Հայաստանում բացված ամենամեծ ԱԲ կենտրոնը գնում է հոսանք, վարձով տալիս հաշվարկ և իր եկամուտը փնտրում օպտիկական մալուխի մյուս ծայրում. ինչ է իրենից ներկայացնում Firebird AI-ն

9 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՐՏԱԿ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Օգոստոսի 8-ին Հրազդանի փակ սրահում ժապավեն կտրեցին։ Դրա հետևում կոնվեյեր չկար։ Չկար պատրաստի ապրանքի պահեստ։ Շարված էին հեղուկով հովացվող պահարաններ, հոսանքի բաշխման հանգույցներ, կապի սարքեր և 6144 «Էնվիդիա B200 Բլեքվել» գրաֆիկական պրոցեսոր։ Այստեղ արտադրանքը ձեռք չեն վերցնում։ Այն դուրս է գալիս օպտիկական մալուխով։

Սրահ էին եկել Նիկոլ Փաշինյանը, Ղազախստանի փոխվարչապետ և արհեստական բանականության նախարար Ժասլան Մադիևը, «Firebird AI»-ի համահիմնադիրներ Ալեքսանդր Եսայանն ու Ռազմիկ Հովակիմյանը, «Էնվիդիայի» փոխնախագահ Ռև Լեբարեդյանը, ամերիկացի դիվանագետներ։ Մադիևը բերում էր հաջորդ շուկայի հասցեն՝ Ղազախստանում հայտարարված 125 մեգավատանոց հարթակը։ Ամերիկացի դիվանագետների ներկայությունը հիշեցնում էր այն թուղթը, առանց որի այս սրահը դատարկ կմնար՝ ԱՄՆ արտահանման թույլտվությունը։

«ԱԲ գործարան» անվանումը եկել է «Էնվիդիայի» բառապաշարից։ Հոսանքը, տվյալներն ու ծրագրային առաջադրանքը մտնում են ներս։ Հազարավոր պրոցեսորներ բաժանում են խնդիրը, փոխանցում միջանկյալ պատասխանները գերարագ ցանցով, ուսուցանում լեզվական մոդել, հաշվարկում սպիտակուցի կառուցվածք, մշակում տեսանյութ կամ վարում ռոբոտի սիմուլյացիա։ Հաճախորդը վարձում է ֆիզիկական հանգույց, ամպային հզորություն կամ պատրաստի մոդելի գործարկում։

Առաջին հրապարակված խոշոր հաճախորդներից մեկը «Փերփլեքսիթին» է։ Ամերիկյան ընկերությունը Հրազդանի հզորությունը օգտագործելու է իր պատասխանների որոնիչի և թվային աշխատակցի համար։ Պայմանագրի արժեքը չի բացվել։ ԱՄՆ-ում գրված հարցումը կարող է հաշվարկի մի հատված անցնել Կոտայքի մարզով, իսկ վճարումը հասնել ԱՄՆ-ում հիմնված, Երևանում ու Սան Ֆրանցիսկոյում աշխատող ընկերությանը։

Նախագիծը հրապարակ մտավ 2025 թվականի հունիսին՝ Փարիզի «ՎիվաԹեք» համաժողովում։ Առաջին թիվը մոտ 500 միլիոն դոլար էր։ Գործընկերների շարքում նշվում էին Հայաստանի կառավարությունը, «Էնվիդիան» և «Թիմ» ընկերությունների խումբը։ Օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում ստորագրվեց հայ-ամերիկյան հուշագիր՝ արհեստական բանականության և կիսահաղորդիչների նորարարական գործընկերության մասին։

Հրազդանի շինհրապարակին հաջորդ փաստաթուղթն էր պետք։ Նոյեմբերի 20-ին «Firebird AI»-ն հայտարարեց, որ ստացել է ԱՄՆ արտահանման արտոնությունը։ «Բլեքվելը» սովորական ապրանք չէ, որը պատվիրում են ու ուղարկում ցանկացած հասցե։ Դրա վաճառքն ու տեղափոխումը վերահսկում է ԱՄՆ Առևտրի նախարարությունը։ Շենքը, փողը և հոսանքը պատրաստ էին քիչ բան լուծել առանց Վաշինգտոնի ստորագրության։

2026 թվականի փետրվարի 10-ին, Ջեյ Դի Վենսի երևանյան այցի ժամանակ, հայտարարվեց երկրորդ փուլի թույլտվությունը՝ ևս 41 հազար «Էնվիդիա GB300» պրոցեսորի համար։ Այդ օրը խոսքը 4 միլիարդ դոլարի և 2026-ին ընդհանուր 50 հազար պրոցեսորի մասին էր։ Ապրիլին Ալեքսանդր Եսայանը նշեց 110 հազարը։ Հունիսին ներկայացվեց երեք փուլ՝ ավելի քան 100 հազար պրոցեսոր մինչև 2027 թվականի վերջը։ Հուլիսին երկրորդ փուլի կողքին դրվեց մոտ 5 միլիարդ դոլարի ներդրում և շուրջ 42 հազար լրացուցիչ միավոր։ Բացման օրը քարտեզը նորից փոխվեց՝ ավելի քան 70 հազար «Ռուբին» ու «Բլեքվել», 300 մեգավատ, վերջնաժամկետը՝ 2027 թվականի վերջ։

Այս թվերը մեկ աղյուսակում չկան։ Ոչ ոք հրապարակավ չի բաժանել՝ քանիսն են պատվիրված, քանիսը՝ լիցենզավորված, ֆինանսավորված, ճանապարհին, շինարարության մեջ կամ արդեն աշխատող։ Օգոստոսի 8-ին հաստատված թիվը 6144 էր։ Մնացածը խոստացված ընդլայնումն է՝ տարբեր ամսաթվերով և տարբեր չափերով։

Սարքերը Հրազդան հասան հայկական վարկի երկար շղթայով։ Մարտի 26-ին «Արդշինբանկը», «Ակբա բանկը», «Էվոկաբանկը», «Ֆասթ բանկը» և երկու կառավարվող ներդրումային հիմնադրամ ստորագրեցին Հայաստանի բանկային համակարգի առաջին սինդիկացված վարկը՝ 300 միլիոն դոլար։ Հաղորդագրության մեջ առաջին փուլի ընդհանուր ներդրումը 450 միլիոն դոլար էր։ Հաջորդ հրապարակումներում այն դարձավ 500 միլիոն։ Նույն օրը «Ամերիաբանկը» առանձին հայտնեց շինարարությանը տրամադրված 60 միլիոն դոլարի մասին։ Տոկոսադրույքները, գրավները և մարման գրաֆիկը չհրապարակվեցին։ Սրահի եկամուտը պետք է վճարի հոսանքը, սպասարկումը, արագ հնացող սարքերը և հարյուրավոր միլիոնների պարտքը։

Պետությունը ներս մտավ մի քանի պայմանագրով։ Ապրիլի 30-ի որոշմամբ ընկերության ներդրումային ծրագիրը գնահատվեց մոտ 170 միլիարդ դրամ՝ 5.7 միլիարդ շինարարության, 139.8 միլիարդ հիմնական միջոցների, 24.5 միլիարդ հումքի համար։ Ներմուծվող ապրանքների մաքսատուրքի արտոնությունը հաշվվեց 2.6 միլիարդ դրամ։

Ապրիլի 17-ին Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը «Firebird AI»-ի հետ հինգ տարվա պայմանագիր ստորագրեց՝ 25 միլիոն դոլարի բարձր արտադրողական հաշվարկ գնելու համար։ Հուլիսի 16-ին 2026 թվականի վճարման համար հատկացվեց ուղիղ 957,876,440 դրամ։ Գնված հզորությունը նախատեսված է ստարտափների, գիտահետազոտական խմբերի, բուհերի, անհատ մասնագետների և պետական մարմինների համար։ Մուտքը պետք է կազմակերպի Արհեստական բանականության վիրտուալ ինստիտուտը։ Բացման օրվա նյութերում չկային առաջին բաշխման ժամաքանակը, վերջնական կանոնները կամ ընտրված շահառուների անունները։

Աշխատատեղերի թվերը նույնպես տարբեր թղթերում են ապրում։ Ապրիլյան ներդրումային ծրագրում մինչև 2030 թվականը գրված է 40 նոր աշխատատեղ՝ 400 հազար դրամ միջին ամսական աշխատավարձով։ Հունիսյան հաղորդագրությունը խոստանում էր մինչև 100 բարձրակարգ մասնագետ։ Երկրորդ փուլի շինարարության ու ընդլայնման ժամանակ նշվում էր ավելի քան հազար ներգրավված աշխատող։ Թե ով է մտնում այդ խմբերի մեջ, հրապարակված չէ։ 6144 պրոցեսորը 6144 մարդ չի պահանջում։ Գիշերային հերթափոխը հետևում է հոսանքին, հովացմանը, ցանցին, անվտանգությանը և հաճախորդի առաջադրանքին։

Հայկական թիմի համար ամենաթանկ բանը հաճախ մի քանի հարյուր կամ մի քանի հազար գրաֆիկական պրոցեսոր-ժամն է։ Կառավարության գնման հիմնավորման մեջ գրված էր, որ տեղական նախագծերը կախված են արտաքին հարթակներից, իսկ գինը փակում է մուտքը։ Հրազդանում գիտական խումբը կարող է աշխատեցնել հայկական լեզվական մեծ մոդել, ստուգել դեղանյութի թեկնածուներ, մշակել տիեզերական պատկերներ կամ փորձարկել ռոբոտ՝ առանց սեփական սարքաշար գնելու և տվյալները երկրից դուրս ուղարկելու։

Մեքենաները տալիս են հաշվարկը։ Տվյալները, հետազոտողները, ծրագրային գործիքները, երկար փողը և մտավոր սեփականության պայմանները պետք է բերվեն առանձին։ Դրանք ժապավենի հետ չեն միանում։

Մայիսի վերջին Կրթության նախարարությունը, «ՕփենԷյԱյ»-ը և «Firebird AI»-ն հայտարարեցին 50 հազար ուսանողի, ուսուցչի ու հետազոտողի համար «ChatGPT Edu» և «Codex» գործիքների հասանելիության մասին։ Խոսվեց դասախոսների վերապատրաստման, հետազոտական համագործակցության և տեխնիկական աջակցության մասին։ «Firebird Labs»-ը նախատեսված էր գործարկել 2026 թվականի երրորդ եռամսյակում՝ ռոբոտաշինության, ֆիզիկական ԱԲ-ի, օդատիեզերական տեխնոլոգիաների և կենսագիտությունների ուղղություններով։ Թիրախը տարեկան հինգ նոր ձեռնարկություն էր։ Բացման օրը ավարտված տեղական մոդել կամ վաճառված արտադրանք չէր կարող ցուցադրվել։ Մեքենաները նոր էին միացվել։

Տեղական հասանելիության մասին երկու նախադասություն մնացել է հրապարակային դաշտում։ Նախարար Մխիթար Հայրապետյանը ապրիլին ասել էր, որ Հայաստանում ստեղծվող ռեսուրսները նախ և առաջ պիտի ծառայեն տեղական էկոհամակարգին։ Ընկերության կայքը գրում է, որ կենտրոնը կսպասարկի ներքին պահանջարկը, իսկ հզորության 90 տոկոսը կբացվի տարածաշրջանում աշխատող ամերիկյան ընկերությունների համար։ Հրապարակված պայմանագրերում չկան տեղական նվազագույն քվոտան, երաշխավորված ծավալը կամ գնի տարբերությունը։ «Փերփլեքսիթիի» անունը արդեն կա։ Պետական 25 միլիոն դոլարը Հայաստանի համար ամրագրված նստատեղ է։ Դեռ հայտնի չէ՝ քանի մարդ ու քանի նախագիծ կտեղավորվի դրա վրա։

Հոսանքը այս գործարանի հումքն է։ Ընկերության կայքը առաջին փուլը ներկայացնում է 15 մեգավատ հզորությամբ։ Նախարարության հունիսյան հաղորդագրությունը նշում էր շուրջ 18 մեգավատ։ Չի բացատրվել՝ մեկը պրոցեսորների բեռնվա՞ծքն է, մյուսը՝ ամբողջ շենքի՞, թե նախագիծն է փոխվել։ Ամբողջ տարվա այդ բեռնվածությունը կտա մոտ 131–158 միլիոն կիլովատ-ժամ սպառում։ Հայաստանը 2025-ին արտադրել է մոտ 10 միլիարդ կիլովատ-ժամ։ Ներկա սրահի բաժինը մոտ 1.3–1.6 տոկոս է։

300 մեգավատանոց հարթակը շուրջօրյա լրիվ բեռնվածությամբ տարեկան կպահանջի մոտ 2.63 միլիարդ կիլովատ-ժամ՝ 2025 թվականի ամբողջ արտադրության ավելի քան քառորդին հավասար ծավալ։ Այդ բեռը վաղը չի միանալու։ Նոր ենթակայանները, ցանցը և արտադրական հզորությունը պետք է պատրաստ լինեն հաջորդ տասնյակ հազարավոր պրոցեսորներից առաջ։ Փաշինյանն արդեն ԱԲ-ի աճը կապել է նոր էներգետիկ հզորությունների հետ։

Հովացման համար ներկայացվել է փակ ջրային շրջանառություն, որը լիցքավորվում է և տարիներով օգտագործում նույն ջուրը։ Տարեկան ջրառի թիվը, էներգաարդյունավետության գործակիցը և ամառային առավելագույն սպառումը բացման օրը չհրապարակվեցին։ Էլեկտրական ենթակառուցվածքը մատակարարում է «Շնայդեր Էլեկտրիկը», հովացումը՝ «Վերտիվը», սերվերային հարթակը՝ «Դել Թեքնոլոջիզը», կապը՝ «Թիմ Տելեկոմ Արմենիան»՝ մինչև մեկ տերաբիթ վայրկյան թողունակության խոստումով։ Հայաստանը տալիս է հողը, շենքը, էներգիան, կապը, վարկը և ինժեներական սպասարկումը։ Չիպի տեխնոլոգիան, մատակարարումը և արտահանման իրավունքը մնում են ամերիկյան համակարգի ներսում։

Այդ իրավունքը բացում է դուռը և կարող է նույն դուռը փակել։ ԱՄՆ կանոնի փոփոխությունը, նոր սահմանափակումը կամ հաջորդ սերնդի մատակարարման ուշացումը կարող են կանգնեցնել ընդլայնումը պատրաստ շենքի ու հաստատված վարկի պայմաններում։ Սարքերի ֆիզիկական անջատիչը Հրազդանում է։ Հաջորդ խմբաքանակի իրավական անջատիչը՝ Վաշինգտոնում։

Բացման օրը Ջենսեն Հուանգը տեսաուղերձով աջակցեց նախագծին։ «Էնվիդիան» հայտարարեց ընկերությունում ներդրում անելու մտադրության մասին։ Ամերիկյան «ՔորՈւիվի» ավելի վաղ ներդրման չափը չբացվեց։ Բեմում անունները մեծ էին։ Պայմանագրերի թվերի մի մասը մնաց փակ։

«Առաջին ԱԲ գործարան» ձևակերպումն էլ երկար չդիմացավ օրացույցին։ Օգոստոսի 1-ին՝ Հրազդանի բացումից մեկ շաբաթ առաջ, Փաշինյանը Գագարինում այցելել էր գործող «Էլևեյթ» կենտրոնը։ Վարչապետի պաշտոնական հաղորդագրությունն այն անվանել էր Հայաստանի և Հարավային Կովկասի առաջին ԱԲ գործարանը՝ «Էնվիդիա B300» տեխնոլոգիայով։ Առաջին փուլը 5 մեգավատ է, ներդրումային ծրագիրը՝ 150 միլիոն դոլար։ Բացումից մեկ ամիս անց գործող հզորությունը ամբողջությամբ ամրագրված էր։ Ժամանակագրությամբ առաջինը «Էլևեյթն» է։ Հրազդանի առավելությունը չափն է՝ 6144 B200 պրոցեսոր, 15 մեգավատ գործող հարթակ և շատ ավելի մեծ ընդլայնման թույլտվություններ։

Օգոստոսի 8-ին Հրազդանի սրահը արդեն աշխատում էր։ 6144 սարքը կարելի էր հաշվել։ Հոսանքի մուտքը՝ չափել։ «Փերփլեքսիթիի» առաջադրանքը՝ ուղարկել։ Հայաստանի բաժինը դեռ թղթի վրա էր։ Մեկում գրված էր 25 միլիոն դոլար՝ հինգ տարվա համար։ Մյուսում՝ 957,876,440 դրամ՝ 2026 թվականի հաշվարկային հզորության համար։ Երրորդում նշված էին հինգ խմբեր՝ ստարտափ, գիտական խումբ, բուհ, անհատ մասնագետ, պետական մարմին։ «Փերփլեքսիթիի» անունը սրահում արդեն կար։ Հայաստանի գնած առաջին հաշվարկային ժամի կողքին անուն դեռ չկար։