Ինչո՞ւ Մոսկվայի ՀՕՊ-ը չի կարողանում որսալ ուկրաինական դրոնները

19 ՀՈՒՆԻՍԻ, 2026, ԱՐՄԵՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag. 

Հունիսի 16-ին և 18-ին Կապոտնյայի նավթավերամշակման գործարանի վրայով անցան այն դրոնները, որոնց համար Մոսկվան երկար տարիներ պահել էր իր ամենախիտ հակաօդային օղակները։ Հարյուրավոր խոցված թիրախների պաշտոնական հաշվարկի տակ մնաց մեկ պարզ պատկեր՝ կրակի մեջ հայտնված գործարան, փակված օդանավակայաններ, սև ծուխ բնակելի թաղամասերի վրա։

Նավթավերամշակման գործարանը լավ թիրախ է փոքր մարտագլխիկի համար. խողովակները դրսում են, բաքերը դրսում են, առաջնային վերամշակման սյուները չեն թաքնվում երկաթբետոնի մեջ։ Կապոտնյայի հունիսյան երկու հարվածները պատմում են ոչ այնքան մեկ գործարանի հրդեհի, որքան այն պահի մասին, երբ թանկ պաշտպանությունը սկսում է հաշվել երկնքում շատ ավելի էժան թռչող առարկաներ։

Տանկի կլոր կափարիչը պոկվեց բոցից և մի պահ օդում կախվեց այնպես, ինչպես քաղաքային երկնքում չպետք է կախվեր ոչ մի բան՝ մեծ, մետաղական, անիմաստ։ Հունիսի 18-ի առավոտյան Մոսկվայի հարավ-արևելքում տեսախցիկները նկարեցին այդ կարճ, անհարմար թռիչքը. ներքևում այրվում էր Կապոտնյայի Մոսկովյան նավթավերամշակման գործարանը, վերևում մութ ծուխը բարձրանում էր բնակելի թաղամասերի վրա, իսկ քաղաքի օդանավակայանները հերթով դադարեցնում էին ընդունումն ու մեկնումը։ Reuters-ը այդ կադրերից մեկում նկարագրեց հսկայական սկավառակաձև կափարիչը, որը պայթյունից պոկվել ու նետվել էր երկինք, և հիշեցրեց գործարանի դիրքը՝ Մոսկվայի օղակաձև ճանապարհի ներսում, Կրեմլից մոտ 16 կիլոմետր հեռու։ Այդ հեռավորությունը քարտեզի վրա կարճ է թվում, մինչև քաղաքի վրայով սկսում են թռչել շարժիչների ձայները։

Այդ առավոտ պաշտոնական լեզուն արթնացավ ավելի շուտ, քան շատ բնակիչներ։ Մոսկվայի քաղաքապետ Սերգեյ Սոբյանինի առաջին հաղորդագրությունները եկան վաղ լուսաբացին. ռուսական «Парламентская газета»-ն, հավաքելով նրա պաշտոնական գրառումները, հաշվեց, որ հարձակման մասին առաջին հրապարակումը եղել է 04։41-ին, իսկ վերջիններից մեկը՝ 09։27-ին, այսինքն՝ մայրաքաղաքի ուղղությամբ օդային տագնապի փաստացի ժամանակը ձգվել էր գրեթե հինգ ժամ։ Հետո թվերը սկսեցին մեծանալ։ Նախ՝ տասնյակ, հետո՝ հարյուրից ավելի, հետո՝ մոտ երկու հարյուր խոցված անօդաչու Մոսկվայի մատույցներում։ Պաշտոնական հաղորդագրությունների նույն շարքում հայտնվեց մի նախադասություն, որի շուրջ էլ մնաց ամբողջ օրվա իրական լարվածությունը. «Մի քանի դրոն կարողացել է հասնել Մոսկովյան ՆՊԶ»։ Interfax-ը այդ նախադասությունը փոխանցեց Սոբյանինի Max-յան գրառումից՝ քաղաքի համար ընտրելով ամենաչոր բառապաշարը՝ ՀՕՊ-ը շարունակում է հետ մղել զանգվածային հարձակումը, մի քանի սարք հասել է գործարան, միջոցներ են ձեռնարկվում։

«Մի քանի»-ն այդ օրը լայնացավ մինչև ամբողջ թաղամաս։ Կապոտնյայի կողքին փակվեցին ճանապարհներ, «Սադովոդ» շուկայի շենքերից մեկը վնասվեց, «Белая дача»-ի և Լյուբերցիի կողմերում հայտնվեցին ընկած բեկորների ու վնասված մեքենաների մասին հաղորդագրություններ, Ժուկովսկիում բնակելի շենքից մարդկանց տարհանեցին։ Մոսկվայի շրջանի նահանգապետ Անդրեյ Վորոբյովը խոսեց վիրավորների մասին, ռուսական և արևմտյան լրատվամիջոցների թվերը շարժվում էին 16–17-ի միջակայքում, այդ թվում՝ երեխաներ։ Մի քաղաքում, որտեղ պատերազմի լեզուն սովորաբար պահվում էր հեռուստաէկրանների ներսում, հունիսի 18-ին մարդկանց պատուհանների մոտ հայտնվեցին սև շերտեր, ավտոմեքենաների վրա՝ մրոտ կաթիլներ, իսկ Reuters-ին խոսող բնակիչները բողոքում էին, որ ազդանշաններ չեն լսել ու հարվածի մասին իմացել են սոցցանցերից կամ սեփական պատուհանից։

Կապոտնյայի գործարանը առաջին անգամ չէր հարված ստանում։ Հունիսի 16-ի առավոտյան Սոբյանինը գրել էր, որ անօդաչուի հարվածից վնասվել է Մոսկովյան ՆՊԶ-ի օբյեկտներից մեկը, զոհեր ու տուժածներ չկան, արտակարգ ծառայությունները տեղում են։ Քաղաքային արտակարգ իրավիճակների կառույցը հետո հաղորդեց հրդեհի տեղայնացման մասին, պաշտպանության նախարարությունը՝ գիշերվա ընթացքում 172 անօդաչուի խոցման։ Այդ նույն օրը Reuters-ի երկու արդյունաբերական աղբյուրներ այլ լեզվով նկարագրեցին նույն առավոտը. գործարանը կանգնեցրել է աշխատանքը, հարվածը վնասել է առաջնային վերամշակման ԱՎՏ-6 կայանքը, որը կազմում էր գործարանի հզորության մոտ 53 տոկոսը։ Նույն գործարանում պաշտոնական տեքստը խոսում էր վնասված օբյեկտի ու հրդեհի տեղայնացման մասին, արդյունաբերական աղբյուրը՝ արտադրության կանգի։ Քաղաքի վրա կախված ծուխը չէր ընտրում այդ երկու տեքստերից մեկը։

Նավթավերամշակման գործարանի ներսում «վնասվել է օբյեկտ» ձևակերպումը տեխնիկական աշխարհում երկար ստվեր ունի։ ԱՎՏ կայանքը գործարանի սկզբնական շունչն է. այնտեղ հում նավթը բաժանվում է հիմնական հոսքերի, որոնցից հետո արդեն ստացվում են բենզինի, դիզելի, ավիավառելիքի ու բիտումի արտադրական շղթաները։ Եթե ԱՎՏ-ն կանգնում է, գործարանը չի շարունակում կյանքը ամբողջ հզորությամբ՝ որքան էլ պահեստների մոտ դեռ վառվող ջահերը լուսավորեն տարածքը։ Reuters-ի տվյալներով՝ Մոսկովյան ՆՊԶ-ն 2024-ին մշակել էր 11,6 միլիոն տոննա հում նավթ, արտադրել 2,9 միլիոն տոննա բենզին, 3,2 միլիոն տոննա դիզել և 1,3 միլիոն տոննա բիտում։ Այդ թվերը քաղաքի առօրյայի լեզվով նշանակում են վառելիք ավտոբուսների, օդանավակայանների, շինարարական ասֆալտի, ծառայողական մեքենաների, գիշերային բեռնատարների համար։ Գործարանի խողովակները գտնվում են Կապոտնյայում, դրա աշխատանքի հետևանքները ցրված են ամբողջ մայրաքաղաքով։

Հունիսի 16-ի հարվածից հետո, Reuters-ի աղբյուրների համաձայն, գործարանը պատրաստվում էր մասնակիորեն վերադառնալ աշխատանքի՝ մյուս մեծ կայանքի հաշվին։ Այդ մյուսը «Եվրո+» համալիրն էր՝ 2020-ին շահագործման հանձնված և մոտ 140 հազար բարել օրական հզորությամբ առաջնային վերամշակման հատվածով, գործարանի ընդհանուր հզորության մոտ 47 տոկոսը։ Հունիսի 18-ին դրոնները հասան այնտեղ։ Reuters-ի արդյունաբերական աղբյուրները նկարագրեցին արդեն երկրորդ հարվածը՝ վնասված «Եվրո+», կատալիտիկ ռեֆորմինգ, դիզելի հիդրոմաքրման սարքավորումներ, երկրորդային կայանքներ, միջկայանքային խողովակաշարեր, օժանդակ սարքավորումներ, այրված պահեստային բաքեր։ Գազպրոմ նեֆտը անմիջապես մեկնաբանություն չտվեց։ Սոբյանինը գրեց, որ հրդեհը հիմնականում տեղայնացված է, գործարանում տուժածներ չկան։ «Տեղայնացված» բառը քաղաքի համար հանգստացնող էր, արտադրական սխեմայի համար՝ բաց թողնված էջ։

Այդ էջը կարելի է բացել առանց քարտեզագրական գաղտնիքների։ ՆՊԶ-ն դրված է բաց տարածքի վրա, և նրա ամենաթանկ մասերը չեն կարող թաքնվել բունկերում։ Սյուները բարձր են, բաքերը լայն են, խողովակաշարերը պտտվում են մետաղական կամուրջներով, ջերմափոխանակիչները, պոմպերը, փականային հանգույցները, էլեկտրական ենթակայանները մնում են օդի տակ։ Փոքր մարտագլխիկը, որը երկաթբետոնե արտադրամասի պատը կարող է խազել ու անցնել, այստեղ գտնում է ջերմություն, գոլորշի, ճնշում, հրդեհային շղթա, երկար վերանորոգում։ Kpler-ի դեկտեմբերյան վերլուծությունը ռուսական նավթավերամշակման վրա հարվածների մասին հենց այդ տեղափոխությունն էր նկարագրում՝ վաղ փուլում առաջնային թորման կայանքներ, հետո երկրորդային ու երրորդային հանգույցներ՝ հիդրոկրեկինգ, կատալիտիկ կրեկինգ, հիդրոմաքրում, ռեֆորմինգ, որտեղ վնասվածքը կարող է թողնել գործարանը կանգնած մետաղի տեսքով, առանց նորմային համապատասխան վառելիք տալու կարողության։ Նույն զեկույցը բաքային պարկերը նկարագրում էր որպես խոշոր, բաց, հրդեհի համար բարենպաստ թիրախներ, որոնց այրվելը անմիջապես հարվածում է տեղական մատակարարմանը։

Ուկրաինայի հեռահար հարվածների տրամաբանությունը այս տարվա գարնանից ավելի հաճախ սկսեց կրկնվել նույն ձեռագրով։ Baker Institute-ի՝ 2022–2026 թվականների էներգետիկ հարվածների տվյալների վրա հիմնված ուսումնասիրությունը դրանք անվանում էր ֆիզիկական, կինետիկ պատժամիջոցներ՝ այն բանից հետո, երբ թղթի վրա գրված պատժամիջոցները չէին կանգնեցրել ռուսական հումքի ու նավթամթերքի հոսքը շուկաներ։ Այդ ուսումնասիրության մեջ առանձնացվում էր ամբողջ շղթան՝ պահեստարաններ, վերամշակում, արտահանում, փոխադրում, և մեկ պարզ հաշվարկ՝ ցածրարժեք, տեղական արտադրության հեռահար համակարգերը կարողանում են անցնել 1000 կիլոմետրից ավելի տարածք՝ նույնիսկ ուժեղ հակաօդային միջավայրի միջով։ Այդ նախադասությունը Կապոտնյայում հնչեց առանց ակադեմիական հանգստության։ Այնտեղ 1000 կիլոմետրը դարձավ մոտակա բակի հոտ։

Դրոնների անունները ռուսական պաշտոնական տեքստերում հաճախ չեն հայտնվում, բայց տեսադաշտում հայտնված բեկորները, ուկրաինական և ռուսական աղբյուրների նկարագրությունները, բաց հետախուզական համայնքի աշխատանքը թույլ են տալիս հասկանալ գործիքակազմի սահմանները։ «Լյուտի» տեսակի հեռահար անօդաչուների համար Kyiv Post-ը նշում է 50–100 կիլոգրամ օգտակար բեռ և մինչև մոտ 1000 կիլոմետր վստահելի հեռահարություն, ավելի փոքր մարտագլխիկի դեպքում՝ ավելի մեծ տարածություն։ H. I. Sutton-ի Covert Shores կայքը FP-1-ի համար նշում է մոտ 40 կիլոգրամանոց մարտագլխիկ, իսկ «Սիչեն» կամ «Բեհեմոթ» թռչող թևի համար՝ ռուսական «Գերան»-ին հիշեցնող կառուցվածք և մոտ 40 կիլոգրամանոց մարտագլխիկի տարբերակներ։ Այդ քաշերը մեծ չեն բալիստիկ հրթիռների կամ խոշոր թևավոր հրթիռների համեմատ, բայց նավթային բաքի կափարիչը չի սպասում հրթիռի։ Նրան բավական է ճիշտ անկյունով եկած փոքր պայթյուն, վառելիքի գոլորշի ու մի քանի վայրկյան, որոնք հակահրդեհային հաշվարկը դեռ չի հասցրել լրացնել իր արձանագրության մեջ։

Մոսկվայի շուրջ հակաօդային պաշտպանությունը երկար ժամանակ ներկայացվել է որպես ռուսական անվտանգության ամենախիտ օղակներից մեկը։ Le Monde-ը հունիսի 18-ի նյութում հիշեցնում էր, որ Մոսկվան շրջապատված է պաշտպանության մի քանի շերտերով, իսկ նույն օրը գրեթե 200 անօդաչուի խոցման պաշտոնական թվերի տակ Կապոտնյայում շարունակվում էր հրդեհը։ Հակաօդային համակարգը, որը հաշվարկված է ինքնաթիռի, թևավոր հրթիռի, փոքր քանակի բարձրարժեք թիրախների համար, այլ տեսք ունի, երբ նրա վրա գալիս են տասնյակ կամ հարյուրավոր դանդաղ, ցածր թռչող սարքեր։ Ռադարը տեսնում է այնքան, որքան թույլ են տալիս ռելիեֆը, շենքերը, անտառաշերտը, հորիզոնը, սեփական ալիքները։ Հրթիռային կայանքը կրակում է այնքան, որքան ունի պատրաստ արձակիչ, ալիք, հաշվարկ, որոշման ժամանակ։ Երբ հարվածը գնում է օբյեկտային պաշտպանության վրա՝ գործարանի շուրջ դրված համակարգերի, դրանց առջև չի բացվում ամբողջ երկիրը, որտեղ կարելի է նոսրացնել ալիքը շարժական խմբերով։ Թիրախների հոսքը գալիս է գործարանի ուղղությամբ, իսկ գործարանի շուրջը քաղաք է։

Ուկրաինան այս դասը սովորել էր հակառակ կողմից։ 2022-ից ռուսական «Շահեդ»/«Գերան» հարվածների տակ Կիևը ստիպված էր արագ հավաքել ոչ գեղեցիկ, բայց խիտ պաշտպանություն՝ ձայնային սենսորներ, դիտարկման խմբեր, շարժական գնդացրային մեքենաներ, թվային քարտեզ, որտեղ տարբեր ստորաբաժանումներ տեսնում են ընդհանուր օդային պատկերը։ RUSI-ի Ջեք Ուոթլին «Օկտոպուս» հակադրոնային ծրագրի մասին գրելիս հիշեցնում էր, որ ցածր թռչող «Գերանները» անցնում էին պաշտպանական կետերի ռադարային հորիզոնից ներքև, և ավելի շատ սարքեր էին հասնում տեղական ՀՕՊ-ի համար արդեն ծանրաբեռնված հատվածներ։ Ուկրաինական պատասխանը սկսվեց էժան սենսորներից ու շարժական խմբերից, հետո մտավ անօդաչու-որսիչների փուլ։ CSIS-ը ռուսական «Շահեդ» արշավի մասին իր վերլուծության մեջ նույն տրամաբանությունը նկարագրում էր «հագեցման» լեզվով՝ էժան սարքերը ստիպում են պաշտպանվողին ծախսել թանկ հրթիռներ, իսկ մեծ ալիքը բացում է անցումներ նույնիսկ բարձր խոցման տոկոսների պայմաններում։ Կապոտնյայում այդ տեխնիկական բառերը տեղափոխվեցին ռուսական տարածք։

Ռուսաստանի պաշտոնական հաշվարկը հունիսի 18-ին տպավորիչ էր։ Պաշտպանության նախարարությունը, ըստ ՌԻԱ Նովոստիի, գիշերվա ընթացքում հայտարարեց 555 ուկրաինական անօդաչուի խոցման մասին տարբեր շրջաններում։ Օրվա ընթացքում «Важные истории»-ն, հղվելով նույն նախարարության ամփոփագրին, գրեց արդեն 992 անօդաչուի, չորս հեռահար թևավոր հրթիռի և տասը կառավարվող ավիառումբի խոցման պնդման մասին։ Թվերը մեծ էին, գրեթե հանդիսավոր։ Դրանց մեջ չէր երևում Կապոտնյայի գործարանի ամենակարևոր հաշվարկը՝ քանի սարք բավարար եղավ երկու առաջնային կայանքներն անաշխատունակ դարձնելու համար։ Քաղաքային պաշտոնական տեքստը հաշվեց մոտեցման վրա ոչնչացվածները, արդյունաբերական աղբյուրը հաշվեց վնասված հզորությունները, բնակիչը հաշվեց փակ պատուհանները, օդանավակայանը՝ հետաձգված չվերթերը։

Մոսկվայի օդանավակայանները այդ առավոտ աշխատեցին պատերազմի անուղղակի ժամանակացույցով։ Վնուկովոն, Ժուկովսկին, Շերեմետևոն, Դոմոդեդովոն՝ տարբեր ժամերի սահմանափակումներով, հետաձգված կամ չեղարկված հարյուրավոր չվերթներով, ուղևորների տեղափոխմամբ անվտանգ գոտիներ։ AP-ն ու ռուսական գործարար մամուլը գրեցին ավելի քան 500 չվերթի ուշացման կամ չեղարկման մասին, Շերեմետևոյում ուղևորներին տեղափոխում էին նաև օդանավերից։ Օդային պաշտպանությունը սովորաբար նկարագրվում է մարտական հերթապահության քարտեզով. այդ օրը այն ուներ նաև երեխաների ձանձրացած դեմքեր սպասասրահում, ջրի շշեր, ծալված ճամպրուկներ, հեռախոսի էկրանին անընդհատ թարմացվող չվացուցակ։

Հարվածի քաղաքային լուսանկարն արագ դարձավ նաև քաղաքական նյութ։ AP-ն գրեց, որ Վլադիմիր Պուտինը նույն օրը Կազանում ընդունում էր Հարավարևելյան Ասիայի երկրների առաջնորդներին, ռուսական պետական հեռուստատեսությունը հարվածին անդրադարձավ կարճ, իսկ Կրեմլին մոտ թերթերը գովեցին ՀՕՊ-ի աշխատանքը՝ կողքից ավելացնելով վահանի ուժեղացման անհրաժեշտության մասին։ Ուկրաինայի նախագահ Վոլոդիմիր Զելենսկին հարձակումը կապեց Կիևի վրա ռուսական հարվածների հետ և անգլերեն գրեց. «Եթե Ուկրաինան այրվելու է, ձեր Մոսկվան էլ կվառվի»։ Արտաքին գործերի նախարար Անդրիյ Սիբիհան իր հերթին սոցիալական ցանցում մատնանշեց այն պահը, երբ Մոսկվայի բնակիչները սկսում են հարցնել՝ ինչ է կատարվում։ Այդ նախադասությունները նախատեսված էին ոչ մի լսարանի համար. դրանք կարդում էին Կիևում, Մոսկվայում, Բրյուսելում, Վաշինգտոնում, նաև այն մայրաքաղաքներում, որտեղ երկար ժամանակ Ուկրաինայից պահանջում էին դիմանալ, իսկ հեռահար հարվածների թեմայով խոսում էին չափավոր ձայնով։

Նավթային թիրախների շարքը արդեն դուրս էր եկել ռազմական նորությունների լուսանցքից։ Reuters-ը հունիսի 15-ին գրել էր, որ Ռուսաստանը, «Коммерсант»-ի տեղեկություններով, մեղմել է վառելիքի որակի կանոնները՝ թույլ տալով ավելի բարձր ծծմբայնություն ու աղտոտիչներ, քանի որ ուկրաինական հարվածները նեղացնում էին մատակարարումները, իսկ առնվազն մի տասնյակ շրջաններում վառելիքի խափանումներ էին գրանցվում։ Նույն Reuters-ը հունիսի 17-ին, հղվելով Միջազգային էներգետիկ գործակալությանը, գրեց, որ Ռուսաստանի մայիսյան հում նավթի արդյունահանումը եղել է օրական 8,7 միլիոն բարել՝ մոտ 5 տոկոսով պակաս նախորդ տարվա համեմատ և 10 տոկոսով ցածր այդ ամսվա թիրախից՝ հիմնականում էներգետիկ ենթակառուցվածքների վրա ուկրաինական հարվածների պատճառով։ Հունիսի 19-ին Ռուսաստանի Կենտրոնական բանկի տոկոսադրույքի որոշման մասին Reuters-ի նյութում արդեն հայտնվեց պաշտոնական տնտեսական բառապաշարը. բանկը խոսեց շարժիչային վառելիքի արտադրության ժամանակավոր անկումից եկող գնաճային ռիսկերի մասին, իսկ աղբյուրները գործակալությանը ասացին, որ Ռուսաստանը կորցրել է բենզինի արտադրության մոտ 25 տոկոսը՝ 2025-ի հունիսի օրական միջինի համեմատ։

Այդ թվերը Կապոտնյայի համար հեռավոր տնտեսագիտություն չէին։ Երբ հունիսի 16-ին վնասվեց ԱՎՏ-6-ը, գործարանը դեռ կարող էր մտածել «Եվրո+»-ի միջոցով մասնակի աշխատանքի մասին։ Երբ հունիսի 18-ին վնասվեց նաև «Եվրո+»-ը, առաջնային վերամշակման երկու մեծ հանգույցներն էլ դուրս եկան խաղից, թեկուզ աղբյուրները վերջնական վնասի մասին դեռ խոսում էին զգուշավոր լեզվով։ Նավթավերամշակման գործարանի կանգը միշտ ունի երկու ժամացույց։ Առաջինը հրշեջներին է՝ կրակը մարել, տարածքը սառեցնել, փլվածքը ստուգել, գազի վտանգը հանել։ Երկրորդը ինժեներներինն է՝ գտնել վնասված հանգույցը, հասկանալ՝ տեղում կա՞ պահեստամաս, կարելի՞ է շրջանցիկ սխեմա հավաքել, ինչ է պետք ներմուծել, ինչն է պատժամիջոցների տակ, որ սարքի սերտիֆիկատը չի հասնի, որ փականի սպասումը կձգվի շաբաթներով։ Պաշտոնական հաղորդագրության մեջ այդ ժամացույցներից երևում է առաջինը։ Երկրորդը սովորաբար սկսում է աշխատել, երբ տեսախցիկները արդեն հեռացել են ծխից։

Հունիսի 18-ի տեսանյութերի առատությունը ծնվեց նաև տեղանքից։ Կապոտնյան դատարկ ռազմաբազա չէ. կողքին բնակելի շենքեր են, շուկաներ, ճանապարհներ, պահեստներ, ավտոկայանատեղիներ, շինհրապարակներ։ Ցերեկային լույսը և քաղաքի խտությունը մի քանի ժամով հարվածը դարձրին գրեթե հանրային ներկայացում։ Ուկրաինական կողմից այդ կադրերը ունեն անմիջական օգտակարություն. դրանք ցույց են տալիս, որ հարվածը հասել է այն վայրին, որի շուրջ Ռուսաստանը պահել է ամենաշատ պաշտպանական շերտերից մեկը։ Ռուսական կողմից նույն կադրերը անհարմար են հենց իրենց պարզությամբ. դրանք չեն բացատրում ՀՕՊ-ի աշխատանքի տոկոսը, չեն տարբերում խոցվածն ու չխոցվածը, չեն լսում պաշտոնական վիճակագրություն։ Դրանք ցույց են տալիս երկինք բարձրացող կափարիչ, բոցի մեջ ընկած արտադրական հանգույց, ծուխ՝ պատշգամբների ուղղությամբ։ Այդ տեսակի պատկերն ապրում է ավելի երկար, քան առավոտյան ամփոփագրի թիվը։

Քարտեզի վրա Կապոտնյայի ՆՊԶ-ն պահում է մի առանձնահատուկ դիրք. այն հեռու չէ քաղաքական կենտրոնից, բայց բավականաչափ արդյունաբերական է, որ տարիներով մնա քաղաքի սովորական նյարդային համակարգից դուրս։ Մոսկվացիների մեծ մասը գործարանի մասին հիշում է հոտով, ծխով, երբեմն՝ բնապահպանական բողոքներով, երբեմն՝ վառելիքի գներով։ Հունիսի 18-ին այդ հոտը ստացավ ռազմական ձև։ Le Monde-ի թղթակիցները գրեցին բնակիչների վախի մասին՝ շատերը չէին ուզում խոսել անունով, քանի որ Ռուսաստանի օրենքները սահմանափակում են հարվածների վայրերի ու հետևանքների հրապարակումը։ Պատերազմը այդտեղ ոչ թե մոտեցավ սահմանով, այլ հայտնվեց կիսաձայն խոսակցության ձևով՝ կարելի՞ է տեղադրել տեսանյութը, արդյոք դրա համար կպատժե՞ն, որտեղ են երեխաները, ինչու չի եղել ազդանշան, ինչ է թափվում մեքենայի վրա։

Ռուսական ռազմական մեկնաբանների մի մասը հարձակումը փորձեց բացատրել փուլերով՝ խաբող թիրախներ, հիմնական ալիք, հետագա ճշգրտում։ Այդպիսի բացատրությունները կարող են լինել մասնակի ճիշտ, կարող են լինել հարմար պատմություն պարտադիր եզրակացության համար։ Տվյալ պահին անկախ հաստատված է այն, ինչ երևում է հետևանքների շղթայով. երկու օրում երկու խոշոր առաջնային վերամշակման հանգույց, պահեստային բաքերի հրդեհներ, խողովակաշարերի և օժանդակ սարքավորումների վնաս, քաղաքային տարածքում ընկած բեկորներ, օդանավակայանների սահմանափակումներ, պաշտոնական մեծ թվեր, գործարանի սեփականատիրոջ լռություն։ Այդ շղթան ավելի կոշտ է, քան որևէ մեկնաբանի սխեմա։ Այն չի պահանջում իդեալական ճշգրտություն բոլոր դրոնների երթուղու մասին, քանի որ հարվածի արդյունաբերական հետևանքը արդեն դրված էր գետնին՝ այրված մետաղի ու կանգնած արտադրության տեսքով։

Հակաօդային պաշտպանության համար Կապոտնյայի դասը դաժան է իր պարզությամբ։ Եթե պաշտպանությունն ուզում է խոցել յուրաքանչյուր թիրախ թանկ հրթիռով, հարձակվողը կարող է բերել այնպիսի քանակ, որ հրթիռների, ուղեկցման ալիքների, ռադիոլոկացիոն տվյալների և որոշումների հերթը սկսի ուշանալ։ Եթե պաշտպանությունը պահվում է օբյեկտի շուրջ, հարվածողը փորձում է բոլոր սարքերը բերել այդ օբյեկտի խցանված հատված։ Եթե պաշտպանությունը տեղափոխվում է լայն ցանցի, պետք են հազարավոր սենսորներ, արագ տվյալափոխանակություն, շարժական խմբեր, հրամանատարական պարզ շղթա, կապ, վարժեցում, հսկայական թվով էժան խոցման միջոցներ։ Ուկրաինան այդ շղթան կառուցել է ռուսական հարվածների ճնշման տակ՝ կորուստներով, սխալներով, գիշերային հերթապահություններով, անընդհատ փոփոխվող «Գերանների» երթուղիներով։ Ռուսաստանը երկար ժամանակ այդ խնդիրը պահել է սահմանամերձ և ռազմաճակատային տարածքների վրա, մինչև անօդաչուների ալիքը հասել է մայրաքաղաքի արդյունաբերական օղակին։ Կապոտնյայում արդեն փորձարկվում էր ոչ թե տեսությունը, այլ հերթապահ հաշվարկի արագությունը։

Վառելիքի շուկան այդ ընթացքում խոսում էր ավելի ցածր ձայնով։ Reuters-ը գրել էր Սևաստոպոլում և Կրասնոդարի երկրամասում հերթերի, Թաթնեֆտի որոշ կայաններում վաճառքի սահմանափակումների, անկախ ցանցերի գների աճի մասին։ Մոսկվայի իշխանությունները հարվածից հետո հայտարարեցին, որ մայրաքաղաքի բենզինի վիճակը նորմալ է, AP-ն փոխանցեց նաև, որ դաշնային հակամենաշնորհային ծառայությունը հարցրել է մի մանրածախ ցանցի՝ գների աճի պատճառները։ Այդպիսի պահերին պետությունը վառելիքին մոտենում է կրկնակի լեզվով. հրապարակային՝ հանգիստ է, մատակարարումները կան, խուճապի տեղ չկա. ներսում՝ ինչքան արտադրանք կա պահեստում, ինչքան կարելի է բերել երկաթուղով, ինչ ծծմբայնությամբ բենզին կթույլատրվի, որ տարածաշրջանում կարելի է վաճառքը սահմանափակել այնպես, որ հերթը չնկարվի։

Մոսկովյան ՆՊԶ-ի հարվածը նաև քաղաքային ժամանակի խախտում էր։ Առավոտյան մարդիկ սովորաբար գնում են աշխատանքի, շուկան բացվում է, օդանավակայանները ընդունում են առաջին ալիքի ուղևորներին, գործարանի հերթափոխը փոխվում է։ Հունիսի 18-ին այդ ժամակարգի մեջ մտան այլ ձայներ՝ մոտեցող շարժիչ, հակաօդային հրթիռի պայթյուն, հեռախոսային ծանուցում, մեքենայի ազդանշան, հրշեջ ավտոմեքենա։ Որոշ բնակիչներ լուսանկարում էին ծուխը, որոշները ջնջում էին հրապարակումը, որոշները գրում էին հարազատներին, հետո սպասում, որ պաշտոնական հաղորդագրությունը հաստատի այն, ինչ պատուհանից արդեն տեսել էին։ Պատերազմի շատ հատվածներ սովորաբար հասնում են քաղաքի բնակչին քարտեզով ու թվով։ Այդ օրը այն հասավ մուրի տեսքով՝ մարմնով զգացվող, մատով մեքենայի վրա քսվող։

Գիշերվա և առավոտյան պաշտոնական լեզուն շարունակեց աշխատել իր գործը։ «Հրդեհը հիմնականում տեղայնացված է»։ «Տուժածներ չկան»։ «ՀՕՊ-ը շարունակում է հետ մղել զանգվածային հարձակումը»։ «Մի քանի դրոն կարողացել է հասնել»։ Այդ նախադասությունները անհրաժեշտ են քաղաքին, որովհետև առանց դրանց մնալու է մաքուր աղմուկ։ Նույն նախադասությունները թաքցնում են այն փոքր չափը, որով կարող է չափվել մեծ համակարգի խոցելիությունը։ Եթե հարյուրավոր սարքեր խոցվել են, իսկ մի քանիսը հասել են ու հանել գործարանի երկու հիմնական առաջնային կայանքները, ապա պաշտպանական հաշվետվության հաղթական մասնաբաժինը չի փակում արդյունաբերական վնասի պատուհանը։ Պաշտպանվող քաղաքը կարող է ճիշտ հաշվարկել խոցվածները և սխալ գնահատել անցածների հետևանքը։ Կապոտնյայի հունիսյան երկու առավոտները հենց այդ բաց տեղում էին։

Հունիսի 18-ի ուշ ժամերին ծուխը նոսրանում էր, ճանապարհները աստիճանաբար բացվում էին, օդանավակայանները վերադառնում էին չվացուցակների լեզվին։ Գործարանի ներսում դեռ պետք է բացվեին վնասված հանգույցները, հաշվվեին այրված բաքերը, ստուգվեին խողովակները, կազմվեր վերանորոգման ցուցակը։ Քաղաքի վրա մնացին լուսանկարները՝ սև սյուները, մետաղական կափարիչի կարճ թռիչքը, շենքերի արանքում երևացող կրակը։ Հաջորդ օրը տնտեսական փաստաթղթերում արդեն գրվեց վառելիքի արտադրության անկման մասին, բայց Կապոտնյայում այդ նախադասությունը ուշ էր գալիս։ Այնտեղ նախ հայտնվեց մուրը, հետո՝ հոտը, հետո՝ պաշտոնական թիվը, հետո՝ այն լուռ պահը, երբ բնակիչը ձեռքով անցկացնում է մեքենայի թափքին ու մատի վրա մնում է սև շերտ։