Երգի թագուհու հիշատակին. Yerevan Online Mag-ի անափ սիրո խոստովանությունը Ռաիսա Մկրտչյանին

27 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ՄԱՔՍԻՄ ՔԱԼԱՇՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Ես պիտի փակեմ ճամփան չարի բյուր հազար ձեռքով,

Թե մեռնեմ անգամ չարի ճամփան կփակեմ կրծքով։

Թող ամեն ծաղիկ ու սիրտ Լույսի արժանանան։

Թող տեսնեմ դեմքիդ միշտ կյանք ու խինդ

Իմ ժամանակ․․․

https://www.youtube.com/watch?v=C6wrxJwhkzM

1968-ին նրա ձայնը մտավ հեռուստառադիոյի էստրադային նվագախումբ, հետո՝ «Ոսկե ֆոնդ», քաղաքային որոշումներ, հոբելյանական խոսքեր, դասասենյակներ ու ընտանիքների հիշողություն։ Ռաիսա Մկրտչյանի մահվան օրը մնաց մի ուշացած նախադասություն՝ հրաժեշտի ժամը կտեղեկացվի լրացուցիչ։

Նա ուզում էր դաշնակահարուհի լինել, բայց կոմպոզիտորները իրենց առաջին երգերը տվեցին նրան։ Բաբաջանյանի հետ ձայնագրությունները գնում էին Մոսկվա, նախարարները գալիս էին տուն, իսկ «բեմից գեղեցիկ հեռանալու» խոսքը վերադարձավ նրա մահվան օրը։

Հունիսի 27-ի կեսօրին պետական հաղորդագրության լեզուն շատ քիչ տեղ թողեց ձայնի համար։ Նախարարության էջում նախ հայտնվեց տարեթիվը՝ 2026, հետո՝ տարիքը՝ 84, հետո՝ անունը, արդեն անցյալ ժամանակով։ «ԿԳՄՍ նախարարությունը խոր վշտով տեղեկացնում է» ձևակերպումը բացեց այն տեքստը, որի ներսում մի ամբողջ բեմական կյանք սեղմվել էր մի քանի պաշտոնական պարբերության մեջ. Սևան, Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարան, Կոմիտասի անվան կոնսերվատորիա, երիտասարդական էստրադային նվագախմբեր, 1968 թվականից՝ հեռուստատեսության և ռադիոյի էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբի մեներգչուհի, ավելի քան 400 ձայնագրված երգ, «Ոսկե ֆոնդ», Մետրոպոլիտեն օպերա, Քարնեգի հոլ, Սիդնեյ, Մոնրեալ, Բեյրութ, Բուենոս Այրես։ Նույն էջում, նույն չոր շարահյուսությամբ, գրված էր նաև, որ վարչապետի որոշմամբ ստեղծվել է թաղման կառավարական հանձնաժողով, իսկ հոգեհանգստի և վերջին հրաժեշտի օրը կհայտարարվեն լրացուցիչ։ Մահվան պատճառի մասին նախադասություն չկար։ Տեքստի վերջում բեմը դեռ տեղ չուներ, ժամն էլ՝ դեռ չէր դրված։

Նույն օրը Հանրային ռադիոն նորից բացեց 2022 թվականի մի ձայնապատկերային հիշողություն՝ նրա 80-ամյակի առիթով պատրաստված ռեպորտաժը։ Այնտեղ, հին հարցազրույցի մեջ, Ռաիսա Մկրտչյանը մի նախադասություն էր թողել, որը մահվան լուրից հետո այլ հնչողություն ստացավ. «Պետք է գեղեցիկ ժամանակ հեռանալ»։ Այդ նախադասության մեջ թատրոնի մեծ ժեստ չկար։ Այդ խոսքի մեջ արտիստի տնային կարգապահության սառը հնչողություն կար՝ ինչպես ձայնը պահել, ինչպես լռել, երբ ծափահարությունը դեռ ամբողջովին չի մարել, ինչպես չկանգնել բեմում այնքան, մինչև հանդիսատեսը սկսի նկատել հոգնածությունը։ Ռադիոյի էջում այդ խոսքը մնացել էր ընտանեկան դրվագների կողքին՝ ամուսնու առավոտյան Բախի, մոր խիստ ականջի, առաջին քննադատների, թոռների ու ծոռան մասին պատմությունների մեջ։ Հունիսի 27-ին խոսքը հանկարծ դուրս եկավ հոբելյանական լուսավորությունից և նստեց պաշտոնական հաղորդագրության մոխրագույն եզրին։

Նրա անունը, իր իսկ պատմած ընտանեկան վարկածով, եկել էր պատերազմի միջից։ 1942 թվականի փետրվարի 25-ին, երբ Սևանում աղջիկ ծնվեց, հայրը ռազմաճակատում էր, հորեղբայրը՝ Աշոտ Մկրտչյանը, ըստ նույն պատմության, Ղրիմում հայկական դիվիզիայի հրամանատար էր։ Ընտանիք ուղարկված շնորհավորական հեռագրում առաջարկվեց անունը՝ Ռաիսա։ Տարիներ անց երգչուհին ռադիոյով պատմում էր, որ այդ անունը կապել էին «Կատյուշա» զենքի գաղտնանվան հետ։ Պատմությունն իր ներսում պահում էր պատերազմի խառնված լեզուն՝ ընտանեկան ուրախության հեռագիր, ռազմաճակատային կապ, զենքի ծածկանուն, նորածնի անուն։ Սևանը այդ հիշողության մեջ ծովափնյա քաղաքի պես չի երևում. երևում է տունը, որտեղ լուրը հասնում է ուշ, տղամարդիկ բացակա են, երեխան անուն է ստանում մի բառից, որը պատերազմի քարտեզներում ուրիշ գործ ուներ։

Տոհմական պատմությունները, որոնք նա պատմում էր կյանքի վերջի մոտ, հարթ կենսագրության մասեր չէին։ Մայրը Խնձորեսկից էր, հորական կողմը՝ Սևանից, բայց ընտանեկան հիշողության խորքում կար Պարսկաստանից եկած ճյուղ, կորցրած աղջկա պատմություն, գյուղի ճանապարհ, որտեղ մարդկանց կենսագրությունը կտրուկ փոխվում էր առանց ընտրության՝ այն պահին, երբ մեկը չէր վերադառնում տուն։ Այդ ամենը հետո չէր երևալու նրա բեմական ներկայության մեջ ուղիղ նշաններով։ Բեմի վրա շեշտը ուրիշ տեղ էր՝ մաքուր ձայն, անպարտադիր շարժում, երգի մեջ խոսքի կշիռ, սենտիմենտից զգուշավոր հեռավորություն։ Բայց անունը արդեն իր մեջ ուներ մի մետաղական ծագում, որից ազատվել հնարավոր չէր։ Հենց այդ պատճառով «Ռաիսա Մկրտչյան» անունը հայկական էստրադայում դուրս էր գալիս անձնանվան սահմաններից և հնչում որպես մի փոքրիկ պատերազմական փաստաթղթի շարունակություն։

https://www.youtube.com/watch?v=dn9aq7-GS5k

Երևանյան երաժշտական ճանապարհը սկսվեց դաշնամուրից։ Պաշտոնական կենսագրություններում այդ կետը հաճախ անցնում է արագ՝ Ռոմանոս Մելիքյանի անվան երաժշտական ուսումնարան, ապա Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայի դաշնամուրային բաժին։ Բայց իր 80-ամյակին, երբ ԿԳՄՍ նախարար Վահրամ Դումանյանն ու փոխնախարար Արա Խզմալյանը այցելել էին նրան տանը, նա այդ գիծը բացեց ուրիշ կողմից։ Ասում էր՝ իր ճանապարհը պատկերացնում էր որպես դաշնակահարուհու ճանապարհ, երգն իր համար «հոգու պահանջ» էր։ Դաշնամուրը մասնագիտություն էր, երգը՝ մի բան, որը դուրս էր գալիս մասնագիտության սահմաններից ու սկսում էր որոշել օրը։ Կոնսերվատորիայի տարիներին նրա կողքին էին Ռոբերտ Ամիրխանյանը, Մարտին Վարդազարյանը, Մելիք Մավիսակալյանը։ Նրանք նրան վստահեցին իրենց առաջին երգերը։ Այդ նախադասությունը, որը հոբելյանական նյութում հնչում էր որպես շնորհակալություն, հետադարձ հայացքից հիշեցնում է մասնագիտական շրջադարձի շատ կոնկրետ պահ. երիտասարդ երաժիշտները դասերից հետո երգ են գրում, մի աղջիկ այն երգում է, և դաշնամուրային բաժնի ուսանողուհու առջև բացվում է միկրոֆոնի ճանապարհը։

Այդ ճանապարհի վաղ անուններից էին «Յուննոստը», «Կռունկը» և երիտասարդական մյուս էստրադային նվագախմբերը, որոնց մասին կենսագրական կարճ տեղեկանքներում մնացել է ընդամենը մեկ շարքով հիշատակություն։ Այդ շարքի ներսում կա 1960-ականների Երևանի մի ամբողջ ձայնային միջավայր՝ սովետական մշակույթի տան բեմ, երաժիշտների խմբեր, հեռուստատեսության նոր պահանջներ, ռադիոյի ստուդիա, էստրադա բառի ներսում տեղավորվող ջազային, ռոմանսային, քաղաքային ու սիմֆոնիկ երանգներ։ 1963-ից 1968-ը նա սովորեց կոնսերվատորիայում, 1968-ին արդեն դարձավ Հայաստանի հեռուստատեսության և ռադիոյի էստրադային սիմֆոնիկ նվագախմբի մեներգչուհի։ Տարեթիվը կենսագրության մեջ փակագիծ չէ. այդ թվականից նրա ձայնը սկսեց ապրել պետական ձայնագրման համակարգի ռեժիմով՝ փորձասենյակ, նվագախումբ, դիրիժոր, ժապավեն, խմբագիր, եթեր։

Հանրային ռադիոյի արխիվային էջում առաջին բացվող քարտերից մեկը 1968-ի ձայնագրություն է՝ «2750 տարեկան»։ Երգի հեղինակը Առնո Բաբաջանյանն է, խոսքը՝ Վահագն Դավթյանինը, դիրիժորը՝ Մարտին Վարդազարյան, նվագակցում է Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության էստրադային սիմֆոնիկ նվագախումբը։ Այդ քարտը կարելի է կարդալ ինչպես փոքրիկ արձանագրություն. Երևանը տոնում է իր մեծ տարեթիվը, պետական նվագախումբը հնչեցնում է քաղաքի երգը, իսկ երիտասարդ մեներգչուհու անունը մտնում է ձայնադարանի տողատակի կարգապահության մեջ՝ կատարող, կոմպոզիտոր, խոսքի հեղինակ, դիրիժոր, նվագախումբ, տարեթիվ։ Քիչ ներքևում նույն արխիվը պահում է ուրիշ վերնագրեր՝ «Ազգ փառապանծ», «Ամեն առավոտ», «Անի», «Անձրևի երաժշտություն», «Աննա-Մարիա», «Անսպաս ժամին»։ Էջը չի պատմում ծափահարությունների մասին։ Էջը պահում է այն, ինչ բեմից հետո մնում է պետական հիշողության սառը սյունակներում։

Առնո Բաբաջանյանի հետ հանդիպման պատմությունը նա հետագայում պատմում էր գրեթե առանց ինքնագովության։ Տասնյոթ տարեկան էր, երբ հանդիպեց նրան, հետո նրանց աշխատանքը շարունակվեց շուրջ քսանհինգ տարի։ Բաբաջանյանը նրան վստահում էր իր երգերը, Երևանում ձայնագրություններ էին անում, ժապավենները ուղարկում Մոսկվա, և հեռուստատեսային պրեմիերաները տեղի էին ունենում այնտեղ։ Այս դրվագում հայկական էստրադայի սովետական մեխանիզմը երևում է առանց բացատրության. երգը ծնվում է Երևանում, ձայնագրվում է այստեղ, բայց առաջին մեծ եթերի դուռը հաճախ բացվում է Մոսկվայի միջոցով։ Ռաիսա Մկրտչյանի ձայնը այդ երթուղու մեջ տեղավորվում էր առանց աղմուկի։ Նա երգը չէր ծանրացնում սեփական դեմքով։ Նրա կատարումները հաճախ թողնում էին այն տպավորությունը, թե խոսքը բավական երկար է մնացել դաշնամուրի վրա, հետո նոր ստացել ձայնային մարմին։

Հետո կոմպոզիտորների անունները դարձան նրա կենսագրության երկրորդ ցանկը։ Կոստանդին Օրբելյան, Ալեքսանդր Աճեմյան, Ռոբերտ Ամիրխանյան, Ալեքսեյ Հեքիմյան, Մելիք Մավիսակալյան, Նիկոլայ Պետրով, Ստեփան Շաքարյան, Արա Սաթյան։ Պաշտոնական տեղեկանքները այդ անունները դասավորում են մեկը մյուսի հետևից, ինչպես համերգային ազդագրի ստորին մասը։ Այդ ցանկի ներսում կան տարբեր դպրոցներ, տարբեր ճաշակներ, տարբեր ռադիոֆորմատներ, քաղաքի, հայրենիքի, սիրո, աշնան, վերադարձի, կարոտի տարբեր բառարաններ։ Նրա ձայնը այդ բառարանների միջև չէր պատռվում։ Նա գտնում էր նույնքան սառը, որքան ջերմ միջին կետ՝ այնտեղ, որտեղ երգը դեռ չի դառնում օպերային, բայց չի կորցնում կրթված ձայնի ողնաշարը։ Հոբելյանական պաշտոնական նյութում նշվում էր՝ ավելի քան 400 երգ, որոնց զգալի մասը պահպանվում է Հանրային ռադիոյի և հեռուստատեսության «Ոսկե ֆոնդում»։ Թիվը մեծ է, բայց այդ թիվը լսելի է դառնում այն պահին, երբ արխիվային էջում վերնագիրը բացվում է, և մկնիկի ցուցիչը հասնում է նվագարկման նշանին։

Ռոբերտ Ամիրխանյանի երգաշարը՝ Ալիսիա Կիրակոսյանի խոսքերով, «Առաջին խոսքն իմ», նրա վաղ շրջանի այն երգերից էր, որի վերնագիրը տարիներ անց սկսում է անզգույշ համընկնել կենսագրության հետ։ Ռուսերեն կենսագրական նյութում պահպանվել է նաև այդ շարքի հիշատակը՝ Ամիրխանյանը երգաշար էր գրել նրա համար։ Հանրային ռադիոյի արխիվում կարելի է գտնել «Աշնանային խոսքեր»-ը՝ Ռոբերտ Ամիրխանյանի երաժշտությամբ և Մարտին Վարդազարյանի նվագակցությամբ, 1971 թվական, «Արդյոք հիշում ես»-ը՝ Արամ Սաթյանի և Դավիթ Հովհաննեսի անուններով, 1985 թվական, «Արցախ»-ը՝ Վարդան Աճեմյանի երաժշտությամբ և Գևորգ Կարապետյանի խոսքերով, 1991 թվական։ Տարեթվերը փոխվում են, երգերի վերնագրերը՝ նույնպես։ Դրանց միջով անցնում է երկրի քաղաքական օրացույցը, բայց արխիվը չի բարձրացնում ձայնը։ Այն ուղղակի նշում է՝ կատարող՝ Ռաիսա Մկրտչյան։

Տան մեջ, ինչպես նա պատմում էր, առաջին քննադատները ամուսինն ու մայրն էին։ Ամուսինը մասնագիտությամբ ինժեներ էր, դասական երաժշտության սիրահար, ամեն առավոտ տանը Բախ էր հնչեցնում։ Այդ դետալը կարող է թվալ կենցաղային, բայց նրա ձայնի մասին շատ բան է ասում. առավոտյան Բախ լսող տան մեջ էստրադային երգը չէր կարող հեշտությամբ վերածվել աղմկոտ զարդարանքի։ Մայրը՝ մեկ այլ խիստ ականջ, լսում էր հանդիսատեսի դիրքից դուրս՝ տան մարդու լռությամբ։ Երգչուհին այդ երկու քննադատներին հիշում էր առանց վիրավորանքի։ Նրա պատմածում ընտանիքը բեմի հետ մրցող տեղ չէր. տունը այն սենյակն էր, որտեղ երգը կորցնում էր համերգային պաշտպանությունը և մնում իր մերկ հնչողության մեջ։

2012 թվականի նոյեմբերին, երբ Երևանի Արամ Խաչատրյան համերգասրահում նախատեսված էր նրա հոբելյանական համերգը, ռուսերեն հրապարակված մի ասուլիսում լրագրողները հարցրին, թե ինչու նա այլևս հազվադեպ է երգում բեմից։ Պատասխանը հոբելյանական շաքար չուներ։ Նա խոսեց երգ ձայնագրելու համար պահանջվող միջոցների և աշխատավարձի անհամեմատելիության մասին, այդ վիճակը անվանեց «անհեթեթություն», հետո ավելացրեց, որ սովորել է կատարել այն երգերը, որոնք գրվել են հենց իր համար, պրոֆեսիոնալ կոմպոզիտորների կողմից։ Նույն ասուլիսում դժգոհեց մանկական երգերի որակից, որոնք, նրա ձևակերպմամբ, հաճախ քարոզչության պատճառով աղքատանում էին։ Այդ օրը բեմի շուրջ ուրիշ իրականություն էր երևում՝ հոբելյանական ծաղիկների կողքին նստած ծախսերի աղյուսակ, ստուդիայի վարձ, երաժիշտների աշխատանք, չգրված երգեր, չձայնագրված կատարումներ։

Պետությունը նրան սիրում էր հանդիսավոր բառերով։ 2006-ին նա ստացել էր ՀՀ ժողովրդական արտիստի կոչում։ Մովսես Խորենացու մեդալը և «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» առաջին աստիճանի մեդալը նրա անվան կողքին հայտնվում էին գրեթե ամեն պաշտոնական հիշատակումում։ 2012-ի 70-ամյակի առիթով նախագահի պաշտոնական ուղերձում նրա կատարումները նկարագրվում էին որպես հայ երգարվեստի ճանաչելի էջերից մեկը, նշվում էր նաև մանկավարժական աշխատանքը։ Ուղերձի լեզուն աշխատում էր այնպես, ինչպես պետական շնորհավորանքները սովորաբար աշխատում են. այն հարթեցնում էր կյանքի անհավասարությունները, պահում էր անունը, բեմը, վաստակը, սերունդը, շնորհակալությունը։ Այդ տեքստերի մեջ երգչուհու ձայնը չէր լսվում, բայց նրա անունը պաշտպանում էին բարձրագույն տիտղոսները։

Երևանը նրան պաշտոնապես իր քաղաքային հիշողության մեջ մտցրեց 2015-ին։ Հոկտեմբերի 11-ին, «Էրեբունի-Երևան 2797»-ի հանդիսությունների օրերին, քաղաքապետարանը հաղորդեց, որ ավագանու հոկտեմբերի 8-ի որոշման հիման վրա քաղաքապետ Տարոն Մարգարյանը Երևանի պատվավոր քաղաքացու կոչում է հանձնել Երվանդ Երզնկյանին, Ռաիսա Մկրտչյանին, Ռուբեն Մաթևոսյանին և Արթուր Աբրահամին։ Քաղաքապետարանի պաշտոնական ցանկում նրա անունը դրված է 2015 թվականի պատվավոր քաղաքացիների շարքում՝ «երգչուհի, ՀՀ ժողովրդական արտիստ» կարճ բնորոշմամբ։ Քաղաքը երբեմն մարդուն պահում է աղյուսակում, որտեղ կողքի սյունակում գրված է տարին, իսկ փողոցի ձայնը չի մտնում փաստաթուղթ։

Երկու տարի անց նրա անունը հայտնվեց ավելի կոշտ քաղաքային փաստաթղթի մեջ։ 2017 թվականի դեկտեմբերի վերջին Երևանի ավագանին որոշեց բնակարան նվիրել Ռաիսա Մկրտչյանին։ Ռուսերեն «Հետք»-ի հրապարակած տեղեկության մեջ բնակարանի չափը նշված էր 66,6 քառակուսի մետր, հասցեն՝ Մարգարյան փողոց, հիմքում՝ մշակույթի նախարար Արմեն Ամիրյանի և Հանրային հեռուստառադիոընկերության խորհրդի նախագահ Մարկ Գրիգորյանի միջնորդությունները։ Նախագծում գրված էր, որ երգչուհին ապրում է ամուսնու, որդու ընտանիքի և դստեր հետ։ «Երկիր Ծիրանի» խմբակցությունը դեմ արտահայտվեց՝ գործընթացում կոռուպցիոն տարրեր տեսնելով։ Քվեարկության թվերը մնացին արձանագրության պես՝ 58 կողմ, 3 դեմ։ Հոբելյանական սրահների փափուկ խոսքերը այստեղ փոխվեցին ավագանու նիստի լեզվի՝ քառակուսի մետր, միջնորդագիր, ընդդիմադիր առարկություն, քվեարկություն։ Նույն մարդը, նույն անունը, նույն ձայնը, բայց այս անգամ բեմը նիստերի դահլիճն էր, իսկ խոսափողին մոտեցողը երգչուհին չէր։

Նա երկար տարիներ նաև դասավանդեց։ Իր 80-ամյակին տրված տեղեկության մեջ նշվում էր, որ շուրջ 35 տարի աշխատել է Առնո Բաբաջանյանի անվան երաժշտամանկավարժական քոլեջում, դաշնամուր է դասավանդել և բեմական աշխատանքը համադրել մանկավարժության հետ։ 2002 թվականից դասավանդել է Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիայում։ Այս նախադասությունները սովորաբար անցնում են կենսագրության ներքևի հատվածում, այն մասում, որտեղ ընթերցողը շտապում է դեպի պարգևները։ Բայց դասասենյակը արտիստի կյանքի ամենաքիչ լուսանկարվող վայրերից է։ Այնտեղ չկան Քարնեգի հոլի լուսարձակները, չկան պաշտոնական ծաղկեփնջերը, չկա հոբելյանական խոսափողի ճռճռոցը։ Այնտեղ կա աշակերտի սխալ մատ, նոտայի մոտ կանգ առնող մատիտ, նույն ֆրազը նորից կրկնելու ձանձրալի պահանջ, ուսուցչի ձայն, որը այլևս չի երգում ամբողջ դահլիճի համար, այլ շտկում է մեկ մարդու շնչառությունը։

2022 թվականի փետրվարի 25-ին նախարար Վահրամ Դումանյանը և փոխնախարար Արա Խզմալյանը այցելեցին նրան տանը։ Պաշտոնական լուսանկարի կադրից դուրս, հավանաբար, նույն բնակարանի կահույքն էր, որտեղ մի ժամանակ առավոտյան Բախ էր հնչում, որտեղ մայրն ու ամուսինը լսում էին նոր երգերը, որտեղ ծննդյան օրը մարդը նստում է հյուրերի առջև և ստիպված է ընդունել իր մասին ասվող բարձր բառերը։ Նախարարն ասաց, որ մի ամբողջ սերունդ մեծացել է նրա երգերով՝ ռադիոյով, հեռուստատեսությամբ, համերգասրահներով։ Նա պատասխանեց առանց նվաճումների ցուցակի՝ երգելը իր համար «հոգու պահանջ» էր։ Հոբելյանական այցի մասին պաշտոնական նյութը նաև պահեց մի ուրիշ նախադասություն. նա չմտածեց իր ձեռքբերումների մասին։ Այդ օրը տուն եկած պետական մարդիկ բեմական ինքնապատման փոխարեն ստացան ավելի պարզ բան՝ մարդ, որը դեռ իր կյանքը բացատրում էր երգելու ներսից, կոչումների դարակից դուրս։

Նույն 80-ամյակի շուրջ ԿԳՄՍ նախարարությունը հայտարարեց հոբելյանական համերգի մասին Արամ Խաչատրյան համերգասրահում։ Մասնակիցների ցանկը փոքրիկ երաժշտական քարտեզ էր՝ Ռուբեն Մաթևոսյան, Աննա Մայիլյան, Արթուր Իսպիրյան, Գեորգի Մանգասարյան, Իրինա Զաքյան, Նունե Եսայան, Արմինե Սարգսյան, Սոնա Սարգսյան, «Արևիկ» մանկապատանեկան համույթ։ Նշվում էր, որ ելույթ կունենա նաև հոբելյարը։ Հոբելյանական համերգների մեջ միշտ կա մի վտանգավոր պահ. բեմը կարող է դառնալ անցած տարիների ցուցափեղկ, երգերը՝ շնորհավորական համարներ, իսկ մարդը՝ իր իսկ արխիվի հյուր։ Այդ երեկոյի մասին պաշտոնական նյութը պահել է անունների շարքը, պարգևների շարքը, քաղաքների շարքը։ Բայց ամենակարճ և ամենաուղիղ դետալը հենց սա է՝ նա դեռ պետք է երգեր։

2026 թվականի փետրվարի 25-ին, նրա 84-ամյակի օրը, մեկ այլ նախարար՝ Ժաննա Անդրեասյանը, փոխնախարար Դանիել Դանիելյանի հետ այցելեց նրան։ Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ արդեն հայտնվել էր ժամանակի ավելի ուշ բառապաշար՝ հեղինակային իրավունք, արվեստագետների ժառանգության պաշտպանության օրենսդրական բարեփոխումներ, ստեղծագործական և համերգային գործունեության աջակցություն։ Ռաիսա Մկրտչյանը շնորհակալություն էր հայտնել և ասել, որ երգելու ու աշխատելու ցանկությունն ու էներգիան դեռ պահում է։ Փետրվարի վերջին պետական այցը խոսում էր ժառանգության իրավունքների մասին, հունիսի վերջին պետական հաղորդագրությունը խոսում էր թաղման հանձնաժողովի մասին։ Այս երկու տեքստերի միջև չորս ամիս կար, և այդ չորս ամիսը երկար չէր։

Նորությունը հանրային տարածք եկավ նաև մի մարդու միջոցով, որի պաշտոնն արդեն ինքնին համընկնում էր նրա կյանքի հետագծին. Արմենպրեսի անգլերեն հաղորդմամբ՝ Ռաիսա Մկրտչյանի մահվան լուրը հայտնել էր Հանրային ռադիոյի արխիվի տնօրեն, երգիչ Արթուր Իսպիրյանը։ Արխիվի տնօրենը հայտնում է մի երգչուհու մահ, որի ավելի քան 400 ձայնագրություններից շատերը հենց այդ համակարգի «Ոսկե ֆոնդում» են պահպանվում։ Հաղորդագրության մեջ Արթուր Իսպիրյանի անունը դառնում է պատահական թվացող, բայց ճշգրիտ հանգույց՝ մարդը, որը բեմում մասնակցել էր նրա հոբելյանին, հետո պաշտոնով կապված էր ձայնադարանի հետ, մահվան օրը դարձավ լուրի փոխանցողներից մեկը։

Նրա ձայնը Հայաստանից դուրս էլ էր շրջանառվել պաշտոնական կենսագրությունների նախադասություններով՝ Մետրոպոլիտեն օպերա, Քարնեգի հոլ, Սիդնեյ, Մոնրեալ, Բեյրութ, Բուենոս Այրես։ Այս քաղաքների ցանկը հաճախ կարդացվում է որպես հաղթական ճանապարհորդություն, բայց երգչի համար դա նաև օդանավակայանների, հյուրանոցային սենյակների, փորձերի, անծանոթ դահլիճների ակուստիկայի, սփյուռքյան հայերի հայացքի պատմություն է։ Բեյրութում երգը լսում են ուրիշ կենսագրություններով, Բուենոս Այրեսում՝ ուրիշ կարոտով, Մոնրեալում՝ ուրիշ արտասանությամբ։ Պաշտոնական կենսագրությունը չի պահում այդ երեկոների եղանակը, ձայնային փորձի ժամը, դաշնակահարի անունը, դահլիճից դուրս եկած մարդու խոսքը։ Այն պահում է քաղաքը։ Երբ մարդը մահանում է, քաղաքների այդ ցանկը նմանվում է հին անձնագրի էջերի՝ կնիքները կան, ճանապարհի հոգնությունը՝ ոչ։

Ռադիոյի արխիվը այդ բացերը լրացնելու հավակնություն չունի։ Այն շարում է երգերը, և երգերի կողքին բացվում են տարիներ։ «Անձրևի երաժշտություն»՝ Բաբաջանյան, Ռոբերտ Ռոժդեստվենսկի, 1984 և 1987 թվականների տարբեր ձայնագրություններ, մեկը՝ Հայաստանի հեռուստառադիոյի նվագախմբով, մյուսը՝ Ուկրաինայի ռադիոյի սիմֆոնիկ էստրադային նվագախմբով։ «Աշնան մեղեդի»՝ Վահան Տերյանի խոսքերով, Արամ Աղաբաբյանի երաժշտությամբ, 1991։ «Արցախ»՝ 1991։ Այդ նույն տարում երկրի վրա ուրիշ բառեր էին մտնում, ուրիշ հերթեր էին գոյանում, ուրիշ քարտեզներ էին բացվում։ Արխիվային էջը դրա մասին չի խոսում։ Այն դնում է վերնագիրը, տարին, հեղինակներին, կատարողին։ Այդ լռությունը երբեմն ավելի խիտ է, քան հետագա բոլոր բացատրությունները։

Ռաիսա Մկրտչյանի մասին ամենից հաճախ ասվող բառերից մեկը «ոճ» էր։ Նա ինքն էլ իր 80-ամյակի խոսակցության մեջ օգտագործել էր «մկրտչյանական ոճ» ձևակերպումը՝ պատմելով, որ Բաբաջանյանից հետո Ստեփան Շաքարյանը, Արա Սաթյանը և մյուսները շարունակում էին գրել իր համար։ Այդ ձևակերպման մեջ ինքնագոհություն կա՞ր, թե՞ աշխատանքային ճշգրտում՝ դժվար է որոշել հին հարցազրույցի տեքստից։ Բայց նրա երգեցողության մեջ իսկապես կար ճանաչելի զսպվածություն։ Նա բառը չէր խեղդում ձայնի մեջ։ Բարձր նոտան չէր դարձնում դահլիճի վրա նետված ապացույց։ Էստրադային մեղեդին նրա մոտ հաճախ մնում էր խիստ կառուցված երաժշտական միավոր՝ առանց փոշու, առանց ավելորդ քաղցրության։ Դրա համար էլ մանկական, քաղաքային, սիրային, հայրենական երգերը նրա կատարմամբ նույն ընտանիքից էին թվում, թեև դրանց հեղինակները և ժամանակները տարբեր էին։

Մահվան օրը հայկական լրահոսում նրա կենսագրությունը կրկնվեց նույն հերթականությամբ։ Ծնվել է Սևանում։ Սովորել է Մելիքյանի անվան ուսումնարանում։ Ավարտել է կոնսերվատորիան։ Եղել է առաջին կատարող։ 1968-ից՝ մեներգչուհի։ Ավելի քան 400 երգ։ Ժողովրդական արտիստ։ Մեդալներ։ Քաղաքներ։ Այդ հերթականությունը ճիշտ է, բայց դրանից դուրս կան մանր դրվագներ, որոնք պաշտոնական տեքստերում դժվար են տեղավորվում. պատերազմի անունը, դաշնակահարուհի դառնալու վաղ ցանկությունը, Բաբաջանյանի ժապավենները, Մոսկվա ուղարկված ձայնագրությունները, 2012-ի ասուլիսում ասված նեղացած նախադասությունը, 2017-ի ավագանու քվեարկության թվերը, 2026-ի փետրվարյան խոսակցությունը հեղինակային իրավունքների մասին, և հին ռադիոռեպորտաժում մնացած խորհուրդը՝ բեմից հեռանալ գեղեցիկ ժամանակ։

Հունիսի 27-ի պաշտոնական հաղորդագրությունը վերջում դեռ ապագա ժամանակ էր օգտագործում։ Հոգեհանգստի և վերջին հրաժեշտի օրը ու ժամը «կտեղեկացվի լրացուցիչ»։ Հանրային ռադիոյի արխիվային էջի ներքևում, երգերի երկար շարքից հետո, նվագարկիչի կողքին նույն պահին կարելի էր տեսնել երկու զրո՝ 00:00 և 00:00։ Մի էջը սպասում էր հրաժեշտի ժամին, մյուսը՝ մատի շարժմանը։ Էկրանի վրա ոչինչ չէր հնչում։ Ձայնը այնտեղ էր, որտեղ միշտ լինում է արխիվում՝ պատրաստ սկսվելու, բայց ոչ ինքնուրույն։

https://www.youtube.com/watch?v=X8-UGcOnJq8