«Վարդավառ» բառը լեզվաբաններին տանում է դեպի վարդ և ջուր, բայց Պայծառակերպության ավետարանական դրվագում ջուր ու վարդ չկա. սիրված տոնի իրական պատմությունը

12 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ՄԱՔՍԻՄ ՔԱԼԱՇՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

Հուլիսի 10-ին Երևանի քաղաքապետարանը կարճ ծանուցում տարածեց։ Հուլիսի 12-ին՝ ժամը 07։00-ից մինչև կեսգիշեր, մեքենաները չէին մտնելու Հանրապետության հրապարակ և հարակից փողոցներ։ Շահումյանի արձանի մոտ, մանկական գոտուն հարող նեղ փողոցը փակվելու էր դեռ հուլիսի 11-ի ժամը 18։00-ից։ Պատճառը տեղավորվել էր երկու բառի և մեկ թվի մեջ՝ «Վարդավառ 2026»։

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տոնացույցում նույն օրը երկար անուն ուներ՝ «Պայծառակերպություն Հիսուս Քրիստոսի (Վարդավառ)»։ Քաղաքապետարանի տեքստում կային փողոցներ ու ժամեր։ Եկեղեցական էջում՝ Պետրոս, Հակոբոս, Հովհաննես, Մովսես, Եղիա, բարձր լեռ, ամպ, ձայն և լույս։ «Վարդավառը» քաղաքային ծանուցման վերնագիրն էր։ Տոնացույցում այն կանգնած էր փակագծերի մեջ։

Ավետարանի լեռը սկսվում է ծանր խոսակցությունից։ Կեսարիա Փիլիպպեի կողմերում Պետրոսը Հիսուսին կոչել էր Քրիստոս՝ կենդանի Աստծու Որդի։ Հետո լսել էր Երուսաղեմ գնալու, տառապելու, սպանվելու և հարություն առնելու մասին։ Պետրոսը Հիսուսին մի կողմ էր տարել ու սկսել հանդիմանել։ Պատասխանը կտրուկ էր՝ «Հետև՛ս գնա, սատանա՛»։ Դրան հաջորդել էր խաչը վերցնելու և կյանքը կորցնելու խոսքը։

Վեց օր անց Մատթեոսն ու Մարկոսը Հիսուսին տանում են լեռ։ Նրա հետ են Պետրոսը, Հակոբոսը և Հովհաննեսը։ Ղուկասը գրում է՝ մոտ ութ օր անց։ Նրա պատմության մեջ Մովսեսն ու Եղիան խոսում են Երուսաղեմում կատարվելիք «ելքի» մասին։ Պետրոսը դեռ ուզում է երեք տաղավար կանգնեցնել ու մնալ տեղում։

Մատթեոսի մոտ լեռան անունը չկա։ Հիսուսի դեմքը փայլում է արեգակի պես, հագուստը սպիտակում է լույսի պես։ Մովսեսն ու Եղիան երևում են նրա կողքին։ Պետրոսն առաջարկում է երեք տաղավար շինել՝ մեկական Հիսուսի, Մովսեսի և Եղիայի համար։ Նա չի հասցնում ավարտել խոսքը։ Լուսավոր ամպը ծածկում է նրանց։ Ձայնը պատվիրում է լսել Որդուն։ Աշակերտները երեսնիվայր ընկնում են։ Հիսուսը մոտենում է, դիպչում նրանց և բարձրացնում։ Լեռից իջնելիս պահանջում է տեսածի մասին լռել մինչև հարությունը։

Մարկոսի մոտ հագուստն այնքան սպիտակ է դառնում, որ երկրի վրա ոչ մի լվացարար չէր կարող այդպես սպիտակեցնել։ Ղուկասի մոտ երեք աշակերտները քնով ծանրացած են։ Պետրոսը կրկին խոսում է երեք վրանի մասին։ Ավետարանիչը չոր հավելում է՝ նա չէր հասկանում, թե ինչ էր ասում։ Մատթեոսը հաշվում է վեց օր, Ղուկասը՝ մոտ ութ։ Մարկոսը հիշում է լվացարարին, Ղուկասը՝ քունը։ Լույսը երեքում էլ կա։ Ջուր չկա։ Վարդ չկա։ Աղավնի չկա։ Աստղիկ անունով դիցուհի չկա։

Պետրոսի անունով պահպանված երկրորդ ընդհանրական թուղթը այդ պահը ներկայացնում է որպես ականատեսի վկայություն։ Հեղինակը հիշում է «սուրբ լեռը», մեծափառ ձայնը և սեփական ականջներով լսած խոսքը։ Լեռը այստեղ էլ անանուն է։ Թաբոր անունը գալիս է եկեղեցական ավանդությունից, ուխտավորների ճանապարհներից, քարոզներից, սրբավայրերից ու պատկերներից։ Հետագա տոնացույցերում Թաբորը գրվում է առանց Ավետարանի թողած բացը հիշեցնելու։

Երրորդ-չորրորդ դարերից Պայծառակերպության վայրը նույնացվում էր Թաբորի հետ։ Հինգերորդ դարի վերջում Արևելքի եկեղեցիներում առանձին տոնն արդեն հայտնի էր։ Դրա ծագումը սովորաբար կապում են լեռան վրա կառուցված բազիլիկների օծման տարեդարձի հետ։ Տոնի օրը դարձավ օգոստոսի 6-ը՝ Սուրբ Խաչի բարձրացման սեպտեմբերի 14-ից քառասուն օր առաջ։ Հայ հին տոնացույցերում ևս մնացել է օգոստոսի 6-ի հետքը։ Շատ ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիներ Պայծառակերպությունը մինչ այսօր այդ օրն են նշում։

570 թվականին Պիաչենցայի անանուն ուխտավորը Թաբորի գագաթին երեք բազիլիկ է հիշատակում։ Երեք քարե շենք՝ Քրիստոսի, Մովսեսի և Եղիայի անուններով։ Պետրոսի կիսատ առաջարկը դարձել էր շինություն։ 723 թվականին այնտեղ հասած Վիլիբալդը նկարագրում է արդեն մեկ եկեղեցի՝ նույն երեք անուններով։ Այդ ժամանակ Թաբոր անվանումը վաղուց հաստատված էր։ Սիրիական ու բյուզանդական եկեղեցիներում տոնը տարածվում էր, երբ արևմտյան տոնացույցը դեռ ընդհանուր օր չուներ։ Հռոմեական եկեղեցին այն համընդհանուր տոն դարձրեց 1457 թվականին։ Հայկական ճառերն ու տաղերը այդ ժամանակ վաղուց գրված էին։

Հայ եկեղեցական ավանդությունը տոնը տանում է մինչև Գրիգոր Լուսավորիչ։ Ըստ այդ պատմության՝ Լուսավորիչը հին հայկական տոնին տվել է Քրիստոսի Պայծառակերպության բովանդակությունը։ Չորրորդ դարի հայկական հրահանգ, որտեղ այդ փոխարինումը սահմանված լիներ, չի պահպանվել։ Արևելքում Պայծառակերպության առանձին տոնի հետքերը խտանում են հինգերորդ դարի վերջից։ Գրիգոր Լուսավորիչը մնում է ավանդության մեջ։ Պահպանված տեքստերը ավելի ուշ դարերի են։

Այդ աշխատանքի վաղ էջերից մեկը «Յաղագս Վարդավառին խորհրդոյ» ճառն է։ Այն երկար ժամանակ վերագրվել է Մովսես Խորենացուն։ Լեզվի, տոնի ժամանակագրության և ձեռագրական շերտերի քննությունից հետո ճառը կապվել է յոթերորդ դարի Մովսես Քերթողահոր՝ Մովսես Սյունեցու շրջանի հետ։ Հեղինակը անունը արդեն պատրաստ է գտնում. «զոր Վարդավառ զսա ձայնէ եկեղեցի»՝ եկեղեցին սա Վարդավառ է կոչում։ Հաջորդ բառերը «լուսերանգ», «հուսահոտ», «բոցատերև» վարդերի մասին են։ Հեղինակը չի ասում, թե անունն ով է բերել եկեղեցի։ Չի ասում, թե երբ է ջուրը մտել տոնի մեջ կամ որ մեհյանի մոտ է ծեսը սկսվել։ Նրա էջում Վարդավառը արդեն ծառայում է Պայծառակերպության լույսին։

Խորենացու վաղ թվագրումը չէր համընկնում Արևելքում տոնի պահպանված հետքերին։ Մովսես Սյունեցու շրջանը՝ յոթերորդ դարի վերջն ու ութերորդի սկիզբը, այդ հակասությունը չուներ։ Ճառի լեզուն էլ մատնում էր ժամանակը։ Նույն տողերում կանգնած են «երկնածաղիկ», «լուսասաղարթ», «լուսանշան» բառերը։ Նոր Սիոնը նկարագրված է ծաղկած ու լուսավոր։ «Վարդավառը» այդ բառերի կողքին չի զարմացնում։

Տոնի օրը նույնպես շարժվեց։ Եկեղեցական ավանդությունը շարժական կարգը կապում է կաթողիկոս Մովսես Բ Եղիվարդեցու հետ։ Նա գահակալել է 574–604 թվականներին։ Նրա անվան հետ է կապվում հայոց տոմարի կարգավորումը և Հայոց մեծ թվականի պաշտոնական ընդունումը 584 թվականին։ Պայծառակերպությունը մտավ զատկական շրջանի մեջ ու տեղադրվեց Զատկից հետո տասնչորսերորդ կիրակիին՝ 98 օր անց։ Այդ հաշվարկով տոնը ընկնում է հունիսի 28-ից օգոստոսի 1-ը։ 2026 թվականին օրը հուլիսի 12-ն էր։ Հայ եկեղեցում այն հինգ տաղավար տոներից մեկն է։ Շաբաթ երեկոյան ժամերգությունից տոնը սկսված է համարվում։ Կիրակին գլխավոր օրն է։ Երկուշաբթին՝ Մեռելոց։

Օրացույցի 98 օրը գյուղում միշտ նույն եղանակը չէր նշանակում։ Մի տարի տոնը գալիս էր հունիսի վերջի երկար լույսի մեջ, մեկ ուրիշ տարի՝ օգոստոսի շեմին։ Խոտհունձը, բերքահավաքը, հասած պտուղը, ջրի պակասը և յայլայի կյանքը ամեն անգամ նույն կետում չէին հանդիպում եկեղեցական հաշվարկին։ Որոշ բնակավայրերում տոնացույցի օրվա կողքին պահվում էր նաև տեղական ուխտի ժամանակը՝ հուլիսի վերջին կիրակին կամ տվյալ սրբավայրի ընդունված օրը։ Տոմարը հաշվում էր մեկ օր։ Սովորույթը երբեմն մեկ-երկու շաբաթ ուշանում էր։

Ամսաթիվը հաշվվում էր։ Անվան պատասխանը չկար։ Հրաչյա Աճառյանը «Վարդավառի» ստուգաբանությունը թողել է անստույգ և կողքին դրել տարբեր փորձեր։ Գրիգոր Ղափանցյանը բառը կապել է խեթերենում ջուր նշանակող արմատի և լվանալու կամ ցողելու իմաստ ունեցող բաղադրիչի հետ։ Նրանից առաջ Արփիար Արփիարյանը փորձել էր այն բացել սանսկրիտյան ջրի և հայկական սրսկման միջոցով։ Ջրի վարկածը հեշտ է նստում ծեսին։ Հնչյունական ճանապարհը լեզվաբաններին չի համոզել։ Հրաչ Մարտիրոսյանը այդ բացատրությունը իմաստով թափանցիկ է համարել, ձևով՝ խախուտ։

Մյուս ընթերցումը սկսվում է հայերեն «վարդ» բառից։ Ջեյմս Ռասելը առաջարկել է «վարդ բերող» կամ «վարդ պարգևող» իմաստը։ Վարդան Դևրիկյանը երկրորդ մասում տեսել է «վառ» բաղադրիչը՝ պայծառ վարդի պատկերը։ Ղափանցյանի մոտ բառը ջուր է բերում։ Ռասելի մոտ՝ վարդ։ Դևրիկյանի մոտ այն վառվում է։ Վեճը փակված չէ։ Դույլն այդքան խնդիր չի ունեցել։

Բառի հին իմաստը գուցե արդեն մթագնած էր, երբ հայ քարոզիչները սկսեցին գործածել այն։ Միջնադարյան հեղինակները բառի մեջ վարդ կարդացին։ Տասներորդ դարի վերջում Գրիգոր Նարեկացին «Տաղ Վարդավառին» սկսեց «Գոհար վարդն վառ առեալ» տողով։ Ծաղիկը բացվում է ծովի վրա։ Գույնը պղպջում է ջրից։ Շուշանը շողում է արեգակի դեմ։ Հովը շարժում է տերևները, Դավթի տավիղը լսվում է բնության մեջ։ Դարեր անց Գրիգոր Տաթևացին Քրիստոսին համեմատեց կոկոնի մեջ փակված վարդի հետ։ Մինչ բացվելը գույնն ու բույրը ծածկված են։ Բացվելու պահին երևում են։ Պայծառակերպության լույսը նրա համար այդ բացված վարդն էր։ Նարեկացու տաղում ջուրն ու վարդը նույն պատկերի մեջ են։

Աստղիկի պատմությունն ավելի հեշտ է հիշել։ Այսօր հաճախ պատմում են սիրո, գեղեցկության ու ջրի դիցուհու մասին, որը վարդեր կամ վարդաջուր էր սփռում, իսկ մարդիկ նրա պատվին ջրում էին իրար։ Հայ հին պատմագրությունը ճանաչում է Աստղիկի պաշտամունքը, Աշտիշատի սրբավայրը և Վահագնի հետ կապված դիցաբանական միջավայրը։ Ամբողջական Վարդավառի ծիսակարգ այնտեղ գրված չէ։ Չկա հին էջ, որտեղ նույն շարքով կանգնած լինեն Աստղիկը, վարդաջուրը, հանրային ջրոցին և տոնի այսօրվա անունը։

Ղևոնդ Ալիշանը Վարդավառի վարդը կապեց Աստղիկի հետ։ Այլ բացատրություններ տոնի կողքին դրեցին Անահիտին, Նավասարդը, Նոյի ջրհեղեղը, բերքի ու անձրևի ծեսերը։ Աստղիկի վարկածը պահում է վարդը, Նոյի պատմությունը՝ ջուրն ու աղավնին, Նավասարդը՝ ամառային հավաքը։ Այդ նյութերը նույն ժամանակի գրառումներից չեն գալիս։

Աշտիշատն այս վեճի ամենահաճախ հիշվող վայրն է։ Տարոնի այդ սրբավայրում կուտակված էին հին հայկական պաշտամունքի մի քանի շերտեր։ Քրիստոնեացման պատմությունը հիշում է մեհյանների կործանումն ու եկեղեցական նոր կենտրոնի հաստատումը։ Աստղիկի անունը Աշտիշատի հին պաշտամունքային աշխարհագրության մեջ կա։ Ջրոցիի ամբողջ ծագումը նույն վայրում փակող վկայություն չկա։ Ագաթանգեղոսի անունով պահպանված, հինգերորդ դարում գրի առնված պատմությունը մանրամասն խոսում է մեհյանների, կուռքերի, գանձերի և դրանց վերացման մասին։ Աստղիկի տոնի ընթացակարգ չի թողնում։

Վարդերով կամ վարդաջրով մարդկանց ցողող դիցուհու տեսարանը կրկնվում է տոնական նկարագրություններում, զբոսաշրջային էջերում ու դպրոցական պատմություններում։ Դրա վաղ բառացի աղբյուրը չի երևում։ Աստղիկի հին պաշտամունքը հաստատված է։ Վարդաջրով մարդկանց ցողող ամբողջ տեսարանը հայտնվում է ավելի ուշ պատմվածքներում։

Նավասարդի կապը ևս հավաքվել է մասերից։ Այդ վարկածի մեջ կողք կողքի են հին հայկական ամանորյա շրջանը, ամռան վերջի հավաքները, ջուրը, մարզական խաղերը և ուխտերը։ Գյուղական Վարդավառը հաճախ ընկնում էր խոտհնձի, բերքահավաքի, յայլաների և աղբյուրների սեզոնին։ Այդ համընկնումները հիմնադրման մեկ օր չեն տալիս։ Տոնի հնությունը հաճախ հաշվում են հազարամյակներով։ Պահպանված մանրամասն ծիսական նկարագրությունների մեծ մասը գրվել է տասնիններորդ և քսաներորդ դարերում։ Այդ գյուղերում խաչը, քահանայի օրհնությունը, սրբի անունը և ջրային սովորույթը վաղուց ապրում էին իրար կողքի։

Գյուղական գրառումներում անունը փոխում է ձայնը։ Լոռիում ու Ջավախքում ասում էին Վարդևոր, Դերսիմում՝ Վարդիվոր, Արցախում՝ Վրթևորի տարբեր ձևեր, Մեղրիում՝ Վըրդիվուր, Մուսալեռում՝ Վարդիվուր, Քեսապում՝ Պալլամ կամ Պարլում։ Կանոնը պարզ էր. այդ օրը կարելի էր ջրել գրեթե բոլորին։ Տարիքը, սեռը, ազգակցական աստիճանը և դիրքը չէին պաշտպանում։ Չխոսկան հարսը, որը սովորական օրերին սկեսուրի ներկայությամբ չափում էր ամեն շարժումը, Վարդավառին կարող էր նրա վրա ջուր լցնել։ Սանամայրը ջրում էր քավորին։ Ջրոցից նեղանալը այդ օրը ընդունված չէր։

Դերսիմի մի ազգագրական գրառում ջրոցին պահել է նաև քրդացած հայերի շրջանում։ Պատարագ կամ օրհնություն չի նկարագրվում։ Ջրելու օրը դեռ կա օրացույցում։ Համայնքի կրոնական ինքնանվանումը փոխվել էր։ Ձեռքի շարժումը մնացել էր ճանաչելի։ Գրառման ուշ թվականը ծեսի տարիքը չի չափում։

Դույլի շուրջ կանգնած էին մատաղը, աղավնին, խնձորը, հասկը, ծաղիկը և աղբյուրը։ Աղավնի բաց թողնելը բացատրում էին Նոյի պատմությամբ։ Տարբեր բնակավայրերում ջրոցիի համար էլ նույն պատմությունն էին պատմում. Նոյը լեռից իջել է և որդիներին պատվիրել իրար ջրել, որ աղետը չմոռացվի։ Այդ բացատրությունը Պայծառակերպության ավետարանական դրվագից չի գալիս։ Աղբյուրը Նոյի ջրհեղեղն է։ Այսօր այն տեղ ունի նաև եկեղեցական պաշտոնական բացատրության մեջ։

Մատաղն ու խնջույքը հաճախ գնում էին բնակավայրից դուրս՝ գետի, աղբյուրի, դաշտի կամ լեռնային սրբավայրի մոտ։ Տանում էին գառ, ոչխար, եզ, երբեմն աքլոր կամ աղավնի։ Միսը բաժանում էին համայնքի ընտանիքներին ու աղքատներին։ Նշանված տղայի տնից հարսնացուի ընտանիքին ուղարկում էին միրգ, չիր, հագուստ, գլխաշոր, զարդ և վարդի փունջ։ Այցը կարող էր տևել մեկ-երկու օր։ Ջուրը թափվում էր հրապարակում։ Տներում հիշում էին՝ ով ում այցելեց, ինչ տարավ, ինչ պատասխան նվեր ստացավ։

Մշո Սուրբ Կարապետի ուխտը Վարդավառի ամենամարդաշատ տեսարաններից էր։ Ուխտավորները օրերով մնում էին սրբավայրի մոտ։ Ըմբիշները գոտեմարտում էին։ Փահլևանները ուժ էին ցույց տալիս։ Ձիերը մրցում էին, աշուղները երգով պատասխանում էին իրար, վաճառողները բացում էին տոնավաճառը։ Երիտասարդների համար սա ծանոթության հազվագյուտ վայր էր։ Ընտանիքները նայում էին աղջիկներին ու տղաներին այնտեղ, որտեղ առօրյա շփման արգելքները թուլացել էին։ Մի քանի քայլի վրա էին սրբի մասունքը, մատաղի կաթսան, ձիարշավի փոշին և ապագա ամուսնության հաշվարկը։

Դերսիմի Կաթնաղբյուրի արարողությունների մասին պահպանված նկարագրությունը գրեթե անհարմար ճշգրիտ է։ Եթե մատաղացուի աղը չօրհնեին և խաչի նշան չանեին, գրում է նկարագրության հեղինակը, հանդիսությունը կարող էր հեթանոսական թվալ։ Նույն աղբյուրի մոտ քահանան աղ է օրհնում, մարդիկ մատաղ են անում, ջուրը շարունակում է հոսել։ Գրառման մեջ գործողությունները բաժանված չեն ըստ դարերի։

«Խնդումի» ծեսում նշանված աղջիկները ամանի մեջ ցորեն կամ գարի էին աճեցնում։ Կենտրոնում խաչաձև փայտ էին ամրացնում և զարդարում վարդերով, խնձորներով ու փոքր վարունգներով։ Մի տարեց կին ամանը տանում էր հրապարակ ու պահպանում։ Դհոլն ու զուռնան սկսում էին։ Մարդիկ պարում էին։ Հետո ճարպիկ մի երիտասարդ գավազանով հարվածում էր ամանին։ Այն ընկնում էր։ Ամբոխը խլում էր ծաղիկներն ու մրգերը։ Պահապան կինը երգով անիծում էր թալանողներին։ Նույն ամանի մեջ կային խաչ, ծլած հատիկ, նշանված աղջկա աշխատանք, խնձոր ու հրապարակային խաղ։ Գրառումը պատմում է գործողությունը և լռում ծագման մասին։

Որոշ վայրերում մինչև Վարդավառ խնձոր չէին ուտում։ Առաջին պտուղը սպասում էր տոնի օրվան։ Տիգրիսի ակունքների մոտ «Արքայության աղբյուր» գնացող հայ, քուրդ և ասորի ուխտավորները գիշերում էին ջրի կողքին։ Խնձորը կապվում էր դրախտի ու անմահության պատմություններին։ Մարդիկ սրբազան ջուր էին ցողում իրենց ու անասունների վրա։ Չամուսնացած երիտասարդները նախորդ գիշեր աղի կերակուր էին ուտում, ջուր չէին խմում և քնում էին՝ սպասելով, թե երազում ով բաժակ կմեկնի։ Ջուր տվողը պիտի հուշեր ապագա հարսնացուին կամ փեսացուին։

Երբ անձրևի կարիք կար, Նուրինն էր շրջում տնից տուն։ Աղջիկներն ու այրի կանայք մեծ շերեփին շորեր էին փաթաթում և տիկնիկ դարձնում։ Նրանք ձու, յուղ, ալյուր ու կաթնամթերք էին խնդրում։ Երգը կարճ էր՝ «Երկնքեն անձրև կուզե»։ Տանտերերը ջուր էին լցնում խմբի վրա։ Վարդավառը հաճախ ընկնում էր խոտհնձի ու բերքահավաքի վրա։ Շերեփ-տիկնիկը անցնում էր հաջորդ դուռը։ Երգը մնում էր նույնը։

Տավուշի Այգեհովտում անասնապահները Դամբլուտի սարից գույնզգույն ծաղիկներ էին հավաքում։ Փնջերը խաչաձև էին կապում և ամրացնում կթան կովերի ճակատներին։ Զարդարված անասունները յայլայից վերադառնում էին վրանների մոտ։ Երեխաները երգով դիմավորում էին նրանց։ Այստեղ ծաղիկը բառարանի մեջ չէր։ Այն կովի ճակատին էր, խաչի ձև ուներ և կաթի ու առատության հետ վերադառնում էր տուն։

Այս տեսարանները թղթին հասել են հիմնականում տասնիններորդ և քսաներորդ դարերում։ Այդ ժամանակ գյուղացիները դարերով քրիստոնյա էին։ Ուխտը գնում էր եկեղեցի։ Մատաղի աղը օրհնվում էր։ Նոյի անունը բացատրում էր աղավնուն։ Խաչը կանգնած էր ծլած ցորենի ամանի մեջ։ Ամեն գործողության տարիքը առանձին չափել հնարավոր չէր։ Անունները փոխվել էին։ Ձեռքը դեռ գիտեր՝ երբ ջուր լցնել, երբ խնձորը պահել, երբ աղավնին բաց թողնել։

Եկեղեցական բացատրության մեջ ջուրը կապվել է ջրհեղեղին, աղավնին՝ Նոյյան տապանին, վարդը՝ Քրիստոսի ծածկված ու բացված փառքին։ Հին անունը մտել է ճառերի ու տաղերի մեջ։ Տոմարը օգոստոսի 6-ի տոնը դրել է Զատկից 98 օր հետո եկող կիրակիին։ Մեկ փաստաթուղթ, որտեղ այս ամենը կատարվում է միանգամից, չի պահպանվել։ Մնացել են տարբեր դարերի կարճ գրառումներ՝ լեռան լույսի, տոմարի, բոցատերև վարդի, օրհնված աղի և չխոսկան հարսի ձեռքի դույլի մասին։

Քաղաքը պահել է ջուրը։ Հանրապետության հրապարակում ոչ ոք չի սպասում առաջին խնձորի պատառին։ Նուրինի շերեփ-տիկնիկը տնից տուն չի գնում։ Կթան կովի ճակատին ծաղկախաչ չեն կապում։ Ջուրը մեծացել է՝ շշից դույլ, դույլից ջրցան մեքենա։ Անծանոթին կարելի է ջրել։ Չոր մնալու խնդրանքը հազվադեպ է աշխատում։

Եկեղեցու ներսում նույն առավոտ կարդացվում է անանուն բարձր լեռան պատմությունը։ Պետրոսը նորից առաջարկում է երեք տաղավար։ Ամպը ծածկում է նրանց։ Ձայնը կտրում է խոսքը։ Քաղաքապետարանի վերնագրում գրված է «Վարդավառ 2026»։ Մայր Աթոռի տոնացույցում նույն անունը կանգնած է Պայծառակերպությունից հետո՝ փակագծերի մեջ։ Բառը անցել է միջնադարյան ճառի, Նարեկացու տաղի, գյուղական բարբառների, ազգագրական տետրերի և ճանապարհային ծանուցման միջով։ Նրա ճշգրիտ ծագումը դեռ բաց տեղ է բառարանում։

Քաղաքապետարանի ծանուցմամբ Հանրապետության հրապարակի ճանապարհները պետք է բացվեն հուլիսի 12-ի կեսգիշերին։ Եկեղեցական օրացույցի հաջորդ տողում գրված է՝ Մեռելոց։ Կիրակի օրը ջուրը չի մնում քարին։ Երկուշաբթի քահանան անունները կարդում է մեկ առ մեկ։