«Սյունիք. վերջին պատնեշը» ներկայանում է ամերիկահայությանը

13 ՀՈՒԼԻՍԻ, 2026, ԱՄՆ

Ալֆարեթայի «Սթուդիո Մուվի Գրիլ» կինոթատրոնում տեղի ունեցավ «Սյունիք․ վերջին պատնեշ» վավերագրական ֆիլմի առաջին ցուցադրությունը Ջորջիայում։

Նախնական գրանցում չկար։ Ջորջիայի փոքրաթիվ հայկական համայնքի համար հարյուրից ավելի հանդիսատեսը նկատելի թիվ էր։ Մարդիկ եկել էին ֆիլմը մեծ էկրանին միասին դիտելու և ցուցադրությունից հետո խոսելու դրա մասին։

Ֆիլմը Ջորջիա էր բերել Հարություն Աղա-Սարգսյանը։ Ցուցադրությունը կազմակերպել էր Գևորգ Նահապետյանը՝ համայնքի անդամների աջակցությամբ։ Երեկոն բացեց Համահայկական ուսանողական միության Արևելյան շրջանի փոխտնօրեն Թամարա Նահապետյանը։ «Այսօր պետք է մտածենք, թե ինչ ենք ժառանգել մեր նախնիներից և ինչ ենք թողնելու մեզնից հետո եկողներին»,— ասաց նա։ Այդ հարցով էլ սկսվեց դիտումը։

«Սյունիք․ վերջին պատնեշ» ֆիլմի ռեժիսորը Աշոտ Պողոսյանն է, պրոդյուսերը՝ դոկտոր Սարգիս Մեսրոպյանը։ Ֆիլմի պրեմիերան կայացել է 2025 թվականի նոյեմբերի 18-ին Բըրբանքի Սուրբ Ղևոնդյանց հայկական մայր տաճարում։ 2026 թվականի փետրվարի 19-ին այն ցուցադրվել է Ֆրեզնոյի Հայկական թանգարանում՝ ավելի քան ութսուն հանդիսատեսի ներկայությամբ։ Մարտին ամբողջական տարբերակը հրապարակվել է առցանց, իսկ մայիսին ցուցադրություններ են կազմակերպվել Բըրբանքի և Փասադենայի հայկական երիտասարդական կենտրոններում։ Ալֆարեթայի երեկոն այդ ճանապարհի հաջորդ կանգառն էր և ֆիլմի առաջին հանդիպումը Ջորջիայի հանդիսատեսի հետ։

Մարտի 8-ին առցանց տեղադրված ամբողջական տարբերակը հուլիսին արդեն մոտ 1,8 միլիոն դիտում էր գրանցել։ Ալֆարեթայի հարյուրից ավելի հանդիսատեսն այդ թվի փոքր մասն էր։ Նրանք ֆիլմը դիտեցին միասին և տիտրերից հետո մնացին քննարկման համար։

Մեկ ժամից փոքր-ինչ ավելի տևող ֆիլմը Սյունիքի մասին պատմությունը սկսում է Եդեմից, Նոյից և Արարատից։ Ապա տեսախցիկը հասնում է Տաթև։ Օդային կադրերը ցույց են տալիս վանքը, Որոտանի կիրճը և քարե աստիճանները։ Դիկտորի խոսքը հիշեցնում է Սուրբ Պողոս-Պետրոս տաճարի, Հովհան Որոտնեցու և Գրիգոր Տաթևացու բարձր դպրոցի մասին։ Առանձին դրվագ է նվիրված ճոճվող Գավազանին և դրա շուրջ պահպանված ավանդությանը։

Տաթևից հետո ֆիլմը իջնում է Հին Խնձորեսկի ձորը։ Քարանձավային տները, եկեղեցիները, նեղ անցումներն ու Մխիթար Սպարապետի գերեզմանը ներկայացվում են որպես երբեմնի բնակավայրի մնացած հետքեր։ Ֆիլմը հիշեցնում է ժամանակը, երբ մեկ տան կտուրը վերևի տան բակն էր, իսկ բարձր խորշերին հասնում էին պարանով։ Կադրերից երևում է, թե որքան խիտ էր երբեմնի բնակավայրը։

Քաջարանում ֆիլմի ընթացքը փոխվում է։ Լեռների ու վանքերի կադրերին հաջորդում են բաց հանքը, փոշին, խողովակները և Արծվանիկի պոչամբարը։ Հեղինակները բնապահպանական այս հատվածը կառուցել են կոշտ լեզվով։ Էկրանին Սյունիքի գեղեցկությունը հայտնվում է մարդու թողած վնասի կողքին։ Ֆիլմը հարցը չի մեղմում և չի շրջանցում։

Այնուհետև պատկերը նորից բարձրանում է։ Կապուտան, Ծաղքար, Գազանալիճ, Բերդալիճ, Ճանուտ, Խոտի լիճ․ անունները հաջորդում են իրար, իսկ կադրերում փոխվում են ջրի գույնն ու լեռների ձևը։ Որոտանի կիրճում տեսախցիկը մտնում է Սատանի կամրջի տակ, ցույց տալիս բնական կամարը, քարանձավը, հանքային ջրի նստվածքներն ու ստալակտիտները։ Կապանի հատվածում երևում են Վահանավանքը, քաղաքի կասկադային շենքերը և վերևում կանգնած Խուստուփը։

Ֆիլմի վերջին բարձրացումներից մեկը Ուղտասարն է։ Մոտ 3300 մետր բարձրության վրա տեսախցիկը կանգ է առնում ժայռապատկերների վրա՝ այծեր, մարդիկ, որսի ու պարի տեսարաններ։ Ֆիլմում դրանք ներկայացվում են որպես Սյունիքի հնագույն մշակույթի վկայություն։ Դրանից հետո գալիս են Զորաց քարերը՝ Քարահունջը։ Ֆիլմը քարերի անցքերը կապում է Արեգակի, Լուսնի և համաստեղությունների դիտարկման հետ։ Այս դրվագը կազմում է ավարտական տեսաշարը։

Տաթևը, Խնձորեսկը, լճերը, Ուղտասարն ու Զորաց քարերը ֆիլմում միավորվում են ժառանգության թեմայով։ Հեղինակները մեկ ճանապարհի վրա են դնում վանքը, քարանձավը, լիճը, ժայռապատկերն ու մարդու աշխատանքից փոխված լեռը։ Սրբավայրերի լայն կադրերին հաջորդում են մանր հետքերը՝ քարի անցք, ժայռապատկեր, ջրի նստվածք։ Այդ հերթագայությունն է պահում ֆիլմի ներքին լարվածությունը։

Վերջնագրերում հեղինակները հատուկ շնորհակալություն են հայտնում Հարություն Աղա-Սարգսյանին՝ «ֆիլմի զարկերակը պահելու համար»։ Նա մեծ ազդեցություն է ունեցել ֆիլմի հոգու և ներքին շնչի ձևավորման վրա, ապա այն հասցրել է Ջորջիա։ Ալֆարեթայի դահլիճում Աղա-Սարգսյանը նպատակը ձևակերպեց այսպես. «Այս ֆիլմի միջոցով ուզում ենք ազգի մեջ արթնացնել ինքնագիտակցությունը՝ հասկանալ, թե ով ենք եղել, որտեղ ենք այսօր և ուր ենք գնում»։

Տիտրերից հետո ներկաների մի մասը մնաց դահլիճում։ Խոսեցին ֆիլմի, Սյունիքի բնաշխարհի, պատմական հուշարձանների և այդ ամենի հետ կապը հեռվից պահպանելու մասին։ Համայնքի անդամներից մեկը երեկոն այսպես հիշեց. «Դահլիճից դուրս եկա մեծ ոգևորությամբ ու լի սրտով՝ մտածելով, թե մեզնից յուրաքանչյուրը ինչ կարող է անել՝ անկախ բնակության վայրից»։

Դահլիճի լույսերը վառվել էին, բայց մարդիկ դեռ չէին հեռանում։ Մեկ ժամից փոքր-ինչ ավելի տևած ֆիլմը Ալֆարեթայում շարունակվում էր արդեն նրանց խոսակցության մեջ։