Նա այսօր 70 տարեկան կլիներ. Դավիթ Համբարձումյանի կյանքը՝ տասը մետր բարձրությունից, խորհրդային բոյկոտի ստվերից և վաղաժամ լռությունից նայված

24 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ 

Դավիթ Համբարձումյանը այսօր կլիներ 70 տարեկան։ Կապանի լողավազանից մինչև Մոսկվայի օլիմպիական աշտարակ, Լոս Անջելեսի փակված դուռ և 1992-ի հունվարյան Երևան՝ սա պատմություն է այն մարզիկի մասին, որի կյանքը տեղավորվեց մի քանի հաշվետախտակի, մի քանի պետական նախադասության և շատ կարճ ժամանակի մեջ։

Օլիմպիական բրոնզը սովորաբար պատմում են որպես վերջնական թիվ։ Դավիթ Համբարձումյանի դեպքում այդ թիվը՝ 817.440, բացում է ուրիշ պատմություն․ համակարգի, ընտանիքի, մարմնի, խոնարհման, չկայացած չորրորդ Օլիմպիադայի և այն ջրային Հայաստանի մասին, որը նա ուզում էր կառուցել, բայց չհասցրեց։

1980 թվականի հուլիսի 28-ին Մոսկվայի «Օլիմպիյսկի» մարզահամալիրի փակ լողավազանում հաշվետախտակը Համբարձումյանի անունը դրեց երրորդ տողում։ Առաջինը ԳԴՀ-ից Ֆալք Հոֆմանն էր՝ 835.650 միավորով։ Երկրորդը՝ խորհրդային Վլադիմիր Ալեյնիկը՝ 819.705։ Երրորդը՝ Դավիթ Համբարձումյանը՝ 817.440։ Արծաթից նրան բաժանում էր 2.265 միավոր, չորրորդ տեղում մնացած մեքսիկացի Կառլոս Խիրոնից՝ 7.635։ Այդ օրը թիվը շատ ճշգրիտ էր, գրեթե անողոք։ Օլիմպեդիայի աղյուսակում Համբարձումյանի նախնականը նշված է չորրորդը՝ 518.820, իսկ վերջնականը՝ բրոնզե տողում։ Նույն էջում կա կարճ նախադասություն՝ նա երրորդ Օլիմպիադայում էր և առաջին մեդալն էր վերցնում։ Մարզիկի մարմնի համար այդ նախադասությունը տասնամյակների աշխատանք էր, ուսի ցավ, ջրի մեջ մտնելու հազարավոր կրկնություններ, դատավորների սեղանին ուղղված խոնարհում, որը ԽՍՀՄ-ում, ըստ իրեն ճանաչողների, նա առաջինն էր դարձրել սեփական արարողությունը։

Օլիմպիական քարտերում մարդը դառնում է հավաքական նշաններով կազմված ֆիգուր․ ծնունդ՝ 24 հունիսի 1956, Կապան, մահ՝ 1992, Երևան, հասակ՝ 175 սմ, քաշ՝ 74 կգ, ակումբ՝ Երևանի «Դինամո»։ Այդ նույն քարտերում մի տարօրինակ խզում կա։ Օլիմպեդիան պահել է մահվան ամսաթիվը՝ հունվարի 11։ Հայկական հարցազրույցային նյութերում, ռուսական կենսագրական էջերում և ընտանիքին մոտ կանգնած մարդկանց հիշողության մեջ մնում է հունվարի 9-ը։ Երկու օր տարբերությամբ երկու գրանցում։ Մի դեպքում՝ տվյալների շտեմարանի չոր ամսաթիվ, մյուս դեպքում՝ հեռախոսազանգի օր, կիսատ տոներ, սառը Երևան, Շախմատի տան պահակազոր, գերեզմանատուն Նուբարաշենի կողմերում։

Կապանը նրա կենսագրության մեջ ծննդավայրի տող չէ։ 1950-ականների Կապանում Համբարձումյանների տունը արդեն սպորտային էր։ Հայրը՝ Գրիգոր Համբարձումյանը, ֆուտբոլային միջավայրում Գիլո անունով, խաղացել էր Կապանի «Լեռնագործում», հետո Երևանի «Սպարտակում», որը հետագայում դարձավ «Արարատ»։ Մեդիամաքսի հրապարակած հիշողություններում նշվում է, որ նա առաջին հայ ֆուտբոլիստն էր, որ հրավիրվել էր ԽՍՀՄ հավաքական, 1961-ին էլ մտել էր ԽՍՀՄ լավագույն 33 ֆուտբոլիստների ցուցակ։ Մայրը՝ Ալիսա Բադալովան, մարմնամարզությամբ էր զբաղվել։ Տանը երեխայի պատահական եռանդին արագ տալիս էին ձև՝ կարգապահ շարժում, վարժություն, չափված շունչ, մարզչի հայացք։ Կապանի լողավազանում տղաները լողալ սովորեցին, հետո տեսան ջրացատկորդների՝ Միշա Հովհաննիսյան, Վասիլի Կուվշինկին, Սերժ Քոչարյան, Լավրենտի Թառոյան։ Այդ անուններից մեկը քիչ անց կդառնար Դավիթի առաջին մարզիչը։

1963-ին ընտանիքը տեղափոխվեց Երևան։ Տիկին Ալիսան տղաներին նորից մարմնամարզության տարավ։ Դավիթը դեռ երեխա էր, բայց մարմնամարզության դատավորական սխալը, ինչպես հետո պատմել է եղբայրը՝ Ալբերտը, փոխեց մարզական ուղղությունը։ Մայրը բարկացավ, այլևս չուզեց Դավիթին տանել այդ դահլիճ։ Ալբերտը նրան իր հետ տարավ լողավազան։ Լավրենտի Թառոյանը տղային տեսավ և, Ալբերտի բառերով, գտավ «ոսկե ձկնիկը»։ Դավիթը լողալ գիտեր, մարմնամարզական շարժումը մարմնի մեջ էր, բարձրությունից վախի մասին հետագա պատմությունները նրա մոտ սկսվում էին վերահսկումից, ձեռքերի ու ոտքերի այն վստահությունից, որ սովորաբար գալիս է վախից առաջ։ Թառոյանը հետագայում նրան հիշել է որպես սան, որը նրբորեն էր կատարում հանձնարարությունները, արագ էր մտերմանում, մարզադահլիճում և լողավազանում միաժամանակ սեփական տեղն էր գտնում։

Ջրացատկը Համբարձումյանի մոտ երկար ժամանակ մնաց մարմնամարզության հետ կապված։ Մոսկվայի օլիմպիական ընտրականներից մեկի ժամանակ նրան հետևել էր Հրանտ Շահինյանը։ Հին չեմպիոնը, ըստ Համբարձումյանի խոստովանության, ասաց մի նախադասություն, որը ջրացատկի տեխնիկական նկարագրություն էր և մի ամբողջ դպրոցի փիլիսոփայություն․ «ջուրը մտնելն է ջրացատկային, մնացածը՝ մարմնամարզություն»։ Այդ նախադասությունը լավ է նստում նրա թռիչքների վրա։ Նրան ճանաչողները ասում էին, որ նա օդում նկարում էր։ Այսպիսի բառերը հեշտ են փչացնել պաթոսով։ Համբարձումյանի դեպքում դրանք գալիս են գործողությունից․ աշտարակին մոտենալու քայլ, կանգառ, ձեռքերի դիրք, պտույտի բացվելը, ջուրը մտնելու շեղ անկյունը, հետո՝ ջրից դուրս գալը և խոնարհումը մրցավարներին ու հանդիսատեսին։ Խորհրդային սպորտում, որտեղ հաղթանակը հաճախ ներկայացվում էր որպես պետության ձայն, այդ փոքր խոնարհումը անձնական ստորագրություն էր։

Այդ ստորագրության տակ շատ ուրիշների աշխատանք կար։ Գուրգեն Հովհաննիսյանի, Վասիլի Կուվշինկինի, Գեորգի Գասպարյանի անունները հայտնվում են նրա մարզական կենսագրության կողքին՝ երբեմն մեկ տողով, երբեմն փակագծում, երբեմն անտեսանելի։ Ջրացատկի մարզիչը սովորաբար չի երևում այն պահին, երբ մարզիկը ջրի մեջ է մտնում առանց ցայտի։ Նա կանգնած է ավելի վաղ՝ չոր դահլիճում, սպորտային գորգի մոտ, սանդուղքի տակ, հերթական կրկնության ձանձրալի ժամին, երբ պատանին արդեն գիտի վարժությունը, բայց մարմինը դեռ սխալ անկյունով է բացվում։ Դավիթի շարժման մեջ այդ դպրոցը երևում էր հենց աննկատ տեղերում՝ օդում չշտապող պտույտ, վայրէջքի վերջին շնչի պահում, մրցավարական սեղանի ուղղությամբ այն խոնարհումը, որը չէր կարող պարտադրվել հրահանգով։

1971-ին Կիևում ԽՍՀՄ-ի և ԱՄՆ-ի ուժեղագույն ջրացատկորդների մրցմանը աշտարակ բարձրացավ 15 տարեկան Դավիթը։ Նրան դեռ լայն անունով չէին ճանաչում, բայց հաջորդ տարվա օլիմպիական հաշվարկի մեջ նա արդեն կար։ 1972-ին դարձավ ԽՍՀՄ չեմպիոն 10 մետրանոց աշտարակացատկում և մեկնեց Մյունխեն։ Սեպտեմբերի 4-ի օլիմպիական եզրափակիչը նրա համար ավարտվեց հինգերորդ տեղով՝ 463.56 միավոր։ Օլիմպեդիայի մանր աղյուսակում երևում է, որ նախնականում նա երկրորդն էր՝ 314.31, եզրափակիչի երեք պարտադիր ցատկերի գումարում՝ ութերորդը, իսկ ընդհանուրում՝ հինգերորդը։ Տասնվեց տարեկան տղան մոտ էր մեդալին, բայց մեդալը գնաց Կլաուս Դիբիասիին, Դիք Ռայդզեին և Ֆրանկո Կանյոտոյին։ Մյունխենի թիվը, եթե կողքից նայես, անգթորեն ուսուցողական էր․ մեկ վատ հատված, և օլիմպիական թռիչքը տեղափոխվում է աղյուսակի երկրորդ կես։

Այդ հինգերորդ տեղը պատանու համար ավարտ չէր։ Խորհրդային հավաքականի օրացույցը մարդուն արագ վերադարձնում էր ջրին․ հավաքներ, ներքին առաջնություններ, գավաթային մեկնարկներ, ընտրական մրցումներ, ճանապարհորդություններ, որտեղ մարզիկը հաճախ ավելի շատ հիշում է ավազանի հոտը, հյուրանոցի ճաշարանի աղմուկը, մարզչի ձեռքի նշանը, քան քաղաքի անունը։ 1975-ին նա արդեն ԽՍՀՄ ժողովուրդների սպարտակիադայի հաղթողների շարքում էր, նույն տարիներին ԽՍՀՄ գավաթի մրցումներում հավաքում էր այն միավորները, որոնք մեծ կենսագրության մեջ հետո կդառնային մեկ նախադասություն։ Ջրացատկի ներքին խորհրդային դպրոցում մրցակիցը հաճախ նույն համազգեստով մարդն էր՝ Ալեյնիկ, Նեմցանով, ուրիշ քաղաքների տղաներ, որոնց դեմ պայքարում էին միջազգային մրցաշար գնալու համար, հետո նույն ինքնաթիռով մեկնում էին աշխարհի աչքի առաջ հանդես գալու։

Մոնրեալը չորս տարի անց եկավ ավելի մեծ անուններով և ավելի ծանր մարմնով։ 1976-ի հուլիսի 26-27-ին 10 մետրանոց աշտարակում Դիբիասին վերցրեց երրորդ անընդմեջ օլիմպիական ոսկին, 16-ամյա Գրեգ Լուգանիսը՝ արծաթը, Վլադիմիր Ալեյնիկը՝ բրոնզը։ Համբարձումյանը եզրափակեց յոթերորդը՝ 532.89 նախնականում, 516.21 եզրափակիչում։ Մեդիամաքսի զրույցներում Մոնրեալի մասին մնացել է ձեռքի և ուսագոտու վնասվածքի հիշողությունը։ Ցատկը մինչև վերջ գեղեցիկ էր գնում, վերջամասում մարմինը չէր ենթարկվում այնպես, ինչպես պահանջում էր հաշվարկը։ Նույն մրցման շուրջ կա մեկ ուրիշ խորհրդային դրվագ՝ Սերգեյ Նեմցանովի անհետացումը օլիմպիական ավանից, խորհրդային պաշտոնյաների «առևանգման» պնդումը, վերադարձը։ Օլիմպեդիան այդ պատմությունը պահել է 1976-ի մրցման նկարագրության մեջ։ Չորս տարի անց Նեմցանովը Մոսկվայում յոթերորդն էր, Համբարձումյանը՝ երրորդը։ Խորհրդային հավաքականի ներսում նույնիսկ աղյուսակի հարևան անուններն իրենց առանձին լարվածությունն ունեին։

Մոսկվայում 1980-ին Համբարձումյանի կյանքը վերջապես մտավ մեդալի շրջանակ։ ԽՍՀՄ-ը սեփական տանն էր, Լուժնիկիից մինչև «Օլիմպիյսկի» ամեն ինչ նկարահանվում էր որպես պետության մեծ ներկայացում, բայց ջրացատկի աշտարակը այդ ներկայացման ամենամերկ տեղերից է։ Մարզիկը վերևում մենակ է։ Ոչ մի թիմային պատ, ոչ մի պաշտպանական գիծ, ոչ մի տակտիկական հրահանգ այն պահին, երբ ոտնաթաթը բաժանվում է հարթակից։ Այդ օրը Հոֆմանը անչափ կայուն էր։ Ալեյնիկը մնաց երկու միավորից մի քիչ ավելի առաջ։ Համբարձումյանը վերցրեց բրոնզը և հետո «Հայաստանի ֆիզկուլտուրնիկի» լրագրողի հետ խոսեց ոչ մեծ բառերով․ պատասխանատվությունը մեծ էր, նախորդ երկու անգամները վերադարձել էր առանց մեդալի, վնասվածքները մինչև Օլիմպիադա չէին թողել հանգիստ մարզվել, այդ օրը էլ ցատկել էր ուսագոտու վնասվածքով։ Խոսքի վերջում ասաց, որ դեռ երկու տարի կշարունակի։ Երկու տարին դարձավ չորս, չորսը կանգ առավ քաղաքական որոշման առաջ։

Մոսկվայի խաղերը արդեն իրենց վրա կրում էին մեկ այլ բոյկոտի ստվերը։ ԱՄՆ-ի գլխավորած բացակայությունը օլիմպիական ավանում տեսանելի էր մարզական աղյուսակների դատարկ տեղերով, լրատվական մեկնաբանների շեշտադրումներով, այն անուններով, որոնք չեկան Մոսկվա։ Տասը մետրանոց աշտարակում այդ բացակայություններից ամենահայտնին Գրեգ Լուգանիսն էր՝ Մոնրեալի արծաթե պատանին, որը 1984-ին Լոս Անջելեսում պիտի վերցներ ոսկին։ Համբարձումյանի բրոնզը այդ պատճառով չի փոքրանում․ տվյալ օրը նա ցատկեց այն մարդկանց դեմ, որոնք կանգնած էին նույն աշտարակին, նույն լույսի տակ, նույն ջրի առաջ։ Բայց 1980-ի բացակայությունները չորս տարի անց վերադարձան հակառակ ուղղությամբ։ Մարզական հաշվարկը, որը սովոր էր մարմնի խոտանին չափել տասներորդական միավորներով, հանկարծ կախվեց դիվանագիտական նախադասություններից։

Մոսկվայի օլիմպիական ավազանում նույն ամառ մեկ ուրիշ հայկական անուն բարձրացավ։ Սիրվարդ Էմիրզյանը՝ 14 տարեկան, կանանց աշտարակացատկում վերցրեց արծաթը։ Օլիմպեդիայի քարտում նա նշված է որպես Սիլվա Էմիրզյան, Դինամո Երևան, 1980, հարթակ, արծաթ։ Մեդիամաքսի հետագա պատմության մեջ նա հիշվում է որպես Մոսկվայի խաղերի ամենաերիտասարդ մասնակիցներից մեկը։ Այդ երկու մեդալները հայկական ջրացատկի համար կարճ, խտացված պահ էին․ երկու աշտարակ, երկու մարմին, մեկ խորհրդային դրոշ, և Երևան վերադարձող պատմություն, որի համար հետո Հայաստանում մնացին քիչ ջրային հարթակներ։

Համբարձումյանը Մոսկվայից հետո չդադարեց։ 1977-ի Եվրոպայի առաջնության արծաթից հետո եկան 1981-ի Սպլիտի ոսկին, 1983-ի Հռոմի ոսկին։ Օլիմպեդիայի հիշատակման ցուցակում այդ երեք եվրոպական մեդալները դրված են կողք կողքի, 1979-ի Մեխիկոյի Ունիվերսիադայի արծաթը՝ առանձին տողով։ Արմենպրեսի ֆոտոարխիվի էջում հավելվում են աշխարհի գավաթի 1983-ի բրոնզը, Եվրոպայի գավաթի 1984-ի հաղթանակը, ԽՍՀՄ ժողովուրդների սպարտակիադաների հաղթանակները։ Ռուսական սպորտային կենսագրական աղբյուրներում նա նշվում է որպես ԽՍՀՄ 16-ակի չեմպիոն, 1971-ից 1984-ը ԽՍՀՄ հավաքականի անդամ։ Այդ թվերը հեշտ են կարդացվում, դժվար է պատկերացնել, թե դրանք ինչ են պահանջում ջրացատկորդից։ Աշտարակը ամեն օր նույն բարձրությունն ունի, մարմինը՝ ոչ։

Հավաքականի ներսում նա արդեն հին մարդ էր՝ տարիքով դեռ երիտասարդ, կարգավիճակով՝ ավագ։ Մեդիամաքսի զրույցներում թիմակիցները նրան հիշում են որպես մարդ, որը չէր սիրում իր ուժը ցուցադրել բառերով, բայց կարող էր կարգավորել սենյակի օդը։ Այդ կարգի հեղինակությունը խորհրդային հավաքականում հեշտ չէր ստանալ։ Այնտեղ յուրաքանչյուր մրցում նաև ընտրություն էր, յուրաքանչյուր ընտրություն՝ որևէ մեկի տեղը վերցնելու գործողություն։ Համբարձումյանը այդ միջավայրում պահել էր մի հատկություն, որը նկարագրողները տարբեր բառերով են ասում՝ նրբություն, բարություն, հումոր, արվեստի զգացողություն։ Մրցման օրը այդ ամենը չէր երևում։ Տեսանելի էր սպիտակ հարթակի վրա կանգնած մարդը, հետո ջրի փակվող մակերեսը։

1984-ի գարնանը Համբարձումյանը կարող էր պատրաստվել չորրորդ Օլիմպիադային։ Նա 28 տարեկան էր, Եվրոպայի գործող չեմպիոնների շարքում, ԽՍՀՄ հավաքականի հին անդամ, 10 մետրի վրա դեռ հաշվարկի մեջ։ Ապրիլի վերջին, ըստ ԱՄՆ Պետդեպի պատմական հեռագրի, Մոսկվայի պաշտոնյաները դեռ խոսում էին մասնակցության հնարավորության մասին, Լոզանի հանդիպումից հետո խորհրդային օլիմպիական ղեկավարությունը հրապարակավ պնդում էր, որ բոյկոտ չի լինելու, մարզիկները շարունակում էին մարզվել։ Մայիսի 8-ին ՏԱՍՍ-ի լեզուն փակեց այդ դուռը։ Խորհրդային ազգային օլիմպիական կոմիտեն հայտարարեց, որ Լոս Անջելեսի խաղերին մասնակցելն անհնար է, քանի որ ԱՄՆ իշխանությունները, ըստ հայտարարության, չեն ապահովում խորհրդային մարզիկների անվտանգությունը, իսկ «ծայրահեղական կազմակերպությունները» փորձում են ստեղծել «անտանելի պայմաններ» խորհրդային պատվիրակության համար։ Washington Post-ի Մոսկվայի հաղորդագրության մեջ նույն երեկո այդ բառերը գրանցվեցին որպես պետական պատճառաբանություն, Վաշինգտոնի պատասխանում՝ որպես բացահայտ քաղաքական քայլ։ ԱՄՆ Պետդեպի մայիսի 9-ի հեռագրում դիվանագետները թվարկեցին երեք շերտ՝ 1980-ի Մոսկվայի բոյկոտի դիմաց վճարելու ցանկություն, մարզիկների փախուստի վախ, Ռեյգանի վարչակազմի հետ հարաբերությունները ճգնաժամի լեզվով ներկայացնելու մոսկովյան անհրաժեշտություն։

Համբարձումյանի համար այդ բոլոր ձևակերպումները տեղավորվեցին մարզական օրացույցի մեջ։ Լոս Անջելեսի փոխարեն եկավ «Դրուժբա-84»-ը՝ Բուդապեշտ, օգոստոսի 16-19։ Այստեղ 10 մետրանոց աշտարակում ոսկին վերցրեց ԳԴՀ-ից Դիտեր Վասկովը՝ 659.76, արծաթը՝ Թոմաս Կնուտսը՝ 649.95, բրոնզը՝ Դավիթ Համբարձումյանը՝ 645.78։ Սովետական և արևելագերմանական մեդալներով լցված փոխարինող մրցաշարը չէր կարող տալ այն, ինչ տալիս է օլիմպիական եզրափակիչի հարթակը։ Բրոնզը գրանցվեց, կարիերան փակվեց։ Հետո նրա եղբայրը հիշելու էր, որ Դավիթն ասել էր՝ կվերջացնի, կհեռանա սպորտից։ Մարզիկի կենսագրության մեջ երբեմն կարիերան ավարտվում է վնասվածքով, երբեմն՝ տարիքով, երբեմն՝ սեփական որոշումով։ Նրա դեպքում վերջին օլիմպիական շրջանի վրա նստեց մի հայտարարություն, որի նախադասությունները գրվել էին ուրիշ սենյակներում։

Լոս Անջելեսի պաշտոնական աղյուսակը հետո ապրեց առանց նրա անվան։ Տասը մետրանոց աշտարակում ոսկին վերցրեց Լուգանիսը, արծաթը՝ ամերիկացի Բրյուս Քիմբալը, բրոնզը՝ չինացի Լի Կունժենը։ Այդ ցուցակը սպորտային պատմության սովորական փաստ է։ Հայկական պատմության մեջ այնտեղ մնաց դատարկ տարածք՝ այն անունների կողքին, որոնք կարող էին հանդիպել Համբարձումյանին։ Նա Բուդապեշտում արդեն ցատկել էր փոխարինող իրականության մեջ։ Այնտեղ հանդիսավորությունը կային, մեդալը կար, մրցակիցը կար, բայց օլիմպիական հինգ օղակների բացակայությունը չէր ծածկվում նոր անվանումով։

Սպորտը թողնելուց հետո նա չհեռացավ լողավազաններից։ Աղբյուրների լեզուն մի փոքր տատանվում է․ «Դինամոյի» ուսումնամարզական բաժնի պետ, ՀԽՍՀ ջրացատկի հավաքականի մարզիչ, ապա սպորտպետկոմի նախագահի տեղակալ։ Մեդիամաքսի զրուցակիցները նրան հիշում են որպես պաշտոնյա, որը երիտասարդ էր խորհրդային սպորտային վարչական չափերով։ Ռուբեն Հակոբյանը, Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտեի առաջին նախագահը, պատմել է, որ 1989-ին, երբ ինքն նշանակվեց սպորտկոմիտեի նախագահ, Դավիթն արդեն տեղակալ էր։ Հակոբյանի հիշողության մեջ նա կարդացած, գրագետ, բարեկիրթ, արտաքինով գրավիչ մարդ էր, որի հետ կարելի էր խոսել մեդալներից դուրս թեմաներից էլ։ Այդ նկարագրությունը լավ է աշխատում 1980-ականների վերջի Երևանյան կաբինետի վրա․ նախկին օլիմպիական մեդալակիրը դառնում է այն պաշտոնյաներից մեկը, ով քարտեզի վրա նայում է լողավազաններին, իսկ քարտեզը սկսում է նոսրանալ։

Նրա ամենակրկնվող միտքը ջրի մասին էր։ Ռուբեն Հակոբյանի հիշողության մեջ Դավիթը թվով էր խոսում՝ Հայաստանի բնակչության մեծ մասը լողալ չգիտի, երեխաները պետք է սովորեն լողալ, լողավազանները պետք է աշխատեն։ Այդ խոսքը այսօր կարդացվում է ոչ որպես մեծ ծրագիր, այլ գործնական անհանգստություն։ Լողալ չիմացող երկիրը ջրացատկորդ չի պատրաստում։ Աշտարակացատկը տասը մետրից առաջ սկսվում է ջրի հետ երեխայի առաջին հաշտությունից։ Համբարձումյանի երազանքը, Մեդիամաքսի զրուցակիցների ձևակերպմամբ, Հայաստանում ջրային մարզաձևերի զարգացումն էր, լողավազանների կառուցումը, երեխաներին լող սովորեցնելը։ Նա արդեն պաշտոն ուներ, անուն ուներ, կապեր ուներ, բայց ժամանակ չունեցավ։

1980-ականների վերջի այդ պաշտոնական սեղանների վրա սպորտը արագ կորցնում էր հին կայունությունը։ Միության ճեղքերը երևում էին նաև մարզադպրոցների հաշվապահության մեջ՝ վառելիք, ջեռուցում, ուղևորության ծախս, նոր գույքի հարց, մարզչի աշխատավարձ, երեխաների տրանսպորտ։ Ջրացատկը թանկ մարզաձև է նույնիսկ խաղաղ ու ապահով պետության համար։ Պետք է խոր ավազան, աշխատող աշտարակ, չոր դահլիճ, բժշկական հսկողություն, մարզիչների շղթա, մրցումների ցանց։ Համբարձումյանի առաջ արդեն մեդալի հարց չէր դրված։ Նրա առաջ կանգնած էր ջրի առօրյա խնդիրը՝ ո՞ր դպրոցում երեխան լողալ կսովորի, ո՞ր ավազանում կսովորի չվախենալ բարձրությունից, ո՞վ կպահի այդ ավազանը բաց, երբ շուրջը ամեն ինչ թանկանում է և մթնում։

Նրան ճանաչողները պաշտոնական դիմանկարի կողքին պահել են ուրիշ մանրամասներ։ Հրաչյա Չանդիրյանը պատմել է, որ Դավիթը շատ էր սիրում դստերը՝ Էլենին, նրան բերում էր լողավազան, դրսից բերած թևիկներ էր հագցնում և ուրախանում, երբ աղջիկը գոռում էր իր անունը ու նետվում ջուրը։ Նույն Չանդիրյանի հիշողության մեջ Դավիթը մուլտֆիլմեր էր սիրում, ազատ ժամանակ պարտադիր նայում էր։ Երբեմն լավ ուտում էր, քաշ հավաքում, հետո ամառվա շոգին տաք հագնվում ու վազում, որ արագ վերադառնա մրցակցային մարմնի չափին։ Էդվին Գրիգորյանի հիշողության մեջ կա մրցման դրվագ, երբ իտալացի ջրացատկորդը սխալ ցատկից հարվածում է աշտարակին, անգիտակից ընկնում ջուրը, իսկ հաջորդը պետք է թռչեր Դավիթը։ Նրա հերթը դարձավ փրկելու շարժում․ նա նետվեց ջուրը և հանեց մարդուն։ Այդ դրվագները մեդալների ցուցակում տեղ չունեն, բայց առանց դրանց մեդալների ցուցակը մարդու չի նմանվում։

1992-ը սկսվեց դեռ տոնական օրացույցով։ Մեդիամաքսի զրույցներում այդ հունվարը գալիս է մի քանի փոքր ժամանակային նշանով։ Ռուբեն Հակոբյանը հիշում է հունվարի 5-ը՝ Դավիթը եկել էր իրենց տուն, տխուր էր, շնորհավորել էին Նոր տարին։ Էդվին Գրիգորյանը հիշում է հունվարի 7-ի հանդիպումը, հաջորդ օրվա հեռախոսազրույցը, հետո՝ հունվարի 9-ի զանգը ռեժիսոր Ռուբիկ Հովհաննիսյանից։ Հրաչյա Չանդիրյանի հիշողության մեջ ընկերներից մեկի ծննդյան օրն էր, Դավիթը ներողություն էր խնդրել, որ չի գալու։ Հաջորդ օրը լուրը հասավ։ Պաշտոնական լեզուն այստեղ շատ քիչ բան ունի ասելու՝ սրտի կաթված, սրտի կանգ, 35 տարեկան։ Ընկերների լեզուն ավելի դանդաղ է շարժվում։ Նրանք հիշում են, որ առողջական բողոք չէր ասում, ամեն ինչ պահում էր իր մեջ, որ օրը ցուրտ էր, որ Շախմատի տանը պահակազոր կանգնեցին Հրանտ Շահինյանը, Ալբերտ Ազարյանը, Նորայր Մուշեղյանը, Վլադիմիր Ենգիբարյանը։ Հին չեմպիոնները կանգնել էին երիտասարդի դագաղի մոտ։ Շահինյանի անունը այդ պատմության մեջ երկրորդ անգամ է հայտնվում․ առաջին անգամ՝ աշտարակից առաջ ասված մարմնամարզական նախադասությամբ, երկրորդը՝ Շախմատի տան ցրտի մեջ։

Նրա մահից հետո անունը մտավ հաստատությունների անվանացանկ։ Երևանում ջրացատկի օլիմպիական հերթափոխի մասնագիտացված մանկապատանեկան դպրոցը կոչվեց Դավիթ Համբարձումյանի անունով։ ԱՐԼԻՍ-ի իրավական բազայում 2000-ի ապրիլի 4-ի կառավարության N154 որոշման մեջ այդ անունը արդեն պաշտոնական տեքստ է․ պետական հիմնարկը վերակազմակերպվում է փակ բաժնետիրական ընկերության։ Փաստաթղթի լեզուն չոր է, ինչպես կառավարական որոշումները՝ նախարարություն, բաժնետոմսեր, լիազորություններ, ուժի մեջ մտնելու օր։ Այդ չորության մեջ անունը երկար է և համառ՝ «Դավիթ Համբարձումյանի անվան ջրացատկի օլիմպիական հերթափոխի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց»։ 2026-ին «Սփյուռի» տեղեկատուի էջում նույն դպրոցը ունի հասցե՝ Երևան, Մովսես Խորենացու փողոց, 1-ին փակուղի, 1 շենք, տնօրեն՝ Հովսեփ Մեսրոպյան, գործունեության տեսակ՝ լողավազան և մարզադպրոց։ Աղյուսակի վերջում տեղեկությունների թարմացման ամսաթիվն է՝ 23 փետրվարի 2026։ Կենդանի հիշողությունը երբեմն թարմացվում է հեռախոսահամարով և աշխատանքային ժամերով։

Մեկ ուրիշ հետք Կապանում է։ Քաղաքի Դավիթ Համբարձումյանի անվան մանկապատանեկան մարզադպրոցի էջերում նշված է Հունան Ավետիսյան 4 հասցեն, մարզաձևերի ցանկը՝ բասկետբոլ, թեթև ատլետիկա, սեղանի թենիս, ըմբշամարտ, ձյուդո, վոլեյբոլ, ֆուտբոլ, ծանրամարտ, շախմատ։ Ջրացատկ չկա։ Անունը վերադարձել է ծննդավայր, բայց ոչ նույն ջրով։ 2025-ի օգոստոսին Հանրային ռադիոն Կապանի համայնքապետարանի հաղորդմամբ գրեց, որ այդ մարզադպրոցի շենքի բարեկարգման աշխատանքներն ավարտվել են, արտաքին հատվածը թարմացվել է, դահլիճի հատակը փոխարինվել է վինիլային ծածկույթով, աշխատանքները կատարվել են Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի միջոցներով։ Այդ նոր հատակի վրա մարզվում են երեխաներ, որոնց մեծ մասը հավանաբար Համբարձումյանի թռիչքը չի տեսել նույնիսկ տեսագրությամբ։ Նրանց համար անունը նախ շենքի վրա է, հետո՝ Մոսկվայի հաշվետախտակի երրորդ տողում, եթե որևէ մեկը պատմի այդ մասին։

Հայկական ջրացատկի ներկա վիճակի մասին մի նյութում Mediamax Sport-ը 2017-ին գրեց, որ ամբողջ Հայաստանում գործում է Դավիթ Համբարձումյանի անունը կրող ջրացատկի մեկ դպրոց, երեխաների թիվը տատանվում է 50-60-ի միջակայքում, հիմնական կորիզը 15 ջրացատկորդ է։ Նույն նյութում մարզիչները խոսում էին օդային բարձիկի բացակայությունից, սինքրոն ցատկերի համար անբավարար պայմաններից, հին աշտարակներից, կիսատ մարզումներից։ Այդ թվերը Համբարձումյանի պաշտոնական երազանքի կողքին շատ կոպիտ են հնչում։ Նա ուզում էր, որ երեխաները լողալ սովորեն։ Նրա անունով դպրոցում երեխաները բարձրությունից վախը հաղթահարում էին առանց այն օդային բարձիկի, որը պետք է մեղմեր ջուրը սխալ վայրէջքի ժամանակ։

Այդ նյութում մարզչական խոսքը խոշոր չէր հնչում։ Այնտեղ չկային հաղթական ծրագրերի շեփորներ։ Կային երեխաներ, որոնք մի քանի ամիս գալիս են, հետո թողնում, որովհետև վախենում են կամ ծնողները չեն ուզում վճարել, կան հին ցատկահարթակներ, որոնց վրա ժամանակը երևում է մետաղի և փայտի վրա, կա չոր դահլիճ, որը չի հասնում ժամանակակից պահանջներին։ Այսպիսի մանրամասնությունները սովորաբար չեն մտնում հոբելյանական տեքստերի մեջ։ Բայց հենց այստեղ է լսվում Համբարձումյանի անավարտ խոսքը՝ երեխան պետք է ջուր մտնի, հետո մնացածը տեսնենք։

Այսօր՝ 2026-ի հունիսի 24-ին, Դավիթ Համբարձումյանը կդառնար 70 տարեկան։ Այդ տարիքը պատկերացնելը հեշտ չէ, որովհետև նրա հանրային լուսանկարներում նա միշտ մնում է երիտասարդ՝ լայն ուսերով, սահուն շարժմամբ, դստերը գրկած, մոր կողքին, մարզիչների հետ, օլիմպիական բրոնզի լույսի տակ։ Յոթանասուն տարեկան նախկին ջրացատկորդը կարող էր լինել լողավազանների շուրջ կռվող հին պաշտոնյա, ֆեդերացիայի խորհրդատու, երեխաներին ջրի մոտ ուղեկցող խիստ մարդ, հեռուստատեսային հարցազրույցներից խուսափող լեգենդ, կամ պարզապես պապ, որը թոռանը առաջին անգամ թևիկներ է հագցնում։ Այդ տարբերակներից ոչ մեկը փաստ չէ։ Փաստը մնում է հուլիսի 28-ի աղյուսակը, մայիսի 8-ի հայտարարությունը, հունվարի 9-ի զանգը, ապրիլի 4-ի կառավարության որոշումը, Խորենացու փակուղու դպրոցը և Կապանի վերանորոգված դահլիճը։

Երրորդ տողում գրված 817.440 թիվը հիմա ոչինչ չի փոխում։ Այն չի բացում փակված Լոս Անջելեսը, չի վերադարձնում չորրորդ Օլիմպիադան, չի երկարացնում 36-ին չհասած կյանքը, չի լցնում Հայաստանի բոլոր դատարկ լողավազանները։ Բայց այդ թիվը դեռ պահում է մարմնի մի պահ՝ տասը մետր վերևից բաժանվող մարդուն, որը օդում իր շարժումը հասցնում էր ավարտել մինչև ջուրը կփակվեր։ Ջուրը փակվում է արագ։ Անունը մնում է ավելի դանդաղ։