Իսրայելն ամենաբարձր մակարդակով կրկին իբր պատրաստվում է ընդունել Հայոց ցեղասպանությունը. ո՞ւմ համար է իրականում խաղացվում այդ հին թատրոնը

25 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՆՆԱ ՍԱՐԳՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԵԿՆԱԲԱՆ 

Իսրայելը տասնամյակներ շարունակ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը կանգնեցրել է Անկարայի և Բաքվի դռների մոտ։ 2026-ի հունիսի 25-ին Գիդեոն Սաարը այն դրեց կառավարության սեղանին՝ Դոնալդ Թրամփի՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանին գովելու և Թուրքիային ավելի քան 700 միլիոն դոլարի ռազմական ինքնաթիռների շարժիչների վաճառքի մասին Կոնգրեսին ծանուցելու հաջորդ օրը։

Նախագծում գրված է «բարոյական և պատմական պարտք»։ Այդ էջերի հետևում երևում են Գազայի գործով Հաագայի դատարանը, Թուրքիայի փակած առևտուրը, ադրբեջանական նավթը, իսրայելական զենքը և այն ավելի քան հարյուր հազար հայերը, որոնք 2023-ին հեռացան Լեռնային Ղարաբաղից։

Հունիսի 25-ի երեկոյան Գիդեոն Սաարը X-ում հրապարակեց մի քանի տող։ Գրառման ամենախայթող բառը գրառման մեջ չկար։ Այն նստած էր կառավարության որոշման նախագծի բացատրական բաժնում՝ «պատմության դասագրքերի մանիպուլյատիվ վերաշարադրում» ձևակերպումից հետո. «հիմնականում՝ Թուրքիայի կողմից»։ Իսրայելի արտգործնախարարը հայտարարում էր, որ կիրակի՝ հունիսի 28-ին, կառավարության հաստատմանը կներկայացնի Հայոց ցեղասպանությունը պաշտոնապես ճանաչելու առաջարկը։ Նրա գրառման մեջ կար «բարոյական և պատմական պարտք», կար ժխտումը, նսեմացումը և պատմական ճշմարտության աղավաղումը դատապարտելու խոստում, կար նաև հաջորդ քայլը՝ հարցը Քնեսեթ տանելու մտադրություն։ Անկարային հասցեագրված նախադասությունը թողնված էր կից փաստաթղթում, պաշտոնական լեզվի այն հատվածում, որը սովորաբար կարդում են դիվանագետները, իրավաբանները և այն կառավարությունները, որոնց անունը հայտնվում է տեքստում։

Նախագիծը բացվում է 1915-ի ապրիլով։ Կոստանդնուպոլսում ձերբակալվում, աքսորվում և սպանվում են հարյուրավոր հայ մտավորականներ, առաջնորդներ ու կրթված մարդիկ։ Հետո գալիս են հարկադիր աշխատանքի զորակոչված և սպանված տղամարդիկ, տներից դուրս բերված կանայք, երեխաներն ու ծերերը, սիրիական անապատ տանող մահվան երթերը, զանգվածային սպանությունը, բռնաբարությունը, կանխամտածված սովն ու ծարավը։ Փաստաթուղթը նշում է մոտ մեկուկես միլիոն զոհ և Անատոլիայում հազարամյակների մշակութային ու պատմական ժառանգության ոչնչացում։ Վերջում կրկին հայտնվում է ներկան. լայն ու միանշանակ փաստագրության կողքին շարունակվում է պետականորեն կազմակերպված ժխտումը, իսկ գլխավոր հասցեատերը անունով գրված է՝ Թուրքիա։ Նախագծի հաշվարկով՝ 32 պետություն ճանաչումն արդեն ձևակերպել է խորհրդարանական որոշմամբ, օրենքով կամ հայտարարությամբ։ Իսրայելի կառավարությունը դեռ այդ շարքում չէ։

Կիրակնօրյա քվեարկությունը կարող է փոխել հենց այդ վերջին նախադասությունը։ Մինչ այդ խոսքը Սաարի առաջարկի մասին է։ Իսրայելի կառավարության օրակարգերի ներքևում կա կարճ զգուշացում՝ քննարկման նյութերը կարող են փոխվել, հետաձգվել կամ հանվել։ Հայոց ցեղասպանության ճանաչումն այս պահին կանգնած է այդ չոր տողի վերևում։ Քնեսեթի հանձնաժողովների նախկին որոշումները, պատգամավորների ելույթները և Բենիամին Նեթանյահուի անձնական խոստովանությունը պետական ճանաչում չեն կազմել։ Կառավարության «այո»-ն առաջինը կլինի։

Նախորդ օրը Սպիտակ տան Օվալաձև աշխատասենյակում Դոնալդ Թրամփը թուրք լրագրողին հարցրեց՝ «Դուք Թուրքիայից ե՞ք»։ Պատասխանը լսելուց հետո նա անցավ Էրդողանին։ «Ինձ դուր է գալիս, նա իմ ընկերն է», ասաց ԱՄՆ նախագահը։ Ապա պատմեց, որ Թուրքիայի ղեկավարը կարող էր միանալ Իրանի շուրջ պատերազմին, նույնիսկ՝ Իրանի կողմում, որովհետև Իսրայելի մեծ երկրպագու չէ, բայց Թրամփը խնդրել էր հեռու մնալ, և նա հեռու էր մնացել։ Այդ 21 վայրկյանանոց պատասխանում Էրդողանը միաժամանակ հայտնվեց որպես Իսրայելին չսիրող առաջնորդ, պատերազմի հնարավոր մասնակից և Վաշինգտոնի նախագահի անձնական ընկեր։

Հունիսի 24-ով թվագրված մեկ այլ թուղթ նույն ճանապարհով շարժվում էր Վաշինգտոնում։ Պետդեպարտամենտը Կոնգրեսին պաշտոնապես ծանուցել էր Թուրքիային տասնյակ «Ջեներալ Էլեկտրիկ» F110 շարժիչներ վաճառելու մտադրության մասին։ Գինը գերազանցում էր 700 միլիոն դոլարը։ Շարժիչները նախատեսված են Թուրքիայի ԿԱԱՆ առաջին տեղական մարտական ինքնաթիռի համար։ Կոնգրեսին տրվել էր 15 օր՝ վաճառքը արգելափակող համատեղ բանաձև առաջադրելու համար։ Թուրքիան 2019-ին ռուսական S-400 համակարգեր գնելուց հետո հեռացվել էր F-35 ծրագրից, իսկ ամերիկյան օրենսդրությունը շարունակում էր կապել հնարավոր վերադարձը ռուսական համակարգերից հրաժարվելու հետ։ Թրամփին հարցրին շարժիչների, F-35-ի և Անկարայում սպասվող ՆԱՏՕ-ի գագաթնաժողովի մասին։ Նա պատասխանեց, որ հավանաբար մի բան կանի, որը թուրքերին շատ կուրախացնի։

Չորս ամիս առաջ նույն բառը Վաշինգտոնում ապրել էր մեկ գրառման չափ։ Փետրվարի 10-ին ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի գրասենյակը Ծիծեռնակաբերդ կատարած նրա այցից հետո հրապարակեց տեքստ, որտեղ հուշահամալիրն անվանված էր Հայոց ցեղասպանության հուշահամալիր։ Գրառումը շուտով ջնջվեց։ Վենսը լրագրողի հարցին պատասխանեց, որ մի փոքր ավելի քան հարյուր տարի առաջ տեղի ունեցածը «շատ սարսափելի բան» էր, և իր այցը հարգանքի նշան էր զոհերի ու Հայաստանի կառավարության հանդեպ։ Սպիտակ տունը կատարվածը վերագրեց ուղևորությանը չմասնակցող աշխատակցի սխալին ու հայտարարեց, որ քաղաքականությունը չի փոխվել։ Հունիսի 24-ին նույն վարչակազմը Կոնգրես էր ուղարկում թուրքական ԿԱԱՆ-ի շարժիչների վաճառքի ծանուցումը։ Հունիսի 25-ին Սաարը կառավարությանն էր ուղարկում այն բառը, որը Վաշինգտոնը փետրվարին ջնջել էր։

Սաարի գրասենյակից հրապարակված որևէ տող ճանաչման նախագիծը ամերիկյան շարժիչներին չի կապում։ Պատճառահետևանքային այդ կապը փաստաթղթերում չկա։ Իսրայելական «Յնեթը» երկու դրվագը դրեց նույն վերնագրային շրջանակի մեջ՝ Թրամփը Էրդողանին անվանել է իր ընկերը, ամերիկացիները քննարկում են թուրքական ռազմական ավիացիայի ուժեղացումը, իսկ Իսրայելը պատրաստվում է մի քայլի, որից նախկինում խուսափել է։ «Յնեթի» էջում բարոյական տեքստն ու շարժիչների վաճառքը հայտնվել էին կողք կողքի. ժամանակացույցը կատարում էր այն աշխատանքը, որը Սաարի փաստաթուղթը չէր հանձնարարել իր բառերին։

Անկարայի հետ նախկին հաշիվներից շատերն արդեն փակվել էին։ 2023-ի նոյեմբերի 4-ին Թուրքիան հետ կանչեց Թել Ավիվում իր դեսպանին՝ Գազայում Իսրայելի գործողությունների, հրադադարի կոչերը չընդունելու և մարդասիրական վիճակի պատճառով։ 2024-ի մայիսին թուրքական կառավարությունը դադարեցրեց Իսրայելի հետ ամբողջ ապրանքաշրջանառությունը՝ այն կապելով մշտական հրադադարի և Գազա անխափան օգնություն մտցնելու պահանջի հետ։ Նախորդ տարվա թուրքական արտահանումը Իսրայել կազմել էր մոտ 5,4 միլիարդ դոլար, ներմուծումը՝ մոտ 1,6 միլիարդ։ Երբ ճանաչման յուրաքանչյուր նախորդ փորձի ժամանակ Իսրայելի ԱԳՆ-ն հաշվարկում էր առևտուրը, դեսպանի նստավայրը, ռազմական համագործակցությունը և Անկարայի պատասխանը, այդ սյունակներում այժմ ավելի քիչ բան էր մնացել կորցնելու։

2024-ի օգոստոսի 7-ին Թուրքիան Հաագայի Արդարադատության միջազգային դատարան ներկայացրեց Հարավային Աֆրիկայի՝ Իսրայելի դեմ գործին միջամտելու հայտարարությունը։ Գործի հայցում Իսրայելը մեղադրվում է Գազայում Ցեղասպանության կոնվենցիան խախտելու մեջ։ Վերջնական վճիռ դեռ չկա, Իսրայելը մեղադրանքը մերժում է։ Անկարայի պաշտոնական հաղորդագրություններում «ցեղասպանություն» բառը դարձավ Գազայի պատերազմի մշտական բառապաշարից մեկը։ Էրդողանը Նեթանյահուին համեմատեց Հիտլերի հետ, Իսրայելի գործողությունները՝ նացիստական հանցագործությունների։ 2024-ի հունվարին այն ժամանակվա արտգործնախարար Իսրայել Կացը պատասխանեց նույն պատմական պահոցից՝ հիշեցնելով հայերի ցեղասպանությունը և հայտարարելով, որ Էրդողանը վերջին մարդն է, ով կարող է բարոյականություն սովորեցնել Իսրայելին։ Հայերի մահվան պատմությունը մտավ երկու կառավարությունների ընթացիկ վեճի մեջ՝ որպես հակադարձ մեղադրանքի պատրաստ նախադասություն։

2026-ի հունիսի 10-ին Էրդողանը իր կուսակցության պատգամավորների առջև արդեն խոսում էր Սիրիայում և Լիբանանում իսրայելական հարվածների մասին։ Նա ասաց, որ դրանք սպառնում են նաև Թուրքիային, իսկ Նեթանյահուին ու նրա շրջապատին անվանեց սպանությունների ցանց։ Երկու շաբաթ անց Սաարի նախագիծը Թուրքիայի անունը մտցրեց պետական ժխտման մասին պարբերության մեջ։ Անկարայի օգտագործած «ցեղասպանություն» բառին Երուսաղեմն ընտրեց պատասխան, որը թուրքական պետությունը մեկ դար շարունակ փորձում է հեռու պահել ուրիշ կառավարությունների որոշումներից։

Նեթանյահուն այդ դուռը կիսաբաց էր թողել 2025-ի օգոստոսին՝ ամերիկացի ձեռնարկատեր և փոդքասթեր Պատրիկ Բեթ-Դեյվիդի տեսախցիկի առջև։ Հարցը պարզ էր՝ ինչո՞ւ Իսրայելը չի ճանաչել Հայոց, ասորիների և հույների ցեղասպանությունները։ Վարչապետը սկզբում ասաց, թե Քնեսեթը ճանաչել է։ Զրուցակիցը ճշտեց, որ Իսրայելի ոչ մի վարչապետ դա չի արել։ «Ես հենց հիմա արեցի», պատասխանեց Նեթանյահուն։ Անձնական այդ նախադասությունը չանցավ կառավարության քվեարկությամբ, չդարձավ որոշում և չփոխեց ԱԳՆ-ի պաշտոնական դիրքորոշումը։ Թուրքիայի ԱԳՆ-ն երեք կարճ պարբերությամբ արձագանքեց. անցյալի ողբերգությունների շահագործում քաղաքական նպատակով, Գազայում գործողությունները ծածկելու փորձ, պատմական ու իրավական փաստերին հակասող հայտարարություն։ Սաարի նախագիծը գրեթե կանխավ վերցնում է այդ պատասխանի առաջին բառերը և դրանց դիմաց դնում ժխտումը դատապարտող կառավարական ձևակերպում։

Գիդեոն Սաարը թեմային նոր չէր մոտեցել։ 2019-ի հոկտեմբերի 30-ին, երբ ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատը 405 կողմ և 11 դեմ ձայներով ընդունեց Հայոց ցեղասպանությունը հաստատող բանաձևը, նա ողջունեց ամերիկյան «բարոյական և սկզբունքային դիրքորոշումը» ու գրեց, որ Իսրայելը պետք է նույնքան հստակ ճանաչի այդ սարսափելի հանցագործությունը։ Յոթ տարի անց նույն մարդը կարող է իր հին գրառումը տեղափոխել գործադիր իշխանության արձանագրություն։ Քաղաքական սեփականությունը նույնպես փաստաթղթով է ամրացվում. Նեթանյահուի փոդքասթային «ես արեցի»-ից հետո կառավարության սեղանին դրված տեքստի հեղինակը Սաարն է։

Այդ սեղանին հասնելու ճանապարհը սկսվել էր դեռ այն տարիներին, երբ Թուրքիան Իսրայելի համար տարածաշրջանային գործընկեր էր, իսկ «ցեղասպանություն» բառը կարող էր փակել դեսպանատան դուռը։ 1982-ի հունիսի 20-ից 24-ը Թել Ավիվի «Հիլթոն» հյուրանոցում նախատեսված էր Հոլոքոստի և ցեղասպանության միջազգային գիտաժողովը։ Ծրագրում Կամբոջայի և այլ դեպքերի կողքին կային Հայոց ցեղասպանությանը նվիրված զեկուցումներ։ Կազմակերպիչ, հոգեբան և ցեղասպանագետ Իսրայել Չարնին տարիներ անց հրապարակեց Իսրայելի ԱԳՆ-ի գաղտնի նամակագրության նյութեր ու պատմեց ճնշման մեխանիզմը. թուրքական բողոքից հետո նախարարությունը պահանջել էր հանել հայկական զեկուցումները, զանգահարել էր մասնակիցներին, հովանավորներին և արտասահմանյան հյուպատոսությունների միջոցով տարածել, թե գիտաժողովը չեղարկված է։

Էլի Վիզելը հրաժարվեց գիտաժողովի նախագահի պաշտոնից և մասնակցությունից։ «Յադ Վաշեմն» հեռացավ ծրագրից։ Չարնիի պատմածով՝ ամեն անգամ, երբ կազմակերպիչները բացման խոսքի նոր թեկնածու էին գտնում, ԱԳՆ-ն հասնում էր նրան և համոզում չգնալ։ Գիտաժողովը, այնուամենայնիվ, կայացավ։ Դահլիճի շուրջ մղված վարչական պայքարը երկար կյանք ունեցավ. հետագա տասնամյակներին Իսրայելի պաշտոնական դիրքորոշումը հաճախ աշխատեց նույն ձևով՝ պատմական նյութը չվիճարկել ակադեմիական հարթակում, պետական եզրակացությունը պահել Անկարայի հետ հարաբերությունների հաշվարկի տակ։ 2026-ի նախագծում ԱԳՆ-ի ղեկավարն արդեն Թուրքիայի դասագրքերի վերաշարադրումն է անվանում մանիպուլյատիվ։ 1982-ին նույն նախարարությունն էր փորձում հայկական զեկուցումները հեռացնել իսրայելական գիտաժողովի ծրագրից։

2000-ի ապրիլի 24-ին կրթության նախարար Յոսի Սարիդը մտավ Երուսաղեմի հայկական թաղամասի եկեղեցի։ Հավաքվածների առջև ասաց, որ եկել է որպես մարդ, հրեա, իսրայելցի և կրթության նախարար, ու խոստացավ անել հնարավորը, որպեսզի իսրայելցի երեխաները դպրոցում սովորեն Հայոց ցեղասպանության մասին։ Անկարան բացատրություն պահանջեց։ Իսրայելական դիվանագիտությունը Սարիդի խոսքը ներկայացրեց որպես անձնական դիրքորոշում։ Մեկ տարի անց, թուրք-իսրայելական հարաբերությունների ամենաջերմ շրջանում, արտգործնախարար Շիմոն Պերեսը թուրքական մամուլին ասաց, որ հայերի կրածը ողբերգություն էր, բայց ցեղասպանություն չէր։ Երկու նախարար, երկու տարի, պետական նույն սահմանը՝ մեկի խոսքը կարող էր լինել խղճի արտահայտություն, մյուսինը՝ արտաքին քաղաքականություն։

2011-ի դեկտեմբերի 26-ին Քնեսեթի կրթության և մշակույթի հանձնաժողովը անցկացրեց հարցի առաջին հրապարակային լսումը։ Որոշում չընդունվեց։ ԱԳՆ-ի ներկայացուցիչ Իրիտ Լիլիանն այնտեղ զգուշացրեց «շատ ծանր ռազմավարական հետևանքների» մասին։ Նա Թուրքիայի հետ հարաբերությունները նկարագրեց որպես այնքան փխրուն ու նուրբ, որ դրանք չարժե կրկին անցկացնել կարմիր գծից այն կողմ։ Մեկ տարի առաջ «Մավի Մարմարա» նավի վրա իսրայելական հատուկջոկատայինների գործողության ընթացքում սպանվել էին ինը թուրք քաղաքացիներ։ Իսրայելը պնդում էր, որ զինվորները պաշտպանել էին իրենց։ Անկարան հետ էր կանչել դեսպանին և սառեցրել ռազմական կապերը։ Նույնիսկ այդ ճգնաժամում ԱԳՆ-ն ճանաչման գինը չափազանց բարձր էր համարում։

2016-ին Քնեսեթի կրթության հանձնաժողովը ճանաչեց Հայոց ցեղասպանությունը։ Պետության անունից որոշում կրկին չկար։ 2018-ի մայիսին լիագումար նիստը համաձայնեց ճանաչման հարցով քննարկում և քվեարկություն անցկացնել, երբ Գազայի սահմանի բախումներից հետո Թուրքիան ու Իսրայելը փոխադարձաբար հեռացրել էին դիվանագետներին։ Քվեարկությունը տեղափոխվեց Թուրքիայի հունիսի 24-ի ընտրություններից հետո։ ԱԳՆ-ն Նեթանյահուին խորհուրդ էր տվել սպասել, որովհետև քննարկումը կարող էր Էրդողանին օգնել ընտրարշավում՝ նրան տալով արտաքին թշնամու դեմ հավաքվելու նյութ։ Ընտրությունից երկու օր անց՝ հունիսի 26-ին, նախաձեռնող Թամար Զանդբերգը քվեարկությունը հանեց. կառավարող կոալիցիան աջակցություն չէր տվել։ Այդ օրվա լուսանկարներում Քնեսեթի դիմաց կանգնած հայերը պաստառներ էին պահում, իսկ ներսում օրակարգից անհետացել էր մեկ բառ։

Ութ տարի անց օրացույցը գրեթե նույն կետին վերադարձավ՝ հունիսի 26, հետո կիրակնօրյա նիստ։ Փոխվել էր կորցնելու գինը։ Դեսպանների մակարդակով հարաբերություններն արդեն սառեցված էին, պաշտոնական առևտուրը՝ կանգնեցված, Էրդողանի ելույթները՝ լցված Հաագայի գործի բառապաշարով։ Ճանաչման դեմ հին փաստարկը դատարկվել էր մի քանի սյունակով։ Նրա տեղում մնացել էր Ադրբեջանը՝ երկիր, որի հետ Իսրայելի հարաբերությունները կառուցված են զենքի, նավթի և Իրանի սահմանին հասանելիության շատ ավելի նյութական շերտերով։ «Յնեթի» հրապարակման հաջորդ հատվածի վերնագիրն ուղիղ էր՝ «Մտավախություն՝ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններին վնասելուց»։

2025-ին ադրբեջանական նավթը Թուրքիայի Ջեյհան նավահանգստից Իսրայել էր հասնում օրական միջինը 94 հազար բարել ծավալով՝ նախորդ տարվա համեմատ 31 տոկոս աճով։ Նավերի հետևման տվյալները վերլուծած «Կպլեր» ընկերության հաշվարկով՝ ադրբեջանական հումքը կազմել էր Իսրայելի նավթի ներմուծման 46,4 տոկոսը։ Թուրքական պաշտոնական վիճակագրությունը 2024-ի հունիսից Իսրայելի հետ առևտուրը ցույց էր տալիս զրո։ Ջեյհանից դուրս եկող նավերը հաճախ անջատում էին տեղորոշիչները կամ որպես ուղղություն նշում Եգիպտոսի ու Կիպրոսի ջրերը։ Հունվարի 7-ին «Վալֆոլիա» տանկերը Իսրայելում բեռնաթափել էր 680 հազար բարել ադրբեջանական թեթև նավթ։ Դեկտեմբերի 31-ին Ջեյհանից մեկնած «Կիմոլոսը» հունվարի 1-ից 5-ը անջատել էր ավտոմատ նույնականացման համակարգը, իսկ տվյալները այն հետո գրանցել էին Աշկելոնի նավահանգստում։ Քաղաքական հարաբերությունները կարող էին փակվել հրապարակային հայտարարությամբ, խողովակաշարը և ծովային երթուղին շարունակում էին աշխատել մութ էկրանների միջով։

Բաքվի հետ մյուս երթուղին օդային էր։ Ստոկհոլմի խաղաղության հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի հաշվարկով՝ 2011-2020 թվականներին Իսրայելին բաժին էր ընկել Ադրբեջանի խոշոր սպառազինությունների ներմուծման 27 տոկոսը, իսկ 2016-2020-ին՝ 69 տոկոսը։ Մատակարարված զինատեսակների մեջ կային «Հարոփ» թափառող զինամթերք, հետախուզական անօդաչուներ, ղեկավարվող և բալիստիկ հրթիռներ։ Դրանք կիրառվել էին 2020-ի պատերազմում։ Իսրայելական «ԼՈՐԱ» հրթիռը, ըստ հրապարակված տվյալների, օգտագործվել էր Հայաստանի տարածքում կամուրջ խոցելու փորձի ժամանակ։ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը դեռ 2016-ին ասել էր, որ իր երկիրը Իսրայելից մոտ հինգ միլիարդ դոլարի ռազմական տեխնիկա է գնել։

2023-ի սեպտեմբերի 1-ից 17-ը «Ասոշիեյթեդ պրեսը» թռիչքների բաց տվյալներով հաշվեց ադրբեջանական «Սիլք Ուեյ» ավիաընկերության առնվազն վեց այց Իսրայելի Օվդա օդանավակայան։ Իլ-76 բեռնատարները մի քանի ժամ մնում էին թռիչքուղու վրա, հետո մեկնում Բաքու կամ Գյանջա։ Սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը սկսեց Լեռնային Ղարաբաղի 24-ժամյա հարձակումը։ Հաջորդ շաբաթներին ավելի քան հարյուր հազար հայ հեռացավ տարածաշրջանից։ Հայաստանը դա անվանեց էթնիկ զտում, Ադրբեջանը պնդեց, որ բնակիչները կարող էին մնալ և ընդունել իր իրավակարգը։ Իսրայելի պաշտպանության նախարարությունը չմեկնաբանեց բեռնատար թռիչքները։ Այդ լռությունից երեք տարի անց իսրայելական կառավարությունը պատրաստվում է ճանաչել նույն ժողովրդի պատմական ցեղասպանությունը՝ առանց հրապարակված որևէ խոստման, որ Բաքվի հետ սպառազինության կապը կփոխվի։

Բաքուն Երուսաղեմի համար նաև Իրանի հյուսիսային սահմանն է։ 2026-ի մարտի 7-ին Ադրբեջանի պետական անվտանգության ծառայությունը հայտարարեց, որ կանխել է Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի ծրագրած մի քանի հարձակում։ Թիրախների ցանկում էին Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը, Իսրայելի դեսպանատունը, աշքենազական սինագոգը և Լեռնային հրեաների համայնքի առաջնորդներից մեկը։ Թեհրանը չարձագանքեց այդ հաղորդագրությանը։ Ապրիլի 20-ին «Մոսադն» ու «Շին Բեթը» հրապարակեցին իրենց տարբերակը՝ պայթուցիկ անօդաչուներով և բեկորային լիցքերով զինված ցանց, որը բացահայտվել էր ադրբեջանական ծառայությունների հետ աշխատանքով։ Նավթատարի մեկ հատվածում իրար էին հանդիպում ադրբեջանական հումքը, թուրքական տարածքը, իսրայելական էներգետիկ անվտանգությունը և Իրանի դեմ հետախուզական համագործակցությունը։

2014-ի սեպտեմբերին, Էրդողանի հետ հանդիպումից հետո, Ադրբեջանի նախագահի կայքում հրապարակվեց Իլհամ Ալիևի խոսքը՝ երկու երկրների արտգործնախարարները, դեսպանները, սփյուռքյան և հասարակական կառույցները պետք է համակարգված աշխատեն «աշխարհում Հայոց ցեղասպանության առասպելը ցրելու» համար։ Հունիսի 26-ի դրությամբ Բաքվից Սաարի նախագծի վերաբերյալ հրապարակային պաշտոնական պատասխան չկար։ Պատմական բանաձևը կարող է վիրավորել Անկարայի ամենամոտ դաշնակցին, իսկ նավթի, զենքի և Իրանի շուրջ գործող կապերը շարունակում են իրենց երթուղիները։ Իսրայելական կառավարությունը կիրակի փորձելու է այդ սահմանը՝ մեկ քվեարկությամբ, առանց նավթի կամ զենքի որևէ երթուղի փոխելու։

Երևանի համար առաջարկի փաթեթավորումն ավելի անհարմար է, քան «ճանաչում» բառը թույլ է տալիս տեսնել առաջին հայացքից։ 2024-ի հունիսի 21-ին Հայաստանը ճանաչեց Պաղեստինի պետությունը՝ հայտարարության մեջ հիշատակելով խաղաղ բնակչության դեմ բռնությունը, Գազայի մարդասիրական աղետը և երկու պետությունների լուծումը։ Իսրայելի ԱԳՆ-ն կանչեց Հայաստանի դեսպան Արման Հակոբյանին «խիստ նկատողության» համար։ Երկու տարի անց նույն նախարարության ղեկավարը Հայաստանի ազգային աղետի ճանաչումն է տանում կառավարություն։ Միջանկյալ էջերում մնում են Օվդայի բեռնատար օդանավերը, իսրայելական անօդաչուները, 2020-ի պատերազմը և 2023-ի դատարկված Ստեփանակերտը։ Սաարի տեքստը դրանց մասին ոչինչ չի ասում։ Հայկական կողմին հասցեագրված ճանաչումը գալիս է պետական զինապահեստի ստվերով։

Երևանից հրապարակված խնդրանքը չէր հասցրել այս նախագիծը կառավարության սեղանին։ 2025-ի հունիսին Նիկոլ Փաշինյանը հազվադեպ երկկողմ այցով գնացել էր Թուրքիա՝ Էրդողանի հետ խոսելու փակ սահմանի, Հայաստանի ու Ադրբեջանի խաղաղության պայմանագրի և հարաբերությունների կարգավորման մասին։ Թուրքիայի հետ ցամաքային սահմանը փակ էր 1993-ից, և բացման ամսաթիվ չկար։ «Ռոյթերսը» այցի նախօրեին գրում էր, որ Երևանը դադարեցրել է միջազգային ճանաչումն առաջ մղելու ջանքերը՝ այդ քայլը ներկայացնելով որպես Անկարայի հետ կարգավորման ընթացքում արված վիճահարույց զիջում։ Հայաստանի իշխանությունները ճանաչումը չեն դարձրել Թուրքիայի հետ հարաբերությունների հաստատման նախապայման։ 2026-ի հունիսի 25-ի իսրայելական հայտարարությունից հետո Երևանից անմիջական պաշտոնական արձագանք չհնչեց։ Նախագծի ծագման հրապարակային հետքերը տանում էին Սաարի 2019-ի խոստմանը, Անկարայի հետ Գազայի վեճին և Վաշինգտոնի թուրքական շրջադարձին։ Հայերի անունը դրված էր վերնագրում, նախաձեռնության շարժիչները՝ այլ մայրաքաղաքներում։

Ճանաչման նախագծում Գազա բառը նույնպես չկա։ Այն երևում է փաստաթղթի շուրջը։ Թուրքիան Հաագայի դատարանում կանգնել է Իսրայելի դեմ գործի կողքին և ամենաբարձր մակարդակով օգտագործում է ցեղասպանության մեղադրանքը։ Իսրայելը պնդում է, որ պատերազմում թիրախավորում է ՀԱՄԱՍ-ին, գործում է ինքնապաշտպանության իրավունքով և մերժում է պաղեստինցիներին ոչնչացնելու մտադրության պնդումը։ Դատարանը գործի էության վերաբերյալ վերջնական վճիռ չի կայացրել։ Այդ պահին Իսրայելի կառավարությունը պատրաստվում է դատապարտել մեկ այլ ցեղասպանության ժխտումը, նսեմացումն ու պատմական ճշմարտության աղավաղումը։ Անկարան արդեն 2025-ին Նեթանյահուի անձնական ճանաչմանը պատասխանել էր Գազան հիշեցնելով։ Նոր արձագանքի բառապաշարը պատրաստ է դեռ նախորդ հայտարարությունից։

Եթե կիրակի նախարարները սեղմեն «կողմ», կառավարության արձանագրության մեջ Սաարի անունը կկանգնի 2019-ի իր գրառման կողքին, իսկ Նեթանյահուի փոդքասթային նախադասությունը վերջապես կստանա որոշման համար ու ամսաթիվ։ Էրդողանին պատասխանելու համար մամուլի նոր վիրավորանք չի պահանջվի. Թուրքիայի ամենազգայուն պատմական կետը կմտնի Իսրայելի պաշտոնական քաղաքականության մեջ։ Վաշինգտոնում, որտեղ Էրդողանին վերադարձնում են ռազմական գործընկերոջ դերին, կկարդան նույն տեքստը։ Հաագայում, որտեղ Իսրայելը հերքում է ցեղասպանության մեղադրանքը, կտեսնեն, որ Երուսաղեմը շարունակում է իրեն վերապահել այլ ցեղասպանության փաստը ճանաչելու և ժխտումը դատապարտելու իրավունքը։ Այդ ամբողջը տեղավորվում է մի նախագծում, որը չի պահանջում նոր բյուջե, զորքի տեղաշարժ, զենքի պայմանագրի չեղարկում կամ նավթի այլ մատակարար։

Անկարայի պատասխանը կարող է գալ սովորական հերթականությամբ՝ պատմաբանների հանձնաժողով, պատերազմի տարիների երկուստեք կորուստներ, իրավական ուժ չունեցող քաղաքական որոշում, Գազայի հիշեցում, Իսրայելի մեղադրանք անցյալի ողբերգությունը շահագործելու մեջ։ 2018-ին Թուրքիայի ԱԳՆ-ի խոսնակը նույնիսկ զգուշացրել էր, որ Հայոց ցեղասպանությունը Հոլոքոստի հետ նույն հարթությունում դնելը վնասում է առաջին հերթին Իսրայելին։ 2026-ի նախագծի հեղինակները այդ հին պաշտպանական գիծը շրջանցել են. փաստաթուղթը Հոլոքոստի հետ համեմատություն չի կառուցում, մանրամասն նկարագրում է օսմանյան գործողությունները և նշում պետական ժխտողի անունը։ Թուրքիայի պատասխանը ստիպված է լինելու վիճել տեքստի հենց այդ հատվածների հետ կամ անցնել Գազային։ Երկու ճանապարհն էլ Երուսաղեմին վերադարձնում են օրակարգի ընտրությունը։

Կիրակի նախարարները կտեսնեն մի քանի պարբերություն, որոնց մեջ չկա զենքի վաճառք, ադրբեջանական նավթ, Իրանի սահման, Թրամփի ընկերական խոսքը կամ Հաագայի դատարանի գործը։ Նրանք կքվեարկեն Կոստանդնուպոլսի ձերբակալված մտավորականների, սիրիական անապատի մահվան երթերի, մեկուկես միլիոն զոհերի և ժխտման դեմ։ Եթե առաջարկն ընդունվի, կառավարությունը առաջին անգամ Իսրայելի անունից կասի այն, ինչ հանձնաժողովները, նախագահները, նախարարները և վարչապետը տարբեր տարիների ասել էին իրենց անունից։ Հետո Սաարը խոստացել է հարցը տանել Քնեսեթ։ Օրակարգի ներքևի զգուշացումը մինչև նիստի ավարտը կմնա ուժի մեջ։

Կառավարության շենքից մի քանի կիլոմետր հեռու, Երուսաղեմի Հին քաղաքի հայկական թաղամասում, Մարդիգյան թանգարանի քարե պատերից մեկի վրա մնացել են որբանոցում ապրած երեխաների քերծած նշանները։ Շենքը 1850-ականներին կառուցվել էր որպես ուխտավորների հյուրատուն, հետո եղել էր վանք, ճեմարան և 1922-ին ապաստան էր տվել ցեղասպանությունից փրկված մոտ վեց հարյուր հայ տղաների։ Մի սենյակում գրված են այնտեղ ապրած երեխաների անունները։ Արևոտ բակում փռված է հինգերորդ կամ վեցերորդ դարի խճանկարը՝ խաղողի որթերով ու թռչուններով։ Վերևի հայերեն արձանագրությունը հիշատակում է «բոլոր այն հայերին, որոնց անունները Տերը գիտի»։ Կիրակի կառավարության սեղանին անուններ չեն լինելու։ Կլինի մեկ բառ, Թուրքիայի անունը և օրակարգի ներքևում պահված իրավական հնարավորությունը՝ նյութը մինչև քվեարկությունը փոխելու կամ հանելու համար։ Պատի քերծվածքները այդպիսի վերապահում չունեն։