Հովհաննես Բալյանի երգը, որ պարտք ունի

20.07.2026, YEREVAN ONLINE Mag.

Հովհաննես Բալյանի համար հայ լինելն աշխատանք է՝ հիշողության, եկեղեցու, երգի և դիմացինի համար։

«Ծնվել եմ Երևանում և այդ առթիվ շատ երջանիկ եմ»,- ասում է Հովհաննես Բալյանը։

Նախադասությունը պարզ է։ Ուրախ է։ Բայց թեթև չէ։

Երևանը նրա կենսագրության առաջին քաղաքն է։ Միաժամանակ նաև առաջին չափանիշը։ Այնտեղից են գալիս լեզուն, երգը, եկեղեցու զանգը, մանկության ձայները։ Այնտեղից է գալիս նաև այն զգացումը, որ մարդը միայն իրենը չէ։ Նա պատկանում է մի պատմության, որը սկսվել է իրենից առաջ և պիտի շարունակվի իրենից հետո։

Բալյանը դրա մասին չի խոսում հանդիսավոր բառերով։ Նա ընտրում է ավելի ծանր բառ։

«Հայ լինելը շատ դժվար բան է և շատ պատասխանատու»։

Հպարտանալը հեշտ է։ Պատասխան տալը՝ դժվար։ Հպարտությունը կարելի է կրել կրծքին։ Պատասխանատվությունը երևում է գործի մեջ։ Այն երևում է այն ժամանակ, երբ ոչ ոք չի ծափահարում։

Նա ասում է, որ մեր թիկունքում հսկայական մշակութային ժառանգություն կա։ Թիկունքը սովորաբար հենարան է։ Բայց երբեմն նաև ծանրություն է։ Ժառանգությունը մարդուն ուժ է տալիս։ Հետո նրանից հաշիվ է պահանջում։

Կարելի է հին երգ երգել և չլսել դրա իմաստը։ Կարելի է եկեղեցի մտնել և նույն մարդը դուրս գալ։ Կարելի է խոսել ազգի անունից և չկրել որևէ պարտք նրա առաջ։ Բալյանի միտքը հենց այստեղ է խստանում։ Ժառանգությունը նրա համար պահարան չէ, որտեղ դնում են անցյալի սրբությունները։ Այն չափ է։ Այդ չափով մարդը պիտի չափի իրեն։

Նրա ճանապարհի կարևոր կանգառը Էջմիածնի Գևորգյան հոգևոր ճեմարանն է։ Նա այնտեղ սովորելը կոչում է իր կյանքի մեծագույն բարեբախտություններից մեկը։ Շատ բան չի բացատրում։ Բայց ճեմարանը մնում է նրա բառերի մեջ։

Նա արվեստը կոչում է ծառայություն։ Շնորհը համարում է տրված բան։ Եկեղեցու մասին խոսում է ոչ թե որպես շենքի, այլ որպես մարդու ձևավորման վայրի։ Իր հաջողությունների մասին պատմելիս էլ ավելի հաճախ շնորհակալություն է հայտնում, քան հաշվում սեփական վաստակը։

Սա ճեմարանի պարզ կենսագրական հետքը չէ։ Սա մտածողության ձև է։

Եկեղեցական կրթությունը նրան չի դարձրել երաժշտական դպրոցի շրջանավարտ։ Բալյանն ինքնուս երգիչ է։ Նա դա ասում է առանց ամաչելու և առանց դրանից լեգենդ սարքելու։ Պաշտոնական երաժշտական կրթություն չունենալով՝ նա երգել է Թաթուլ Ալթունյանի անվան երգի-պարի պետական անսամբլում։

Այս երկու փաստերի միջև երկար ճանապարհ կա։ Նա չի նկարագրում այդ ճանապարհը։ Չի պատմում փորձերի, սխալների, մերժումների կամ դժվար օրերի մասին։ Բայց դրանք կարելի է զգալ։

Ինքնուս լինելը չի նշանակում չսովորել։ Հաճախ նշանակում է ամեն օր քեզ համար դպրոց ստեղծել։ Ինքդ ընտրել ուսուցչին։ Ինքդ նկատել սխալը։ Ինքդ քեզ ստիպել նորից սկսել։

Բեմը դրա համար լավ դատավոր է։ Այն չի հարցնում՝ դիպլոմ ունե՞ս։ Այն լսում է՝ կարողանո՞ւմ ես կանգնել երգի ներսում։ Կարողանո՞ւմ ես չկորցնել բառը։ Կարողանո՞ւմ ես շունչը պահել այնտեղ, որտեղ երգը պահանջում է։ Կարողանո՞ւմ ես ծառայել երաժշտությանը՝ առանց այն քո մասին պատմության վերածելու։

Բալյանի խոսքում հաճախ է հայտնվում ծառայություն բառը։ Դա պատահական չէ։

2017 թվականին նա տեղափոխվել է Միացյալ Նահանգներ։ Ապրում է Լոս Անջելեսում։ Քաղաքը փոխվել է։ Հանդիսատեսը՝ նույնպես։ Բայց նրա համար երգի հասցեն նույնն է մնացել։ Նա երգում է սփյուռքի հայության համար։

Արտագաղթը երբեմն ներկայացվում է որպես հեռացում։ Երբեմն այդպես էլ լինում է։ Բալյանի դեպքում այն նաև ծառայության տարածքի փոփոխություն է։ Երևանից հեռացած ձայնը հասնում է մի համայնքի, որի համար երգը միայն արվեստ չէ։

Սփյուռքում երգը կարող է պահել մի բառ, որն այլապես կմոռացվեր։ Կարող է երեխային տալ մի մեղեդի, որը նա հետո կկապի իր ընտանիքի հետ։ Կարող է տարբեր քաղաքներից ու տարբեր պատմություններից եկած մարդկանց մի քանի րոպե կանգնեցնել նույն հիշողության մեջ։

Այդտեղ երգիչը միայն կատարող չէ։ Նա հիշողության կրող է։ Դա մեծ խոսք է, եթե ասվում է բեմից։ Ավելի ճշգրիտ է դառնում, երբ վերածվում է աշխատանքի։

Բալյանը իր երգով ծառայություն է բերում նաև Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն։ Նրա ձևակերպումը կտրուկ է։

«Եկեղեցին համարում եմ մարդակերտումի մեծագույն հնոց և դարբնոց»։

Հնոցում կրակ կա։ Դարբնոցում՝ հարված։ Մետաղը ձև է ստանում, երբ դիմանում է երկուսին էլ։

Այս պատկերի մեջ եկեղեցին միայն մխիթարության վայր չէ։ Այն մարդու վրա աշխատող հաստատություն է։ Այն պիտի հանի ավելորդը։ Պիտի ամրացնի թուլացածը։ Պիտի մարդուն սովորեցնի, որ ազատությունը կարգապահության հակառակ կողմը չէ։

Սփյուռքում այդ գործն ավելի տեսանելի է։ Եկեղեցին պահում է ծեսը։ Հավաքում է մարդկանց։ Լսելի է պահում հայերենը։ Նշում է տոները։ Հիշեցնում է կորուստները։ Բայց այս ամենը դեռ արտաքին շերտն է։ Եթե այդ տարածքը մարդ չի ձևավորում, նրա գործը կիսատ է մնում։

Բալյանի համար եկեղեցին և բեմը իրարից հեռու չեն։ Մեկում կա ծես։ Մյուսում՝ կատարում։ Մեկում մարդը կանգնում է համայնքի առաջ։ Մյուսում՝ հանդիսատեսի։ Երկու դեպքում էլ ձայնը պիտի հասնի ուրիշին։

Այդ պատճառով երգը չի կարող միայն ցուցադրություն լինել։ Ձայնը շնորհ է։ Շնորհը պարտք է առաջացնում։

Բալյանը սիրում է բազմաժանր երաժշտություն։ Նա դա կոչում է երաժշտական շրջահայացություն։ Բառն այստեղ կարևոր է։ Շրջահայաց մարդը միայն իր առաջ չի նայում։ Նա տեսնում է կողքերը։ Լսում է տարբեր ձայներ։ Չի վախենում ուրիշ ձևերից։

Ավանդույթի հանդեպ հավատարմությունը երբեմն շփոթում են անշարժության հետ։ Կարծում են՝ պահպանել նշանակում է ոչինչ չփոխել։ Բայց անշարժ պահված երգը կարող է դառնալ ցուցանմուշ։ Այն մնում է գեղեցիկ և դադարում է ապրել։

Բալյանի բազմաժանրությունը այդ փակվելու դեմ է։ Նա ուզում է տարբեր երգեր կատարել։ Ոչ թե որովհետև բոլոր ժանրերը նույնն են։ Այլ որովհետև երաժշտությունը մեծ տարածք է, և երգիչը պարտավոր է լսել այդ տարածքը։

Սա նաև մտավոր դիրք է։ Մարդը, որը միայն իրեն ծանոթ ձայնն է ընդունում, շուտով սկսում է մերժել ամեն անծանոթ բան։ Երաժշտության մեջ դա բերում է կրկնության։ Հասարակության մեջ՝ փակության։

Բալյանը չի կառուցում տեսություն։ Նա պարզապես ասում է, որ սիրում է շրջահայաց լինել։ Բայց այդ պարզ բառի տակ ընտրություն կա։ Չփակվել։ Չվախենալ։ Չկարծել, թե ավանդույթը փրկելու միակ ձևը այն ապակու տակ պահելն է։

Նրա պատմության ամենաջերմ մասը մանկության երաժիշտների մասին է։ Նա հիշում է Անդրանիկ Մուրադյանին և «Անի» նվագախումբը։ Ասում է, որ նրանց երգերը թնդում էին ամբողջ Հայաստանով։

Մանկության տարիներին այդ երաժիշտները նրա համար հեռու մարդիկ էին։ Հեքիաթային կերպարներ։ Գրեթե անիրական։ Այնպես, ինչպես երեխան է հավատում մի բանի, որը երբեք մոտիկից չի տեսել։

Հետո ժամանակը փոխել է հեռավորությունը։ Այդ մարդիկ դարձել են նրա գործընկերներն ու ընկերակիցները։ Նա լսել է նրանց կարծիքը իր աշխատանքի մասին։

Այստեղ հաջողությունը թվով չի չափվում։ Չկա համերգների հաշիվ։ Չկա մրցանակների ցուցակ։ Կա մի պարզ շրջան։ Երեխան հեռվից լսել է նրանց։ Հասուն մարդը նստել է նրանց կողքին։

Նա ասում է, որ դա ևս մեկ առիթ է իր կյանքը ստացված համարելու։

Ստացված կյանքը կատարյալ կյանք չէ։ Այն կյանք է, որտեղ որոշ վաղ երազներ մի օր իրական դեմք են ստանում։ Մարդը մոտենում է այն մարդկանց, որոնք իրեն մի ժամանակ անհասանելի էին թվում։ Հետո հասկանում է, որ նրանց կողքին կանգնելը վերջ չէ։ Նոր պատասխանատվություն է։

Հերոսների հետ ծանոթանալուց հետո այլևս չես կարող նրանց միայն հեռվից սիրել։ Պիտի աշխատես այնպես, որ նրանց վստահությունը պատահական չթվա։

Հետո Բալյանին հարցնում են՝ ինչի մասին է երազում։

Նա կարող էր խոսել նոր բեմի մասին։ Նոր երգի։ Մեծ համերգի։ Կարող էր ընտրել մի նպատակ, որը համապատասխանում է երգչի կենսագրությանը։

Նա ուրիշ բան է ասում։

«Երազում եմ, որ երբեք աշխարհում ոչ մի երեխա քաղցած չքնի»։

Այդ նախադասությամբ նրա պատմությունը դուրս է գալիս հայկական մշակույթի շրջանակից։ Նա չի ասում՝ ոչ մի հայ երեխա։ Ասում է՝ ոչ մի երեխա։

Սա չի փոքրացնում ազգային պատկանելությունը։ Ընդհակառակը։ Ցույց է տալիս դրա սահմանը։ Ազգային ինքնությունը արժեք ունի, երբ մարդուն չի փակում միայն իր ցավի մեջ։ Երբ սեփական պատմությունը սովորեցնում է տեսնել նաև ուրիշի տառապանքը։

Քաղցած երեխան մեծ պատկեր է։ Բայց Բալյանը դրանից հետո խոսում է ավելի փոքր և ավելի մոտ մի բանի մասին։ Ներդաշնակության։

Նրա համար ներդաշնակությունը մարդու հաշտությունն է իր և իր միջև։ Մարդը պիտի ճանաչի իր շնորհը։ Պիտի ճանաչի նաև իր սահմանը։ Ուրիշի կարողությունը չպիտի ընկալի որպես սեփական վիրավորանք։

Նա բերում է երգիչների օրինակը։ Մեկը համեստ կարողություն ունի։ Մյուսին բնությունն ու Աստված ավելի առատ են տվել։ Առաջինը կարող է աշխատել։ Կարող է աճել։ Կարող է գտնել իր տեղը։ Բայց երբ նա չի հաշտվում իր չափի հետ, ուրիշի շնորհը սկսում է ատել։

Այդտեղ ծնվում է նախանձը։

Նախանձը անձնական զգացում է թվում։ Բայց երկար մնալով՝ դառնում է հասարակական սովորություն։ Մարդիկ սկսում են փոքրացնել ուրիշի աշխատանքը։ Կասկածել նրա հաջողությանը։ Շնորհի մեջ անարդարություն տեսնել։ Ուրիշի բարձրանալը համարել սեփական անկում։

Այդպիսի հասարակությունը մեծ ուժ է ծախսում ոչ թե ստեղծելու, այլ իջեցնելու վրա։ Այն արագ նկատում է թերությունը։ Դժվար է ընդունում արժանիքը։ Այն սիրում է հավասարությունը, բայց երբեմն միայն ամեն ինչ հավասարապես ցածր պահելու ձևով։

Բալյանի ասած ներդաշնակությունը հաշտվողականություն չէ։ Այն չի պահանջում ընդունել անարդարությունը։ Չի ասում, որ մարդը պիտի հրաժարվի պայքարից։ Այն ուրիշ բան է պահանջում։ Չշփոթել պայքարը նախանձի հետ։ Չկոչել արդարություն այն, ինչ իրականում ուրիշի շնորհը պատժելու ցանկություն է։

«Հաշտություն լինի իրենց և իրենց միջև, որպեսզի նախանձը վերանա»։

Այս միտքը քաղաքական ծրագիր չէ։ Բայց քաղաքական հետևանք ունի։ Իր հետ չհաշտված մարդը իր ներքին վեճը տանում է հանրային կյանք։ Այնտեղ նա գտնում է խմբեր, խոսքեր և պատճառներ։ Իր անձնական պակասը դարձնում է ընդհանուր թշնամանք։

Իր հետ հաշտ մարդը նույնպես կարող է վիճել։ Կարող է ընդդիմանալ։ Կարող է խիստ լինել։ Բայց նա ուրիշի գոյությունը չի համարում սեփական ձախողման ապացույց։

Բալյանի պատմության մեջ ամեն ինչ վերադառնում է չափին։ Երևանը տվել է առաջին չափը։ Ճեմարանը՝ ներքին կարգը։ Բեմը՝ աշխատանքի պահանջը։ Սփյուռքը՝ հիշողությունը պահելու պարտքը։ Եկեղեցին՝ ծառայության իմաստը։ Մանկության հերոսները՝ աճելու հեռավորությունը։ Ուրիշի շնորհը՝ սեփական սահմանը ճանաչելու փորձությունը։

Նա երգիչ է։ Բայց երգի մասին խոսելիս հաճախ հասնում է մարդուն։

Գուցե դա է նրա ճանապարհի հիմնական գիծը։ Ձայնը միայն գեղեցիկ հնչելու համար չէ։ Այն պիտի ինչ-որ բան պահի։ Մի բառ։ Մի հիշողություն։ Մի հավատ։ Մի մարդ։

Երգը վերջանում է։ Այդ պարտքը՝ ոչ։