Թամարա Հովհաննիսյանի մթնշաղի աղոթքը

24.02.2026

Թամարա Հովհաննիսյանի ստեղծագործական կերպարը այն հազվագյուտ համադրություններից է, որտեղ «նրբությունը» երբեք չի նշանակում փխրունություն։ Նրա նրբությունը ավելի շուտ ներքին կարգապահության լեզու է, ճնշման տակ ուղիղ մնալու արվեստ, մարդկային ցավի կողքով անցնելիս չկոպտանալու կարողություն։ Եվ եթե նրա պոեզիայում հաճախ հնչում է մռայլի շունչը, ապա դա գույնի բացակայություն չէ, այլ խորության չափանիշ՝ այն խտությունը, որով ժամանակը նստում է մարդու ներսում ու դառնում հիշողություն, խիղճ, երբեմն՝ թաքուն աղոթք։

Կենսագրական ճանապարհը՝ խորհրդային Երևանի միջավայրից մինչև ամերիկյան Քարմելի խաղաղ, բայց օտար տարածությունը, ինքնին մի լուռ պատմություն է այն մասին, թե ինչպես կարող է մարդը տեղափոխել մարմինը՝ առանց տեղափոխելու հոգու կենտրոնը։ Այդ անբաժանությունը՝ աշխարհի «մյուս ծայրն» ու ներքին հայրենիքը, Թամարա Հովհաննիսյանի գրականության առանցքային լարերից մեկն է․ նրա խոսքը հաճախ նման է մի «ձայնադարանի», որտեղ ժամանակի ու մարդու միջև շարունակվող հակընդդեմ երկխոսությունը արձանագրվում է ոչ թե փաստաթղթի սառնությամբ, այլ կենդանի նյարդի պես՝ լույսի ու ստվերի մշտական խաչմերուկում։

Նրա կրթական և գիտական հիմքը նույնպես պատահական չէ։ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական դպրոցը նրան տվել է լեզվի ճաշակ, տեքստի հանդեպ խստապահանջություն, մտքի կշիռ։ Իսկ «Վահան Թեքեյանի սիրերգությունը» թեմայով պաշտպանված ատենախոսությունը հաստատել է այն, ինչ զգացվում է նաև նրա ստեղծագործության ներսում․ նա ոչ միայն «զգացող» է, այլև կառուցող՝ համակարգող ու մեկնաբանող միտք ունեցող հեղինակ։ Այդ երկու շերտերի միավորումը՝ բանաստեղծուհու զգայությունը և արվեստաբանի/հետազոտողի դիտակետը, նրա խոսքին տալիս են հատուկ ճշգրտություն․ անգամ ամենաքնարական տողերի տակ զգացվում է մտածողության կայուն ողնաշարը։

1988 թվականից նա հաստատվել է ԱՄՆ-ում՝ ապրելով Քարմել քաղաքում։ Բայց տարագրության փաստը նրա պոեզիայում երբեք չի դառնում ինքնահաստատման հռետորաբանություն։ Այն ավելի շուտ ներկայանում է որպես լուռ կենսափորձ՝ «անծրար նամակի» նման մի բան, որը ոչ միշտ է ուղղվում Հայրենիքին երկրորդ դեմքով, հաճախ էլ ընդամենը պատմում է Հայրենիքի մասին այնպես, ինչպես ներսի լույսի վերքը պատմում է իր ցավի մասին՝ առանց կեղծ մխիթարության։

Այս ամենի մեջ առանձնապես խոսուն է Հովհաննիսյանի «սևը»։ Նրա մոտ սևը հազվադեպ է պարզապես գեղարվեստական հնարք կամ տրամադրության գույն։ Այն երբեմն նույնիսկ բառ չէ․ սևը շնչառություն է՝ խտացած, կիսատ, երբեմն՝ տագնապի պես դանդաղող։ Այդ պատճառով էլ նրա պոեզիայի շուրջ արված ընթերցումներում սևությունը հաճախ կապվում է ոչ թե հուսահատության, այլ խղճի արթնության հետ՝ բարոյական ցավի ու հավաքական հիշողության այն աշխատանքի, որը սթափեցնում է, բայց չի քարացնում։ Հովհաննիսյանի մռայլը ոչ թե փակուղի է, այլ տեսողություն․ մթության մեջ նա որոնում է այն, ինչ սովորաբար մնում է չասված՝ մեղմության և պատասխանատվության սահմանագծում։

Հայրենասիրական շերտում այս մոտեցումը առավել տեսանելի է։ Նրա հայրենիքի պատկերն սկսվում է ոչ թե դրոշների բարձրախոսությամբ, այլ նյութի մանր մորմոքով՝ հացի բույրով, քարին կպած առօրյա հիշողությամբ, բառացի աշխարհի շոշափելիությամբ.

Սիրում եմ երկիրն իմ՝ հաց եզրախանձ,

Շուրթը ցամաքած կարճ առվի հուն…

Կա, դեռ մնում է քարտեզին աշխարհի

Աստծո ձեռքից ընկած հակինթի նման…

Այս չորս տողում հայրենիքը դառնում է ոչ թե գաղափար, այլ զգայարանային իրականություն։ Եվ հենց այստեղ է, որ սևը ստանում է պատմական-հոգեբանական նշանակություն․ այն գույնն է, որով չափվում են դատարկվող տները, «կիսափուլ» մնացած ճակատագրերը, անորոշ վերադարձ ունեցող հեռացումները։ Սևը նաև քաղաքացիական սթափություն է՝ այն տեսակ սթափությունը, որը չի չեղարկում սերը, այլ բազմապատկում է այն վտանգի առաջ։

Հովհաննիսյանի պոեզիան կարող է վերածվել հասարակական-քաղաքական օրագրի՝ առանց մամուլի լեզվի, առանց կոչերի, բայց առավել ազդեցիկ՝ որովհետև փաստի փոխարեն տալիս է ապրումների տրամաբանությունը։

Այս աշխարհազգացողության մեջ հաճախ նկատվում է նաև նախորդների հետ երկխոսության շերտը։ «Հաց եզրախանձ» պատկերն ակամա հիշեցնում է Չարենցի զգայական տրամաբանությունը՝ հայրենիքի համն ու հոտը որպես ինքնության հիմք, իսկ մշուշ-տեսիլային տարածքներում երբեմն զգացվում է Տերյանի մեղմ-խորհրդավոր լարերի արձագանքը։ Բայց Հովհաննիսյանն այստեղ «հետևորդ» չէ․ նա օգտագործում է այդ ավանդույթի գործիքակազմը՝ սեփական ժամանակի ցավը չափելու համար։ Նրա մոտ ավանդույթը չի խոնարհվում որպես սրբապատկեր, այլ աշխատում է որպես կենդանի լեզու՝ սուր, զգուշավոր, պատասխանատու։

Մի այլ կարևոր հանգույց է այն հարցը, թե որտեղ է «տեղավորվում» նման հեղինակային ներկայությունը՝ հայաստանյա՞ն, թե՞ սփյուռքահայ գրականության շրջանակում։ Հայաստանից մեկնած, բայց արևելահայերենով շարունակող հեղինակների դասակարգումը հաճախ մնում է առկախված, և հենց Հովհաննիսյանի պարագան այս քննարկման մեջ դառնում է խոսուն օրինակ։ Այստեղ խնդիրը ոչ թե պիտակների պայքարն է, այլ իրականության երկփեղկվածությունը․ երբ լեզուն պահում է հայրենիքի ներքին քարտեզը, իսկ կյանքը՝ արտաքին աշխարհագրությունը, գրականությունը սկսում է ապրել երկու դաշտի լարումով։ Հովհաննիսյանի դեպքում այդ լարումը ոչ թե խանգարում է, այլ կառուցում է նրա ձայնը՝ դարձնելով այն միաժամանակ ներսից հայաստանյան և փորձառությամբ սփյուռքյան։

Կանացիությունը նրա պոեզիայում ևս չի ներկայանում որպես թեմա՝ ուղիղ հայտարարությունների մակարդակում։ Ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ կանացիությունը նրա մոտ մեթոդաբանություն է․ աշխարհի ցավն անցնում է կնոջ մարմնի ու հոգու սենսորներով և դառնում համընդհանուրի անձնական ձև։ Այդ սենսորային խտության մեջ սերը կարող է լինել սրբազան երկյուղ՝ ոչ թե «կիրք» որպես առարկայական դրսևորում, այլ մի վիճակ, որտեղ մարդը ծնրադրում է զգացմունքի առաջ։

Երբ կանացիությունը բացում է քնատ կոպերը…

Ու դու երկյուղո՜վ ինձ կին ես օծում…

Բայց նույն ձայնը կարող է նաև կտրուկ դառնալ ինքնապաշտպանություն, երբ սերը չափազանց ցավալի է, երբ մարդը ստիպված է «անջատել» իրեն՝ ինչպես վերք, որ շարունակ շնչում է։ Այդ կտրման մետաֆիզիկան նրա պատկերներում հաճախ ունենում է սուր, գրեթե ֆիզիկական ներկայություն.

Ես քեզ անջատեցի ինձանից,…

Աչքերս նման էին դատարկված վիհերի…

Հովհաննիսյանի մռայլությունը հենց այստեղ է առանձնապես ազնիվ՝ որովհետև այն չի գեղեցկացնում դժբախտությունը։ Նրա սևը ունի էթիկա․ այն ցույց է տալիս, թե դժբախտությունը ինչպիսի ներքին ճարտարապետություն է պարտադրում մարդուն, ինչպիսի շինարարություն՝ բառի ներսում։ Եվ այդ պատճառով էլ նրա պոեզիայի մեջ հնչող «ապրելու արվեստը» ոչ թե հաղթական կարգախոս է, այլ շարժման վարժություն՝ հոգու համար։

Ապրելու արվեստը

Կորուստները շրջանցելու կարողությունն է,

Ու նորերին դիմագրավելու ուժը...

Այս երեք տողում առանցքային է հենց «շրջանցել» բայը․ այն չի խոստանում լիակատար հաղթահարություն, չի խոսում վերջնական «բուժման» մասին։ Այն խոսում է ընթացքի մասին՝ շարժման, որ պահում է կյանքը կենդանի, թեկուզ ցավի միջով։ Հովհաննիսյանի լեզուն հաճախ գործում է այդ շարժման պես՝ վերանորոգելով բառը, դարձնելով հիշողությունը աշխատանքի նյութ, կարոտը՝ ոչ թե քաղցր ռոմանտիկ պատրանք, այլ ներքին կենսոլորտ, որի շնորհիվ մարդը մնում է ինքն իրեն։

Կարևոր է նաև, որ նրա «գույների աշխարհը» չի սահմանափակվում գրականությամբ։ Նա ներկայություն ունի նաև ցուցասրահների և ժամանակակից արվեստի դաշտում՝ եվրոպական և հայ գեղանկարիչների ստեղծագործությունների ներկայացման, մշակութային նախաձեռնությունների կազմակերպման տրամաբանությամբ։ Այդ գործունեության շուրջ հիշատակվում է նաև Gallery Milmar International-ի հարթակը, որտեղ ընդգծվում է տարբեր գեղարվեստական լեզուների ընդգրկումը՝ հատկապես եվրոպական ուղղություններով, երբեմն նաև այլ տարածաշրջաններից ընտրված գործերով, և երկարատև համագործակցության գաղափարը՝ ոչ միայն ցուցադրության, այլ մշակութային հարաբերությունների շարունակականության տեսանկյունից։

Սա կարևոր հավելում է նրա ընդհանուր կերպարի համար, որովհետև «սևի» մասին խոսելը այստեղ ստանում է լրացուցիչ իմաստ։ Սևը կարող է լինել այն խիստ հիմքը, որի վրա մյուս գույները մաքրվում են, առանձնանում, ազնվանում։ Եթե նրա պոեզիայում սևը խղճի արթնություն է, ապա արվեստային միջավայրում այն կարող է դառնալ դիտման կարգապահություն՝ այն ֆոնը, որ թույլ է տալիս տեսնել նրբագույն տարբերությունները, անտեսանելի անցումները, լույսի իրական արժեքը։

Թամարա Հովհաննիսյանի ներաշխարհը նուրբ է, որովհետև նա գիտի մանրուքների ճշմարտությունը։ Նրա ողբերգականությունը խորն է, որովհետև չի խուսափում մեծ հարցերից՝ հայրենիքի դատարկումից, արժեքների խաթարումից, մարդու ներսում կուտակվող պատմահոգեբանական ծանրությունից։ Բայց հենց այդ խաչմերուկում է նրա ստեղծագործական դիրքի առանձնահատուկ ուժը․ նա չի գրում, որպեսզի սփոփի պարզ խոստումներով, և չի գրում, որպեսզի դատապարտի բարձրաձայն կարգախոսներով։ Նա գրում է, որպեսզի արթուն պահի՝ լեզվի միջոցով, խղճի միջոցով, հիշողության աշխատանքի միջոցով։

Եթե մեկ նախադասությամբ ամփոփենք նրա ստեղծագործական դիրքը, ապա կարելի է ասել այսպես․ նա այն բանաստեղծուհին է, որի մեջ հայրենիքի ճակատագիրն ու կնոջ ճակատագիրը խոսում են նույն լեզվով՝ պատմահոգեբանական և քաղաքացիական լարերի վրա։ Եվ այդ պատճառով նրա սևը գովերգելի է ոչ թե որպես խավար, այլ որպես ճշմարտություն՝ խստապահանջ, երբեմն ցավոտ, բայց անհրաժեշտ՝ որպեսզի նրբությունը չդառնա փախուստ, այլ մնա դիմադրություն։

ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ

ԱՄՆ