Ինչպես ճապոնական նավը ցեղասպանությունից փրկեց հարյուրավոր հայերի, իսկ մենք չգիտենք հերոս նավապետի անունը՝ Սաձո Հիբիի

7 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

1922 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Աթենքի «Էմբրոս» թերթը մի կարճ լուր տպեց ճապոնական նավի մասին։ Հունաստանում դեռ հին տոմարն էր գործածվում, և համարի վրա սեպտեմբերի 4 էր գրված։ Զմյուռնիան արդեն այրվել էր։ Պիրեոս հասած նավերից իջնում էին փախստականներ ու պատմում կրակի, թուրք զինվորների, ջրում կորած երեխաների և փակ մնացած սանդուղքների մասին։

Լուրի մեջ նավի անունը հստակ էր՝ «Տոկեյ Մարու»։

«Էմբրոսը» գրում էր, որ ճապոնացի նավապետը փրկել է 825 հույնի։ Նա իջեցրել էր նավակները և հրամայել մարդկանց բերել նավ։ Թուրք սպաները շրջապատել էին նավակներն ու սպառնացել խորտակել։ Նավապետը պատասխանել էր, որ փախստականներից մեկին վնասելը վիրավորանք կլինի ճապոնական դրոշի և Ճապոնիայի կառավարության հանդեպ։ Սպաները գնացել էին խորհրդակցելու։ Մարդիկ մնացել էին նավակներում, հետո բարձրացել նավ։

Տարիների ընթացքում պատմությունն աճեց։ Նավապետին սկսեցին կոչել Տ. Նորիտո։ «Տոկեյ Մարուն» ներկայացրին որպես Ճապոնիայի կայսեր սեփականություն։ Դրոշի մասին խոսքը դարձավ պատերազմի ուղիղ սպառնալիք։ Ավելացավ նաև ամենահիշվող տեսարանը՝ թանկարժեք մետաքսը, ժանյակն ու ճենապակին ամբողջությամբ ծով են թափում, որպեսզի նավամբարը ազատեն մարդկանց համար։

825 թիվը գրեթե միշտ մնաց իր տեղում։ Մյուս մանրամասները շարժվեցին։

1922 թվականի ճապոնական ծովային գրանցամատյանը սեպտեմբերյան ուղերթների դիմաց նշում է ուրիշ անուն՝ Սաձո Հիբի։ Նորիտոն նույն նավի հետ կապված է, բայց այլ ուղերթների ժամանակ։ Զմյուռնիայի հրդեհի օրերին «Տոկեյ Մարուի» հրամանատարական կամրջակին Հիբին էր։

Սեպտեմբերի 9-ի առավոտյան թուրքական ազգայնական բանակը մտավ Զմյուռնիա։ Հունական զորքը նահանջել էր։ Փոքր Ասիայի խորքից քաղաք էին հասնում հույն ու հայ փախստականներ։ Նրանց կողքին դեռ ապրում էին Զմյուռնիայի հին համայնքները՝ վաճառականներ, արհեստավորներ, ուսուցիչներ, նավահանգստի բանվորներ, հյուպատոսությունների ծառայողներ։

Սեպտեմբերի 13-ի կեսօրից հետո կրակը բարձրացավ հայկական թաղամասից։ Հրդեհի պատճառի շուրջ վեճը սկսվեց գրեթե նույն ժամերին։ Թուրքական պաշտոնական վարկածը մեղադրում էր հույներին ու հայերին։ Մի շարք օտարերկրյա ականատեսներ նկարագրում էին թուրք զինվորների, բենզինի տարաների և իրար հետևից բռնկվող տների տեսարաններ։ Քամին կրակը տարավ հունական ու եվրոպական թաղամասեր։ Թուրքական ու հրեական թաղերի մեծ մասը չայրվեց։

Բրիտանացի նավապետ Բերտրամ Թեսիջերը ծովից լսում էր ափի աղմուկը։ Նա տեսնում էր ջուրը նետվող մարդկանց, երեխաներին գրկած մայրերին, ձեռքի կապոցներով ընտանիքներին։ Ափին այնքան մարդ էր սեղմվել, որ ընկնելը կարող էր մահացու լինել։ Կրակը մոտենում էր թիկունքից։ Դիմացը ծովն էր։

Ծովածոցում կանգնած էին բրիտանական, ֆրանսիական, իտալական ու ամերիկյան ռազմանավեր։ Նրանց արանքում կային առևտրական շոգենավեր, բեռնատարներ, փոքր նավակներ։ Հետագա պատմություններում հաճախ հիշատակվում է շուրջ քսան ռազմական նավ, թեև թիվը փոխվում է ըստ ժամի և հաշվարկի ձևի։

Առաջին օրերին օտար հրամանատարները չեզոքություն պահելու հրահանգ ունեին։ Նրանք նախ տանում էին սեփական քաղաքացիներին, հյուպատոսությունների աշխատողներին ու նրանց ընտանիքներին։ Զինված բախման մեջ մտնելու իրավունք չունեին։ Այդ սահմանը գծված էր հրամաններով, իսկ ափին մարդիկ արդեն ջուրն էին ընկնում։

Նավակները մոտենում էին նավամատույցին։ Մի նավաստի ձեռքը մեկնում էր։ Մյուսը անձնագիր էր պահանջում։ Մեկ ուրիշը մարդուն ետ էր ուղարկում։ Կրակի միջով ափ հասած ընտանիքի ճանապարհը երբեմն կանգնում էր թղթի բացակայության վրա։

Սեպտեմբերի 14-ի հաղորդագրություններից մեկը թվարկում էր վեց շոգենավ՝ մեկ ամերիկյան, մեկ ճապոնական, երկու ֆրանսիական և երկու իտալական։ Ամերիկյան ու ճապոնական նավերը մարդկանց ընդունում էին առանց փաստաթղթերը ստուգելու։ Ֆրանսիական ու իտալական նավերը վերցնում էին իրենց կամ այլ օտար պետությունների հպատակներին, երբ նրանք անձնագիր ունեին։ Նույն նավահանգստում ամեն սանդուղք իր կանոնն ուներ։

Այդ հաղորդագրությունը ճապոնական նավի անունը չի տալիս։ Հունական թերթերը շուտով գրեցին այն՝ «Տոկեյ Մարու»։

Ամերիկյան էսկադրային ականակիրներն էլ մարդկանց էին տանում։ Սեպտեմբերի 14-ին «Էդսոլը» հեռացավ մոտ վեց հարյուր հոգով, «Վայնոնան»՝ շուրջ չորս հարյուրով։ Նրանց մեջ շատ էին ամերիկյան հաստատությունների աշխատողներն ու ընտանիքները։ Հաջորդ օրը դաշնակից նավատորմերի սպաները քննարկեցին զանգվածային տարհանումը։ Ափին հարյուր հազարից ավելի մարդ կար։ Բրիտանացիները նավեր ուղարկեցին, ամերիկյան օգնության կառույցները շոգենավեր վարձեցին, հունական նավերին թույլ տվեցին մոտենալ։ Մեծ տարհանումը սկսեց աշխատել, երբ քաղաքի մի մասը արդեն մոխիր էր։

Քեմալական իշխանությունները քրիստոնյա փախստականներին հեռանալու վերջնաժամկետ էին տվել՝ հոկտեմբերի 1-ը։ Նավահանգիստ տանող ճանապարհներին զինվորները շարքից հանում էին 18-ից 45 տարեկան հույն ու հայ տղամարդկանց։ Կանայք, երեխաներն ու ծերերը շարունակում էին դեպի նավերը։ Տղամարդկանցից շատերին տանում էին քաղաքի ներս կամ աշխատանքային գումարտակներ։ Շատ ընտանիքներ նավամատույց հասան կիսված։

Սեպտեմբերի 25-ին օգնության պատասխանատուները հաշվում էին օրական քսան հազար սննդաբաժին, սպասվող նավերը և վերջնաժամկետին մնացած վեց օրը։ «Տոկեյ Մարուի» գործողությունը դրանից առաջ էր, երբ տարհանման համակարգը դեռ ամբողջ ուժով չէր աշխատում։

«Տոկեյ Մարուն» ռազմանավ չէր։ Այն սովորական բեռնատար շոգենավ էր՝ գրանցված Դայրենում, որն այդ տարիներին գտնվում էր ճապոնական վերահսկողության տակ։ Նավը պատկանում էր Դայրենի «Տովա Կիսեն» ընկերությանը և 1922-ի մայիսից վարձակալության էր տրված։ Վարձակալը գրանցված էր որպես չինացի կամ օտարերկրյա առևտրական։ Հունական մի թերթ հետագայում հիշատակեց «Լու եղբայրներ» ընկերությունը։ Մեկ ուրիշը «Լու»-ն դարձրեց նավապետի ազգանուն։

Նավի երթուղին ավելի լավ է պահպանվել, քան մարդկանց անունները։ Օգոստոսի սկզբին այն անցել էր Ադենով, ապա Սուեզով ու Պորտ Սաիդով։ Օգոստոսի կեսերին հասել էր Զմյուռնիա։ Սեպտեմբերի 7-ին նավը Զմյուռնիայից մտել էր Պիրեոս, իսկ հաջորդ օրը նորից դուրս եկել քաղաքի ուղղությամբ։

Այդ երկու ամսաթվերից ծնվում է մի պարզ հարց․ գուցե «Տոկեյ Մարուն» մարդկանց դուրս է բերել երկու ուղերթով։ Առաջինը կարող էր լինել թուրքական բանակի մուտքի ու մեծ հրդեհի միջև, երբ քաղաքից արդեն հեռանում էին ընտանիքներ։ Երկրորդը՝ հրդեհի օրերին։ Թերթերում հանդիպող 325, 825 և 1600 թվերը կարող են լինել մեկ ուղերթի տարբեր հաշվարկներ կամ երկու ճանապարհների խառնված տվյալներ։ Ուղևորների ամբողջական ցուցակ չի պահպանվել։

Սեպտեմբերի 8-ով թվագրված մի լուսանկար կա։ Ծովածոցում երևում է ճապոնական դրոշով նավ, ափին՝ բարձրանալու սպասող մարդիկ։ Իտալերեն մակագրությունը հիշատակում է հույների ու հայերի փրկությունը ճապոնական շոգենավով։ Լուսանկարի բնօրինակի տեղը հայտնի չէ, հեղինակի անունը՝ նույնպես։ Նավը ամբողջությամբ չի երևում, ուստի այն վստահորեն «Տոկեյ Մարու» անվանել չի հաջողվել։ Կադրում մնացել են դրոշը, բազմությունը և ամսաթիվը։ Նավի անունը՝ ոչ։

«Էմբրոսը» առճակատումը պատմում էր մանրամասն։ Նավապետը տեսել էր մարդկանց վիճակը, իջեցրել բոլոր փրկանավակները և հրամայել հնարավորինս շատ մարդ բերել։ Քեմալական սպաները շրջապատել էին նավակներն ու սպառնացել խորտակել։ Նավապետի պատասխանում հիշատակվում էին ճապոնական դրոշը, Ճապոնիայի կառավարությունը և ներողություն պահանջելու խոստումը։ Կայսեր անունը չկար։ Պատերազմ հայտարարելու նախադասություն էլ չկար։

Հունական մեկ այլ թերթ նավապետին վերագրեց ուրիշ սպառնալիք՝ հեռագիր ուղարկել Աթենքի ճապոնական հյուպատոսարան։ Այդ պահին Աթենքում ճապոնական հյուպատոսարան չկար։ Այն բացվեց 1922-ի հոկտեմբերին։ Նավապետը կարող էր ասել, որ կտեղեկացնի իր կառավարությանը կամ ճապոնական դիվանագիտական ներկայացուցչին։ Աթենքը կարող էր ավելանալ թարգմանության կամ խմբագրման ընթացքում։ Նավակից ափ, ափից թարգմանչին, այնտեղից Պիրեոսի խմբագրություն հասնող խոսքը մի տեղ արդեն փոխվել էր։

Նույն ճանապարհին անհետացավ Սաձո Հիբիի անունը։

«Տ. Նորիտո» ձևը տարիներ շարունակ կրկնվեց հոդվածներում, հիշատակի միջոցառումներում ու համացանցում։ Ճապոնական ծովային պարբերականի 1922-ի սեպտեմբերյան գրանցումը կարճ է՝ «Տոկեյ Մարու», նավապետ Հիբի Սաձո։ Նորիտոն նույն նավի այլ ուղերթների հետ կապ ունի։ Մի աղյուսակի անունը տեղափոխվել էր ուրիշ ամսաթվի վրա։ Հունական թերթերն էլ անունները միասնական չէին պահել։ «Լու եղբայրները», ճապոնացի նավապետը և նավի նախկին հրամանատարները խառնվել էին մի քանի կարճ լուրերի մեջ։

Սաձո Հիբին ծնվել էր Ճապոնիայի Չիտա թերակղզու Ուցումի ծովափնյա բնակավայրում։ Այնտեղ ծովը շատերի աշխատանքն էր, իսկ Հիբի ազգանունը հաճախ էր հանդիպում նավաստիների ընտանիքներում։ Տասնութ տարեկանից նա մտել էր նավագնացության գործի մեջ, հետո տեղափոխվել Չինաստան ու դարձել նավապետ։ 1925-ի ընտանեկան գրառումներից մեկը նրա հասցեն նշում է Շանհայում։

Կինը՝ Չիյոն, կարճ հուշերում գրել է ամուսնու երկար բացակայությունների, աշխատանքի և ընտանիքը Ճապոնիայում թողնելու մասին։ Զմյուռնիա բառը այդ էջերում չկա։ Հիբին մահացել է 1960-ին։

Ընտանեկան թղթերում կա ևս մի մանրուք։ Նրա մայրը ուղղափառ քրիստոնյա էր, ինչը հազվադեպ էր այն ժամանակվա Ճապոնիայում։ Հիբին բուդդայական էր։ Այս երկու փաստերից հեշտ է հորինել այն պահը, երբ նավապետը այրվող քաղաքում տեսնում է քրիստոնյա հույներին ու հայերին, հիշում մոր հավատը և որոշում փրկել նրանց։ Այդպիսի վկայություն չկա։ Հիբիի նամակ չի գտնվել, նավամատյանի համապատասխան էջը հայտնի չէ, անձնակազմի հրապարակված հուշ էլ չկա։ Նրա դրդապատճառը չգիտենք։

Ծով նետված բեռի տեսարանը մամուլում հայտնվեց դեպքից մի քանի ամիս անց։ Զմյուռնիայի միջազգային քոլեջի պրոֆեսորի կինը՝ Աննա Հարլոու Բիրջը, պատմել էր ճապոնական բեռնանավի մասին, որը մինչև տախտակամած բեռնված էր թանկարժեք մետաքսով, ժանյակով ու ճենապակով։ Նրա պատմությամբ՝ նավապետը բեռը նետել էր ջուրը և մի քանի հարյուր փախստականի տարել Պիրեոս։

Զմյուռնիայում ԱՄՆ գլխավոր հյուպատոս Ջորջ Հորթոնը սեպտեմբերի 18-ի գրության մեջ ավելի զգույշ բառեր էր ընտրել։ Նա գրել էր, որ ճապոնական նավը մարդկանց դուրս է բերել և, իր լսածով, դրա համար բեռի մի մասը ծով նետել։ Մի մասը, ոչ ամբողջը։

Բեռնանավի նավամբարը մի քանի րոպեում դատարկելու համար պետք էին մարդիկ, ժամանակ ու վերամբարձ սարքեր։ Վարձակալված նավի նավապետը պատասխանատու էր իրեն վստահված ապրանքի համար։ Եթե մետաքսն ու ճենապակին նավամբարի խորքում էին, դրանք մեկ հրամանով ջուրը չէին հասնի։ Տախտակամածի բեռը կարելի էր շարժել, դրա մի մասը՝ գուցե նետել։ Ամբողջ բեռը ծով թափելու ընկերության կամ տեխնիկական փաստաթուղթ հայտնի չէ։

Հիշողության մեջ մնացել է պարզ պատկեր՝ ապրանքը ջուրն է գնում, մարդիկ բարձրանում են տախտակամած։ Փրկության փաստը այդ պատկերից կախված չէ։

Փրկվածների թվի հետ նույն դժվարությունն է։ «Էմբրոսը» գրում է 825 հույնի մասին։ Իտալերեն մակագրությամբ լուսանկարը հիշատակում է հույների ու հայերի։ Այլ ժամանակակից հաղորդագրություններ խոսում են հույն և հայ փախստականների կամ առանց թղթերի ընդունված մարդկանց մասին։ Որոշ ընտանեկան պատմություններ նավի ուղևորներին հասցնում են Սալոնիկ, մյուսները՝ Պիրեոս։

325, 825, 1600։

Զմյուռնիայի այդ օրերին նույնիսկ պաշտոնական հեռագրերում փախստականների ընդհանուր թիվը ժամերի ընթացքում փոխվում էր տասնյակ հազարներով։ Կրակի տակ նավակներով բերվող մարդկանց հերթով գրանցող ոչ ոք չկար։ Երկու ուղերթի վարկածը թվերը ավելի է խառնում։ Ճշգրիտ թիվը կորել է, հարյուրավոր փրկվածների մասին ժամանակակից վկայությունները՝ ոչ։

Սեպտեմբերի 14-ի հաղորդագրությունը այդ ամենից ամենաչորն է։ Ամերիկյան ու ճապոնական շոգենավերը փաստաթղթեր չէին ստուգում։ Այստեղ չկան կայսր, մետաքս կամ պատերազմի սպառնալիք։ Կա նավ բարձրանալու հնարավորություն մի քաղաքում, որտեղ ուրիշ սանդուղքի տակ նույն մարդուց անձնագիր էին պահանջում։

Արևմտյան ռազմանավերի վարքագիծը հետագայում հաճախ ամփոփվեց «անտարբերություն» բառով։ Առաջին օրերը դրա համար բավարար տեսարաններ տվեցին։ Նավերը այնքան մոտ էին, որ անձնակազմերը տեսնում էին կրակը և լսում ափի աղմուկը։ Հրամանները սահմանափակում էին միջամտությունը։ Սեփական քաղաքացիների ցուցակները առաջ էին անցնում մյուսներից։ Մարդիկ խեղդվում էին նավերից տեսանելի հեռավորության վրա։

Հետագա օրերին այդ նավատորմերից մի քանիսը մասնակցեցին զանգվածային տարհանմանը։ Նավեր բերվեցին, մարդիկ տեղափոխվեցին, սնունդ հասցվեց։ Առաջին օրերի խեղդվող մարդկանց մասին հաղորդագրությունները դրանից չվերացան։ Մի քանի օր առաջ նույն ծովածոցում մարդկանց ետ էին ուղարկում, հետո նավակները հերթով նրանց տանում էին ափից։

Ճապոնական նավը Զմյուռնիա չէր եկել մարդասիրական հանձնարարությամբ։ Այն ուներ բեռ, վարձակալ, երթուղի և ժամանակացույց։ Հունա-թուրքական պատերազմում Ճապոնիայի կառավարությունը պաշտոնապես չեզոք էր։ Նավապետի գործողությունը պետական ծրագրի մաս լինելու մասին փաստաթուղթ չկա։ Որոշումը կայացվել էր ծովածոցում՝ նավապետի ու անձնակազմի ձեռքի տակ եղած նավակներով, ազատ տեղով և ճապոնական դրոշով։ Երբ թուրք սպաները պահանջեցին մարդկանց վերադարձնել, Հիբին խոսեց այդ դրոշի անունից։

Ճապոնիայում հայ փախստականների մասին այդ ամիսներին արդեն լսել էին։ Զմյուռնիայի հրդեհից յոթ ամիս առաջ՝ 1922-ի փետրվարին, Տոկիոյում ստեղծվել էր հայ փախստականներին օգնելու հանձնախումբ։ Այն ղեկավարում էր վիկոնտ Էյիչի Շիբուսավան՝ ճապոնական արդյունաբերական ու բարեգործական կյանքի ազդեցիկ դեմքերից մեկը։

Ամերիկացի հոգևորական Լինքոլն Լ. Ուիրթը, Մերձավոր Արևելքի օգնության միջազգային հանձնակատարը, Ճապոնիայում պատմում էր հայկական որբանոցների և տեղահանված ընտանիքների մասին։ Հանձնախումբը կազմակերպում էր դասախոսություններ, համերգներ, կինոցուցադրություններ ու թատերական երեկոներ։ Հավաքված գումարը հասել էր մոտ քսան հազար իենի։ Հաշվետվություններից մեկում նշված է չորս հազար դոլարի փոխանցում ամերիկյան օգնության կառույցին։

Մի դպրոցում տղաներն ու աղջիկները հայ որբերի համար հավաքել էին ութ իեն իննսունչորս սեն։ Փոքր գումար էր՝ դպրոցականների բերած մանրադրամներով։ Ճապոնական մի աղջկանց դպրոց հետո ստանձնեց երկու հայ որբերի խնամքի ծախսը։

Սաձո Հիբին կարող էր երբեք լսած չլինել Տոկիոյի հանձնախմբի մասին։ Այդ օգնության արշավը նրա որոշումը չի բացատրում։ Պահպանվել են նույն տարվա երկու առանձին դրվագներ՝ փետրվարին Տոկիոյի դպրոցականների մանրադրամները, սեպտեմբերին Զմյուռնիայի ջրում ճապոնական նավակները։

Ճապոնական մամուլը գրում էր քաղաքի անկման, հրդեհի, հույն ու հայ փախստականների մասին։ «Տոկեյ Մարուի» գործողության վերաբերյալ ճապոնական պաշտոնական հաղորդագրություն, ընկերության հաշվետվություն կամ Հիբիի զեկույց հայտնի չէ։ Նավը հեռու էր իր գրանցման նավահանգստից և աշխատում էր վարձակալությամբ։ Սեփականատեր ընկերությունը հետագայում կորցրեց արխիվի մեծ մասը։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Դայրենից վերադարձած աշխատակիցները քիչ փաստաթղթեր բերեցին Կոբե։ 1995-ի երկրաշարժը ոչնչացրեց պահպանված նյութերի մեծ մասը։ Նավամատյանի համապատասխան էջի հետքն այսօր հայտնի չէ։

Պատմությունը մնաց այլ տեղերում՝ հունական թերթերում, ամերիկացի դիվանագետների գրագրության մեջ, ֆրանսիական ու բրիտանական լրահոսում, փախստական ընտանիքների հիշողություններում։ Մի տեղ պահպանվեց նավի անունը, մի ուրիշ տեղ՝ մարդկանց հանդեպ վերաբերմունքը։ Հորթոնը գրեց բեռի մի մասի մասին։ Թերթերից մեկը պահեց 825 թիվը։ Հաջորդը տվեց ուրիշ թիվ։

Տարբեր գրառումներում մի քանի կետ նույն ձևով են կրկնվում։ «Տոկեյ Մարուն» այդ օրերին Միջերկրականում էր և եղել է Զմյուռնիայում։ Սեպտեմբերի 8-ին այն Պիրեոսից վերադարձել է քաղաքի ուղղությամբ։ Ճապոնական նավը մարդկանց ընդունել է առանց փաստաթղթերը ստուգելու ու տարել Հունաստան։ Ուղևորները լավ են խոսել ճապոնացի սպաների և անձնակազմի վերաբերմունքի մասին։ Թուրք զինվորականների հետ առճակատումը նկարագրվել է դեպքից օրեր անց։

Մնացած տեղերում թուղթը կտրվում է։ Չգիտենք՝ մեկ ուղերթ էր, թե երկու։ 825-ը ճշգրիտ հաշվարկ էր, մոտավոր թիվ, թե մեկ խմբի քանակը։ Չգիտենք՝ քանի հայ և քանի հույն կար նավում, ինչ բեռ է շարժվել, ինչ է ընկել ջուրը։ Չգիտենք նաև, թե ով է Հիբիի ճապոներեն խոսքը առաջինը թարգմանել հունարեն և ինչ բառ է լսել՝ դրոշ, կառավարություն, պետություն։

«Կայսեր սեփականություն» և «պատերազմի հայտարարություն» ձևակերպումները ժամանակակից հաղորդագրություններում չեն հանդիպում։ Դրանք ավելացան ավելի ուշ, երբ Սաձո Հիբիի իրական անունն արդեն դուրս էր մնում պատմությունից։ Մետաքսը, ճենապակին, կրակը և մեկ հրամանով նահանջող սպաները հեշտ էին հիշվում։ Գրանցամատյանի անունը՝ դժվար։

Փաստաթղթերում դեպքը ավելի անկանոն է երևում։ Նավը կարող էր մասամբ բեռնաթափված լինել։ Բեռի մի մասը կարող էր տեղափոխվել կամ նետվել։ Թուրք սպաները գնացել էին վերադասի հետ խորհրդակցելու։ Նավապետի անունը փոխվել էր թերթից թերթ։ Փախստականների թիվը հասել էր երեք տարբեր ձևով։ Այդ խառնաշփոթի մեջ մի գործողություն մնում է հստակ․ զինված սպաները պահանջել են մարդկանց վերադարձնել, իսկ Հիբին չի վերադարձրել։

1922-ին ճապոնական դրոշը կշիռ ուներ։ 1905-ի ռուս-ճապոնական պատերազմից հետո Ճապոնիան ճանաչված ռազմածովային ուժ էր, Առաջին համաշխարհայինից հետո՝ հաղթող տերություններից մեկը։ Անանուն փախստականի խնդրանքը կարելի էր մերժել առանց հետևանքի։ Ճապոնական նավի հետ բախումը արդեն պետական խնդիր կարող էր դառնալ։ Հիբին հիշեցրեց, թե ինչ դրոշի տակ էին նավակները։ Սպաները գնացին խորհրդակցելու։ Մարդիկ մնացին նավում։

Պիրեոսում փրկվածները իջան ու ցրվեցին ճամբարներով, հարազատների տներով, եկեղեցիների բակերով ու հիվանդանոցներով։ Ոմանք հետո գնացին Սալոնիկ, կղզիներ, Եվրոպա, Ամերիկա։ Ամբողջական ցուցակ չի պահպանվել։ Ընտանեկան պատմություններում նավը երբեմն անուն էլ չուներ։ Ասում էին՝ ճապոնական նավը։

Տասնամյակներ անց երեխաներն ու թոռները պատմում էին, որ հայրը կամ պապը փրկվել էր այդ դրոշի տակ։ Նրանք չէին հիշում նավի տոննաժը կամ վարձակալի անունը։ Հիշում էին նավաստուն, որը նավակի եզրից ձեռք էր մեկնել։

Սաձո Հիբիի ընտանիքում այդ ձեռքի մասին պատմություն չի մնացել։ Չիյոյի հուշերում ամուսինը ծովում աշխատող մարդ է, որը հեռանում է Չինաստան և երկար ժամանակ տուն չի գալիս։ Զմյուռնիան այնտեղ բացակայում է։

Ճապոնական պաշտոնական թղթերում էլ հերոսական պատմություն չկա։ Առևտրային նավագնացության պարբերականի մի տողում գրված է նավի անունը՝ «Տոկեյ Մարու»։ Հաջորդ սյունակում՝ նավապետ Սաձո Հիբի։ Փրկվածների համար սյունակ նախատեսված չէր։