, թեև նույն պատմող շղթան նամակների սկիզբը տանում է 1958 թվական։ Սիրո մասին պատմությունները հաճախ սիրում են ճշգրիտ օրացույց ձևացնել։ Արխիվը երբեմն հակառակն է անում՝ թողնում է մատիտի հետք, որի կողքին ամսաթիվը քիչ է, իսկ նամակի թանաքը՝ ավելի համառ։

Նրանց միջև սկզբից կար նաև լեզվի հարցը։ Սևակը գրում էր ռուսերեն, հայերեն, երբեմն՝ մի լեզվի ներքին ցավը տեղափոխելով մյուսի ձայնի մեջ։ 1959 թվականի հունվարի նամակում նա դիմում է Սուլամիթային ինչպես մխիթարանքի, խոստովանում, որ օտար լեզվով բոլոր բառերը մի տեսակ անհետանում են, և թողնում ամենապարզ նախադասությունը՝ «Ես սիրում եմ քեզ»։ Այդ պարզությունը ուշագրավ է հենց Սևակի դեպքում, որովհետև նրա բանաստեղծական համակարգը սիրո շուրջ հաճախ կառուցվում է հսկայական աստվածաշնչյան ու երաժշտական տարածությամբ։ Նամակում այդ տարածքը կծկվում է մինչև երկու մարդուն հասանելի շնչի չափ։ Նամակը բանաստեղծության կողքին չի նստում որպես նախնական նյութ։ Այն առանձին մարմին է, հաճախ՝ ավելի վտանգավոր, որովհետև չունի գրքի պաշտպանիչ կազմը։

Սուլամիթա Ռուդնիկը, որը հետագայում Իսրայելում կդառնա Շուլամիթ Շալիթ, այդ պատմության մեջ երկար ժամանակ պահել է իր սեփական անունը ուրիշների խոսքերից հեռու։ Ռուսալեզու կենսագրական տեղեկանքները նրան ներկայացնում են որպես Լիտվայում ծնված գրող, լրագրող, էսսեիստ, թարգմանիչ, գրական ու մշակութային մեկնաբան։ Մոսկվայի Գորկու ինստիտուտից հետո նա աշխատել է լրագրության, խմբագրական, թարգմանչական դաշտերում՝ Մոսկվա, Վիլնյուս, Ռիգա, Երևան։ 1980-ին տեղափոխվել է Իսրայել, 1991-ից «ՌԵԿԱ» ռադիոյում վարել «Գրական էջեր» հաղորդումը՝ ռուսերեն, եբրայերեն, իդիշ լեզուների մշակութային հիշողությունը բերելով եթեր։ Նրա կենսագրության մեջ Սևակը մեկ բաժին չէ, որից հետո կինը դադարում է գոյություն ունենալ։ Նա ուներ իր տոհմը, իր մասնագիտությունը, իր գրքերը, իր ձայնը, իր գաղթը, իր ռադիոստուդիան։

Բայց հայկական պատմության մեջ նրան հաճախ տեսնում են Սևակի աչքերով։ Այդ հայացքը ծանր է, գեղեցիկ, երբեմն՝ անարդար։ Բանաստեղծը նրան անվանում էր Սուլա, Սուլամիթա, երբեմն՝ խաղային, երբեմն՝ խոցված։ Նամակներում գրված էին հպումներ, որոնք տասնամյակներ անց ընթերցվում են արդեն ուրիշների տան մեջ մտնելու պես։ Դեկտեմբերի 5-ի նամակում, որը Չարխչյանի հրապարակած շարքում Սուլամիթայի ձայնով է հնչում, ձյունը կրկնվում է երեխայի համառությամբ՝ «ձյուն է, շատ ձյուն»։ Այդ ձյունը գրական զարդ չէ։ Այն ուշացող մարդու արտաքին աշխարհն է։ Սպասել է մինչև ինն անց կես, չի քնել, գրել է այն լեզվով, որով սիրահարները փորձում են մի փոքր երկարացնել հանդիպման հետքը։

Ստորագրությունը՝ «Քո խավոտ Սուլկա», հայերեն ընթերցողին հասնում է արդեն թարգմանված, բայց իր մեջ պահում է ռուսական մտերմության աղոտ ջերմությունը։

Սևակի կյանքի այդ տարիներին անձնական քարտեզը ուղիղ գիծ չուներ։ Նա արդեն ընտանիքի մարդ էր, հետո՝ կրկին ամուսին, երեխաների հայր։ Նրա անունի շուրջ կանայք հայտնվում էին ոչ որպես կողային աղմուկ, այլ որպես այն իրականությունը, որի հետ հետագայում դժվար էր աշխատել առանց զարդարելու կամ մաքրագործելու։ Չարխչյանը պատմել է, որ Սուլամիթայի հետ կապը շարունակվել է անձնական առանձին կյանքերի պայմաններում, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ Սևակը նրան հորդորել է կառուցել իր սեփական կյանքը։ Նույն պատմության մեջ կա մի դրվագ՝ Սևակը մի պահ առաջարկում է ամուսնություն, Սուլամիթան չի համաձայնում՝ չցանկանալով իր երջանկությունը դնել ուրիշի դժբախտության վրա։ Այդ խոսքի մեջ արդեն հին խորհրդային քաղաքի նեղ սենյակն է, երկու ընտանիքի անվան անտեսանելի ներկայությունը, գնացքի կայարանների խոնավությունը, այն կանանց լռությունը, որոնց անունները սիրային մեծ պատմության մեջ սովորաբար ուշ են մտնում։

Այդտեղից էլ սկսվում է անհարմարությունը, որը Սուլամիթայի արխիվը բերեց հանրային դաշտ։ 1992-ին Չարխչյանը նամակներից կազմեց «Սիրում եմ քեզ» փոքրիկ գրքույկը՝ 3000 օրինակով։ Նրա խոսքերով՝ այն արագ սպառվեց։ Հետո եկավ «Սուլամիթա. Սևակի մեծ սերը» երկհատոր փաստավավերագրական վեպը, որի հիմքում դրված էին քիչ հայտնի կենսագրական փաստեր, Սևակ–Սուլամիթա նամակագրությունը, նոր փաստաթղթեր ու գրառումներ։ 2004-ի հրատարակությունից հետո գիրքը քննադատվեց հենց այն պատճառով, որ մեծ գրողի անձնական կյանքը տեղափոխվել էր հրապարակային ընթերցման տարածք։ Մինչև 2006 թվականը, Չարխչյանի հաշվարկով, այն վերահրատարակվել էր հինգ անգամ՝ ընդհանուր մոտ 10 հազար օրինակով, իսկ 2014-ին նորից լույս տեսավ «Անտարեսի» հրատարակությամբ՝ 352 էջանոց հատորով։

Սիրային նամակները հրապարակվելիս միշտ փոխում են իրենց հասցեատիրոջը։ Սևակը գրում էր մեկ կնոջ, ոչ թե գրախանութի ցուցափեղկին։ Հետագայում նամակը բացվեց հազարավոր ընթերցողների ձեռքի տակ, և յուրաքանչյուր ընթերցող սկսեց ընտրել իր Սևակին։ Ոմանք գտան մեծ սիրո ապացույցը, ոմանք՝ անթույլատրելի ներխուժում, ոմանք՝ բանաստեղծի մարմնական ու լեզվական անկեղծության հազվագյուտ փաստաթուղթ, ուրիշները՝ ուշացած շուկայականացում։ Սուլամիթան, Չարխչյանի պատմելով, գոհ չէր հրապարակումից, բայց հետո ընդունել է այն որպես արդեն կատարված իրողություն։ Նա ինքն էր 1980-ին, Իսրայել մեկնելուց առաջ, իր ստացած նամակների պատճենները փոխանցել Հայաստան։ Բնօրինակները մնացել էին իր մոտ, պատճենների մի մասը՝ Մատենադարանում, մի մասը՝ Եղիշե Չարենցի անվան գրականության և արվեստի թանգարանում, մի մասը՝ անհատների մոտ։ Փաստաթուղթը բաժանվել էր մի քանի մարմնի՝ բնօրինակ, պատճեն, թարգմանություն, հրատարակություն, լեգենդ։

Այդ բաժանումը երևում է նաև Սուլամիթայի հետագա վարքի մեջ։ Չարխչյանը պատմել է, որ նրան Հայաստան հրավիրելու փորձեր եղել են, բայց չեն հաջողվել։ Մեկ ուրիշ դրվագում բիզնեսմենները առաջարկել են գումար՝ «Սուլամիթա» անունով գինու շնորհանդեսին մասնակցելու համար։ Նա հրաժարվել է։ Այդ փոքր դրվագը ավելի շատ բան է պահում, քան սիրո մասին բարձրաձայն նախադասությունները։ Կինը, որի անունը վաղուց դարձել էր վաճառվող գրքի շապիկ, չէր ուզում կանգնել շշի կողքին որպես առասպելի կենդանի պիտակ։ Սիրո նյութական հետքը նա արդեն տվել էր Հայաստանին՝ պատճենների տեսքով։ Իր մարմինը, իր ներկայությունը, իր ձայնը չէր տալիս առևտրային հանդիսության համար։

Հայկական կողմում այդ պատմության դեմ ամենասուր առարկությունը տարիներ անց ձևակերպեց Սևակի ժառանգական շրջանակից եկող ձայնը։ «Առավոտում» հրապարակված խոսքում Սևակ Ղազարյանը Սուլամիթային Սևակի «մեծ սեր» կոչելը ներկայացրեց որպես միֆ, կապը սահմանեց մոտավորապես 1957–1960 թվականների երեք տարվա ինտենսիվ հարաբերություն, հիշեցրեց, որ Սևակի կյանքում այլ սիրային պատմություններ էլ են եղել, և զգուշացրեց ամբողջ սիրային նամակագրությունը հրապարակելուց, քանի դեռ կան կենդանի ժառանգներ, ում վրա այդ թղթերը նստելու են իրական ցավով։ Նա նաև ասաց, որ Չարխչյանի գիրքը ամբողջ ճշմարտությունը չի տալիս և հարաբերությունը միշտ չէ, որ եղել է ռոմանտիկ ու հովվերգական։ Այդ պնդումը սիրային լեգենդի կողքին դրված սառը քար է։ Այն չի ջնջում նամակները։ Այն ստիպում է կարդալ դրանք առանց այն հարմարավետ համոզմունքի, թե արխիվը մեկ անվանումով փակվող սենյակ է։

Սուլամիթայի ու Սևակի կապը հենց այդտեղ է դառնում առավել զգայուն։ Եթե այն կոչվում է «մեծ սեր», բառերը սկսում են պահանջել չափեր, առաջնություն, բացառիկություն, հաղթանակ մյուս անունների նկատմամբ։ Եթե այդ բառերը հանվում են, մնում է 570 նամակների փաստը, տասներեք տարվա ձգվածությունը, վերադարձող դիմումները, բացակայության մոլեգին արձանագրումը, և մի բանաստեղծ, որը կյանքի տարբեր շրջադարձերում շարունակում է նամակ գրել նույն կնոջը։ Հնարավոր է վիճել անվան շուրջ։ Դժվար է շրջանցել թղթերի քանակը, դրանց լեզուն, դրանց վերադարձող ցավը, դրանց ֆիզիկական ճանապարհը՝ Մոսկվայից Երևան, Երևանից Մոսկվա, հետո՝ պատճեններով Հայաստան, բնօրինակներով Իսրայել։

«Երգ երգոց»-ը այդ սիրո ամենավտանգավոր հարևանն է։ Այն գրվում է Սուլամիթայի անունի աստվածաշնչյան արձագանքով, սիրո երգի մեծ գրքի հետ լեզվական ու մշակութային ակնարկներով, բայց չի կարելի ամբողջ բանաստեղծությունը դնել մեկ կնոջ կենսագրության մեջ և փակել դուռը։ Սևակի պաշտոնական գրական ժառանգության մեջ «Երգ երգոց»-ը կանգնած է իր գեղագիտական ճակատագրով։ Նամակների մեջ, սակայն, Սուլամիթայի ներկայությունը բանաստեղծությունից հետ չի քաշվում։ Չարխչյանը պատմել է, որ Սուլամիթայի որոշ նամակներ իրենք բանաստեղծական էին, և դրանցից առանձին տողեր հետո արձագանքել են Սևակի ստեղծագործության մեջ։ Հիշատակվում է «հինգերորդ եղանակը»՝ մի ձևակերպում, որը սիրահարների ներքին օրացույցից անցել է բանաստեղծական շրջանառության։ Այդ հինգերորդ եղանակը ոչ գարուն է, ոչ ամառ, ոչ աշուն, ոչ ձմեռ։ Այն նամակի ժամանակն է՝ գնացքների, փոստարկղերի, սպասման, ուշացած զանգերի և չհանդիպելու մեջ շարունակվող հանդիպման ժամանակը։

Մոսկվան այդ տարիներին նրանց համար գրական մայրաքաղաք էր, բայց սիրային նամակներում այն հայտնվում է կենցաղային կետերով՝ փողոց, դաս, հարսանիք, բնակարան, փոստ։ Կասյանի փոստատան աշխատակցուհու դրվագը, որը Չարխչյանը երկար որոնումներից հետո գտել էր, սիրո պատմությունը հանում է միստիկ մշուշից։ Նամակները անցել են ոչ միայն ճակատագրի միջով, այլև կոնկրետ ձեռքերով։ Փոստատան աշխատող, ծրար, հասցե, հերթ, սովետական թանաք, հավանաբար շտապ գրված անուն, հայերեն ակցենտ ունեցող ռուսերեն, ռուսական սառնության մեջ գրված հայկական չափազանցություն։ Մեծ գրական կենսագրությունները սիրում են թռչել կայարանների վրայով։ Նամակը միշտ կանգնում է պատուհանի մոտ և սպասում, որ մեկը բացի այն։

Սևակը 1959-ին արդեն հրապարակել էր «Անլռելի զանգակատունը»՝ Կոմիտասի ու հայկական աղետի շուրջ կառուցված այն հզոր գործը, որը նրան ամրացրեց ազգային գրականության կենտրոնում։ Հետո եկան «Մարդը ափի մեջ», «Եղիցի լույս», Սայաթ-Նովայի մասին աշխատությունը, գիտական աստիճանները, պաշտոնները, հանրային ծանր ներկայությունը։ Պաշտոնական կենսագրությունը այդ շրջանն արձանագրում է գրքերի և պաշտոնների կարգով։ Նամակները տալիս են նույն տարիների ներքին եղանակը։ Մի տեղ Սևակը զբաղված է ազգի հիշողությամբ, լեզվի պատմությամբ, Կոմիտասի զանգի երկար հնչյունով, մի տեղ նստած է ու գրում Սուլային՝ բացակայության մեջ մնացած ձեռքի մասին։ Այդ երկու թղթերը նույն մարդու սեղանին էին դրված, և դրանց միջև բացված տարածքը Սևակի կերպարը ավելի մարդկային է դարձնում, նաև՝ ավելի անհարմար։

Անհարմարությունը խորանում է, երբ սիրային նամակները կարդացվում են արդեն մահից հետո։ Սևակը չի կարող բացատրել, ջնջել, պահել, թույլ չտալ, փոխել հերթականությունը, ուղղել սխալ թարգմանությունը, հետ վերցնել փաղաքշական բառը։ Սուլամիթան կենդանի էր, երբ գրքերը լույս էին տեսնում, բայց հասցեատիրոջ կենդանությունն էլ ամբողջ իշխանություն չէր տալիս։ Ընթերցողն արդեն բացել էր ծրարը։ Գրական հանրությունն արդեն վիճում էր։ Ժառանգները արդեն զգում էին, որ իրենց ընտանեկան հիշողությունը դրված է հանրային ապակու տակ։ Նամակի սկզբնական ամոթխածությունը կորցրել էր իր պաշտպանությունը։ Մնացել էր միայն տեքստը, և տեքստը անխնա է նաև այն ժամանակ, երբ գրված է քնքշությամբ։

Չարխչյանի պատմած Սուլամիթան չի երևում իր սիրո հաշվին ապրող կնոջ դիրքով։ Նա մերժում է հանդիսավոր այցերը, առևտրային անունները, պահպանված մասունքների վաճառքը։ Նրա մոտ մնացած իրերի ցանկը գրեթե անիրական է հնչում՝ նոթատետրեր, օրագրեր, մազափունջ, ծխամորճի մոխիր՝ թղթի մեջ փաթաթված, Գրողների միության անդամատոմսի լուսանկար։ Այդ առարկաներից յուրաքանչյուրը կարող էր դառնալ շուկայական սրբություն, աճուրդային մանրուք, սրահային հուզմունք։ Դրանք մնացին նրա մոտ, ինչպես անձնական վկաներ, որոնք չեն սիրում խոսել անծանոթների առաջ։ Նամակների պատճենները Հայաստան էին հասել, բայց սիրո ամբողջ նյութը չէր հանձնվել։ Այդ խնայված մասը պատմության մեջ ավելի շատ լռություն է թողնում, քան ցանկացած հրապարակված հատոր։

Սուլամիթայի անունը հայերեն շուրթերին երբեմն հնչում է որպես օտար, երբեմն՝ աստվածաշնչյան, երբեմն՝ սիրային գաղտնաբառ։ Նրա իրական անունների շարքը ավելի երկար է՝ Ռուդնիկ, Ֆրիդբերգ, Շալիթ։ Այդ անունների մեջ կա Լիտվա, հրեական տոհմ, սովետական կրթական միջավայր, իսրայելական ներգաղթ, ռուսերեն գրական ռադիո, գրադարանային աշխատանք Ռամաթ Գանում։ Նրա կենսագրությունը տեղաշարժվում է քարտեզի վրա՝ առանց սպասելու, որ հայկական բանաստեղծական հիշողությունը իրեն հարմար տեղ հատկացնի։ Սևակի նամակները նրան կապեցին Հայաստանի հետ այնպես, որ նույնիսկ բացակայությունը դարձավ ներկայություն։ Նա չէր եկել Զանգակատուն, բայց նրա անունով թղթապանակ կար այնտեղ։ Նա չէր կանգնել հայկական հուշահամալիրների կողքին, բայց նրա պատճենները մտել էին հայկական արխիվային հաստատություններ։ Նա չէր ցանկացել սիրո վաճառք, բայց նրա անունով գիրքը վերահրատարակվել էր հազարավոր օրինակներով։

1971 թվականի հունիսի 17-ին Սևակը մահացավ ավտովթարից։ Պաշտոնական կենսագրական տեքստերը այդ օրը գրում են կարճ՝ վթար, մահ, թաղում հայրենի գյուղում։ Նրա հետ մահացավ կինը՝ Նելլին։ Այդ փաստը սիրային պատմության մեջ չի կարելի շրջանցել առանց ցածր ձայնի։ Սևակի վերջին տարիների հանրային նկարագրի կողքին այդ մահը բերում է ընտանեկան ողբերգության պարզ, կոշտ շրջանակը։ Սուլամիթայի անունը այդտեղ չկա։ Բայց նրա հետ նամակագրությունը, Չարխչյանի փոխանցմամբ, ձգվել էր մինչև նույն թվականը։ Մի տեղ մեքենայի ճանապարհն է, մի տեղ՝ դեռ չփակված նամակային կապը։ Գրողի մահից հետո անձնական կյանքը դադարում է պատկանել իր ժամանակին։ Այն սկսում է ապրել ուրիշների դասավորած արխիվներում։

Զանգակատան տուն-թանգարանը բացվեց 1981-ին՝ Սևակի մահվան տասնամյակի օրը։ Ճարտարապետ Ջիմ Թորոսյանի նախագծած կառույցը այդպես էլ մնաց կիսատ՝ խորհրդային կարգի փլուզումը կանգնեցրեց ամբողջական մտահղացումը։ Թանգարանի տարածքում հիմա Սևակի այգին է, հայրական տունը, աշխատասեղանը, գրամեքենան, գրիչները, գրքերը, վկայականները, ձեռագրերը, լուսանկարները, բազմոցը, դաշնամուրը, պահարանները։ Պաշտոնական նկարագրության մեջ այդ առարկաները դրված են հաշվառման լեզվով՝ հազարավոր հիմնական ու օժանդակ նյութեր, պահոց, ցուցադրություն, հասցե։ Այդ ցուցակում սիրային նամակի շունչը չի լսվում։ Բայց եթե հիշում ես 1991-ի նկուղային դրվագը, թանգարանի չոր հաշվառումը փոխվում է։ Աշխատասեղանը այլևս միայն գրական աշխատանքի վայր չէ։ Այն դառնում է նաև այն տեղը, որի վրա կարելի է պատկերացնել չուղարկված բառի ծանրությունը։

Սևակի սիրային նամակներում ամենազարմացնողը մեծ բառերի առատությունը չէ։ Զարմանալի է մանրության հանդեպ նրա հնազանդությունը։ Նա կարող էր գրել զանգերի, լույսի, մարդու և հավերժության մասին, բայց Սուլամիթային ուղղված նամակում կանգ էր առնում բացակայության գործնական ցավի վրա։ Քաղաքը դատարկվել է։ Ձյուն է եկել։ Տառերը չեն հերիքում։ Պետք է դիմանալ։ Պետք է գրել։ Պետք է խոսել այն լեզվով, որը չի պահում ամբողջ զգացումը, բայց ուրիշ լեզու տվյալ պահին չկա։ Նամակի մեջ բանաստեղծը անընդհատ իջնում է իր սեփական բարձրությունից։ Այդ իջեցումը երբեմն ավելի ուժեղ է, քան ցանկացած բարձրացում։

Սուլամիթան էլ այդ նամակային տարածքում չի մնում լուռ մուսա։ Նրա ձայնը երբեմն ավելի սթափ է, ավելի առօրյա, ավելի պաշտպանվող։ 1959-ի հունիսի նամակում նա գրում է սեփական կյանքով ապրելու անհրաժեշտության մասին, ճանապարհի մասին, որը պետք է սկսել ձախից։ Այդպիսի նախադասությունները սիրո հռետորաբանության համար անհարմար են, որովհետև դրանց մեջ կա ինքնապահպանման սառը բնազդ։ Նա սիրում է, սպասում, գրում, բայց գիտի, որ սերը չի վերացնում ուրիշ մարդկանց, ուրիշ տները, ուրիշ երեխաները, ուրիշ առավոտները։ Հենց այդ պատճառով նրա կերպարը չի տեղավորվում բանաստեղծի ներշնչանքի պարզ կաղապարի մեջ։ Նա հեռավոր կնոջ պատկեր չէ միայն, որին կարելի է դնել բանաստեղծության լուսավոր խորքում։ Նա գրում է, որոշում, մերժում, տեղափոխվում, պահում, չի գալիս, չի վաճառվում։

Արխիվը սովորաբար սիրում են պատկերացնել որպես վերջնական ճշմարտության պահոց։ Սևակ–Սուլամիթա պատմության մեջ այն ավելի շատ նման է կիսաբաց դռան։ Մի փաստաթուղթ ասում է՝ նամակները սկսվել են 1958-ին։ Մի հրապարակում առաջին հանդիպումը կապում է 1957-ի դեկտեմբերի հետ։ Մի ուրիշ զրույցում հայտնվում է 1959 թվականը, որը չի համընկնում նույն պատմության ներքին ժամանակացույցի հետ։ Չարխչյանը պնդում է երկար, եզակի, մեծ կապի մասին։ Սևակ Ղազարյանը հակադարձում է՝ միֆ, երեք տարվա ինտենսիվ շրջան, մյուս սերերի անտեսում, կիսատ ճշմարտություն։ Սուլամիթան իր հերթին չէր շտապում խոսել հրապարակային ձայնով։ Սևակը լռում է արդեն մահվան պատճառով։ Ընթերցողին մնում է թղթերի ճռճռոցը, լուսանկարի աղոտությունը, հրապարակված տողերի չափված քանակը, և այն զգացումը, որ ցանկացած վերջնական նախադասություն այստեղ մի քիչ գողություն է։

Բայց նույնիսկ այդ զգուշությունը չի ջնջում նամակների ուժը։ Սևակը Սուլամիթային գրելիս պահում է սիրո այն տեսակը, որը չի կարողանում ավարտվել ֆիզիկական բաժանումով։ Նրա մեկ այլ նամակի տարածված հատվածում հայտնվում է «Իմ վերջին սեր» դիմումը և բաժանման մեջ մեծ սիրո գաղափարը։ Այդ խոսքը կարելի է կարդալ որպես սիրահարի չափազանցություն, որպես բանաստեղծի ինքնաթատրոն, որպես կյանքի մեջ չտեղավորվող զգացմունքի վերջին ապաստան։ Կարելի է նաև փակել գիրքը և չցանկանալ մասնակցել ուրիշի անձնական խոնարհմանը։ Երկու գործողությունն էլ հասկանալի են։ Նամակը թույլ է տալիս երկուսն էլ, որովհետև ինքը գրվել է մեկի համար ու պահպանվել շատերի ձեռքում։

Սևակի մասին հանրային խոսքը հաճախ սիրում է նրան պահել բարձր դիրքում՝ ազգային բանաստեղծ, լեզվի նորարար, Կոմիտասի զանգակահար, մարդը ափի մեջ դրած քննիչ։ Սուլամիթայի նամակները այդ արձանի տակ թողնում են մարդկային ջերմության ու անհարմարության փոքր ճեղքեր։ Այդ ճեղքերից չի փլվում Սևակը։ Այդտեղից երևում է գրողը առանց պաշտոնական լույսի։ Նա կարող է լինել մեծ, խանդոտ, խաղային, նուրբ, անզուսպ, ինքն իրենից վիրավորված, ուրիշի ազատությունը տեսնող ու միաժամանակ այդ ազատությունից ցավող։ Սուլամիթան կարող է լինել սիրող, խուսափող, խելացի, հպարտ, ուշադիր, հեռացող, պահող։ Նրանց նամակները չեն խնդրում մաքուր արձանագրություն։ Դրանք խնդրում են կարդալ դանդաղ, առանց սենտիմենտալ ախորժակի։

Թանգարանում, եթե աչքը երկար մնա առարկաների վրա, ամեն ինչ սկսում է աշխատել թղթի պես։ Գրամեքենան՝ որպես չգրված նամակի մեքենա։ Գրիչը՝ որպես մի մարդու մատների երկարացում։ Պահարանն՝ որպես փակված հնչյուն։ Այգին՝ որպես այն տեղը, ուր Սուլամիթան չի քայլել։ Հասցեն՝ Զանգակատուն, Փարույր Սևակի փողոց, առաջին փակուղի, տուն 1, հնչում է անսովոր ճշգրիտ մի սիրո պատմության համար, որի գլխավոր հասցեները մշտապես տեղաշարժվել են։ Մոսկվա, Երևան, Վիլնյուս, Ռամաթ Գան, Կասյանի փոստատուն, Զանգակատան նկուղ։ Մի թղթապանակը կարողացավ կապել դրանք իրար, բայց չկարողացավ միացնել մարդկանց կյանքերը նույն ձևով։ Այդպես էլ մնաց՝ պատճենը Հայաստանում, բնօրինակը հեռվում, հրապարակված տողը գրքի էջին, չասվածը՝ այն կնոջ մոտ, որը մի օր հրաժարվեց կանգնել իր անունով գինու շշի կողքին։

Վերջին պատկերում լավ կլինի ոչ թե Սևակին տեսնել, այլ թուղթը։ Թանգարանի լռության մեջ, որտեղ այցելուները քայլում են գրամեքենայի, լուսանկարների ու ձեռագրերի կողքով, կարելի է պատկերացնել մի ծրար՝ արդեն բացված, արդեն կարդացված, արդեն ուրիշներինը դարձած։ Այն չունի առաջին պահի գաղտնիությունը։ Դրա վրա նստել են հրատարակչի մատները, հետազոտողի մատիտը, ժառանգի դժգոհությունը, ընթերցողի հետաքրքրությունը, թարգմանչի կասկածը։ Եվ եթե այդ բոլոր հետքերից հետո դեռ լսվում է մի ցածր նախադասություն՝ «Մոսկվան դատարկվել է», ապա դա այն պատճառով է, որ երբեմն սիրո ամենաերկար կյանքը սկսվում է ոչ հանդիպման պահին, այլ այն րոպեին, երբ մեկը գնում է, իսկ մյուսը նստում է քաղաքում, որը հանկարծ իր անունն է կորցրել։