Վիքիպեդիան 25 տարեկան է. Yerevan Online Mag.-ի մեծ ռեպորտաժը սիրելի հանրագիտարանի մասին

18.01.2026

Քսանհինգ տարեկան դարձած «Վիքիպեդիան» այն հազվագյուտ թվային հաստատություններից է, որի մասին մարդիկ շարունակում են խոսել այնպես, կարծես դա պարզապես կայք է՝ մի հասցե, մի լոգո, մի որոնման արդյունք, մինչդեռ իրականում այն վաղուց վերածվել է ենթակառուցվածքի՝ համարյա ջրամատակարարման պես մի բանի, որի գոյությունը նկատում ես միայն այն ժամանակ, երբ ճնշումը ընկնում է, ջուրը դառնում է պղտոր, կամ ինչ‑որ մեկը սկսում է գծագրով բացատրել, թե ով է իրավունք ունի փակել փականը։ Հունվարի կեսին նշված տարեդարձը սոսկ հարմար առիթ չէ հիշելու Ջիմմի Ուելսին ու Լարի Սենգերին, այլ՝ չափելու, թե ինչ չափի քաղաքականություն է կուտակվել «ազատ գիտելիք» արտահայտության մեջ այս քառորդ դարի ընթացքում, ու որքան արագ է այդ քաղաքականությունը հիմա փոխվում՝ արհեստական բանականության, պետական գրաքննության և տեղեկատվական պատերազմի նոր տնտեսության ճնշման տակ։

Սկզբում դա թվում էր ինտերնետային ինքնագործունեություն՝ կամքի վրա կառուցված հանրային գրադարան, որը պարտադիր պիտի փլվեր առաջին իսկ լուրջ խարդախությունից կամ առաջին իսկ գաղափարական կռվից հետո։ Բայց նախագիծը ոչ միայն չփլվեց, այլ, «Վիքիմեդիա» հիմնադրամի սեփական ամփոփմամբ, այսօր կանգնած է մի թվերի վրա, որոնք ավելի մոտ են պետական վիճակագրության, քան հոբբիի․ տասնյակ միլիոնավոր հոդվածներ, միլիարդավոր դիտումներ, համաշխարհային ամենաշատ այցելվող կայքերի առաջին տասնյակում մշտական ներկայություն։ Իսկ հիմա՝ հենց տարեդարձի օրերի ֆոնին, նույն հիմնադրամը բաց տեքստով խոսում է այն մասին, որ «Վիքիպեդիայի» բովանդակությունը դարձել է արհեստական բանականության շուկայի հիմնական հումքը, ու հետևաբար՝ նաև բանակցության առարկան․ լիցենզավորման և գործընկերության նոր սխեմաներ՝ տվյալների զանգվածային օգտագործման համար, ոչ թե պարզապես հղում դնելու բարեկրթության տրամաբանությամբ։ Սա արդեն նոր պայմանագիր է ինտերնետի հետ․ երբ մինչև երեկ «Վիքիպեդիան» գոյատևում էր ընթերցողի այցելությամբ ու նվիրատվությամբ, հիմա ավելի ու ավելի ստիպված է գործ ունենալ միջնորդի հետ՝ այն ընկերությունների, որոնք վերցնում են այդ գիտելիքը, վերաթեթավորում ու վերադարձնում օգտատիրոջը՝ առանց էջը բացելու։

Այստեղ է սկսվում տարեդարձային հեքիաթի առաջին սուր տեղը․ «Վիքիպեդիան» միաժամանակ և՛ վերջին մեծ համընդհանուր հանրային բանն է, և՛ վերջին մեծ՝ օրինականորեն անվճար հումքը, որի վրա կառուցվում են նոր վճարովի միջավայրերը։ «Արհեստական բանականության աղտոտվածությունը»՝ որոնման համակարգերի արդյունքներում ու սոցիալական հարթակներում, արդեն ոչ թե մեդիայի ճաշակի հարց է, այլ՝ ուղիղ մրցակցություն այն եզակի մեխանիզմների հետ, որոնք դեռ պահպանում են ստուգելիության նվազագույն պրոցեդուրաները։ Գիտական մամուլում ու տեխնոլոգիական մամուլում նույն գաղափարը տարբեր բառերով են ասում, բայց տրամաբանությունը նույնն է․ եթե հանրային գիտելիքի գլխավոր շտեմարանը դառնում է անտեսանելի՝ որովհետև պատասխանը գալիս է չաթբոտից, ոչ թե հոդվածի էջից, ապա «Վիքիպեդիայի» ֆինանսական և սոցիալական մոդելը մնում է առանց իր ամենակարևոր շարժիչի՝ ուշադրության։

Հոբբիից հաստատություն դառնալու ճանապարհին «Վիքիպեդիան» միշտ ունեցել է մի բարդ, քիչ քննարկվող հակասություն․ այն չափվում է քանակով՝ լեզուների քանակով, հոդվածների քանակով, խմբագրումների քանակով, բայց որակը միշտ ապացուցվում է դատական գործերով՝ դատական գործ բառի լայն իմաստով, երբ վիճարկվում է աղբյուրը, սահմանումը, «չեզոք տեսանկյունը» ու «հուսալի աղբյուրի» կարգավիճակը։ Պաշտոնապես «Վիքիպեդիան» այսօր ունի հարյուրավոր լեզվական բաժիններ, և հենց այդ թվային բազմազանությունն է դարձել նրա ինքնության քաղաքական պաստառը։ Սակայն լեզուների և հոդվածների վիճակագրությունը նույնքան հեշտ է դարձել մանիպուլյացիայի ենթակա, որքան ցանկացած պետական հաշվետվություն․ երկրորդ ամենամեծ բաժիններից մեկը՝ սեբուաներենը, իր ծավալն ստացել է ոչ թե հազարավոր մարդկանց մասնակցությամբ, այլ՝ մեկ մարդու գրած ավտոմատ ստեղծող բոտի՝ Lsjbot-ի միջոցով, որը տարիներ շարունակ արտադրել է «կաղապարային գիտելիք»՝ կենսաբանական տեսակների ու աշխարհագրական մանր միավորների մասին։ Այս է «գիտելիքի արդյունաբերականացում» բառի ամենանշանակալից ու ամենասառը տարբերակը․ տեքստ կա, բայց հանրային մասնակցությունը՝ պատրանքային է, իսկ ընթերցողի իրական օգտագործումը՝ հարցական։

Երբեմն այդ բազմալեզվությունը նաև պարզապես ինտերնետային ինքնահեգնանք է եղել․ ժամանակին գոյություն է ունեցել նույնիսկ կլինգոներեն «Վիքիպեդիա»՝ «Աստղային ճանապարհի» հորինված լեզվով, որը մի պահ այնքան լուրջ էր ընդունվել, որ նույնիսկ «Վիքիպեդիայի» հին գլոբուսի մեջ կլինգոնական նշան էր հայտնվել, մինչև նախագիծը փակվեց ու տեղափոխվեց այլ հարթակ։ Սա, իհարկե, ոչ թե «հետաքրքիր փաստ» է հոբելյանական սփռոցների համար, այլ՝ հիշեցում, որ «Վիքիպեդիան» միշտ եղել է նաև մշակութային քաղաքականության փորձադաշտ․ ով է որոշում, թե լեզուն «բավարար» է հանրագիտարանի համար, ինչ սահմանով է խաղը դառնում ինստիտուտ, և որտեղից է սկսվում այն պահը, երբ «կատակն» այլևս չի տեղավորվում հանրային վստահության դաշտում։

Տարեդարձային վիճակագրություններից ամենաանհարմարն այն է, ինչն իրականում բացահայտում է մարդկային ուշադրության կառուցվածքը։ «Վիքիմեդիա» հիմնադրամի տրամադրած տվյալներով՝ 2008-ից ի վեր ամենաշատ դիտումներ հավաքած էջերից առաջինը մահերի ցուցակն է՝ տարիների կտրվածքով։ Քաղաքականություն, փոփ մշակույթ, պատերազմներ, մարզիկներ, պետություններ՝ ամեն ինչ գալիս է հետո։ Սա չոր փաստ է, բայց ունի կոշտ ենթատեքստ․ ժամանակակից ինտերնետը «գիտելիք» բառի տակ հաճախ թաքցնում է հիշողության հաշվապահություն՝ ո՞վ մահացավ, ե՞րբ, ո՞ր տարեթվին ինչ պատահեց, ու արդյոք այդ էջում կա այն մեկ նախադասությունը, որով կարելի է ավարտել վիճաբանությունը։ Իսկ նույն այդ ցուցակներում՝ կողք կողքի նստած են նաև այն անունները, որոնք մեր դարաշրջանում վերածվել են քաղաքականության ալգորիթմական վառելիքի՝ Դոնալդ Թրամփից մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ, Եղիսաբեթ Երկրորդից մինչև Իլոն Մասք։

Սրան կարելի է նայել նաև որպես մեդիայի պարտության արձանագրություն․ մարդիկ չեն գալիս «Վիքիպեդիա»՝ խորքային ընթերցման համար, գալիս են՝ ստուգելու, սևագրելու, դետալը ճշտելու, անունը ճիշտ գրելուն օգնելու համար։ Եվ հենց այս ֆունկցիոնալությունը է պատճառը, որ «Վիքիպեդիան» հաճախ ավելի արագ է արձագանքում նորություններին, քան նորությունները՝ իրենց իսկ վերլուծությանը։ «Վիքիմեդիա» հիմնադրամի տարեկան ամփոփումներում կան պահեր, երբ նշվում են հսկայական տրաֆիկային պիկերը՝ այն ժամանակ, երբ ինչ‑որ իրադարձություն մարդկանց ստիպում է ոչ թե սքրոլ անել, այլ բացել հղում ու տեսնել՝ ինչ կա այնտեղ, աղբյուրներով, խմբագրման պատմությամբ, խոսակցության էջով, այն նույն մանր «ամոթալի» տեխնիկականությամբ, որն իրականում թաքցնում է պատասխանատվության գաղափարը։

Բայց եթե «Վիքիպեդիան» երբեմն թվում է վերջին սթափ վայրը, նույնքան կարևոր է հասկանալ, թե ինչու են պետությունները փորձում հենց այդ տեղը փակել։ Չինաստանում «Վիքիպեդիան» ամբողջությամբ արգելափակված է մայրցամաքային ցանցում արդեն տարիներ շարունակ, և արգելափակման տրամաբանությունը՝ դասական է․ երբ չես կարող վերահսկել պատմական հիշողության, քաղաքական տերմինների ու «անհարմար» իրադարձությունների հանրային ձևակերպումը, ավելի հեշտ է փակել ամբողջ ենթակառուցվածքը։ Մյանմայում՝ 2021-ի ռազմական հեղաշրջումից հետո, ինտերնետային գրաքննությունը ներառել է նաև «Վիքիպեդիայի» արգելափակումը՝ որպես տեղեկության շրջանցման ուղի, ինչը տեխնիկական դիտարկող կազմակերպությունների հաշվետվություններում նկարագրված է տվյալների մակարդակում՝ չափումներով, ոչ թե հայտարարություններով։ Իսկ Հյուսիսային Կորեայի դեպքը նույնիսկ «արգելափակում» բառին չի տեղավորում նույն իմաստով․ այնտեղ գլոբալ ինտերնետը սովորական մարդկանց համար գրեթե գոյություն չունի, փոխարենը կա ներքին ցանց, պետության կողմից կառավարվող տեղեկատվական «փոքր աշխարհ», որտեղ «Վիքիպեդիայի» գաղափարը դառնում է ոչ թե արգելված կայք, այլ՝ անտեղի շքեղություն։

Սրա քաղաքական բանաձևը պարզ է, ու հենց դրա պատճառով էլ տհաճ․ «Վիքիպեդիայի» դեմ հարվածները հաճախ ավելի ուշ փուլում են երևում, բայց շատ վստահ ասում են՝ տվյալ պետությունն ինչ վերաբերմունք ունի ազատ խոսքի, ակադեմիական ազատության և հանրային հիշողության նկատմամբ։ Որտեղ պետությունը պատրաստ է փակել հանրագիտարանը, այնտեղ վաղուց փակված է նաև հանրային քննարկման նորմալ ընթացքը։ Իսկ որտեղ «չեն փակում», բայց ձերբակալում են խմբագիրներին կամ քրեականացնում են «սխալ» խմբագրումը, այնտեղ պարզապես փոխում են մեթոդը՝ նույն արդյունքի համար․ վախի միջոցով փոխել տեքստը՝ կամ խլացնել այն մարդկանց, ովքեր գիտեն՝ ինչպես է տեքստը գրվում։

Սակայն ամենահետաքրքիրն այն է, որ «Վիքիպեդիան» սպառնալիք է ոչ միայն ավտորիտար պետությունների համար, այլ նաև՝ մեր ժամանակի ամենամեծ տեխնոլոգիական խաղացողների, որոնք չեն սիրում միջավայրեր, որտեղ արժեքը ստեղծվում է առանց իրենց հարթակի մետրիքի։ «Վիքիպեդիան» փորձեց արհեստական բանականության «կոմֆորտային» ինտեգրում՝ ավտոմատ ամփոփագրերի տեսքով, ու մի քանի ժամում հետ կանգնեց փորձից՝ խմբագիրների կոշտ հակազդեցությունից հետո։ Սա չպետք է կարդալ որպես ռոմանտիկ «մարդը հաղթեց մեքենային» դրվագ, այլ որպես ինստիտուցիոնալ ինքնապաշտպանություն․ «Վիքիպեդիան» գոյատևում է ոչ թե այն պատճառով, որ սխալներ չունի, այլ որովհետև ունի սխալը կուլ տալու պրոցեդուրա, իսկ պրոցեդուրան՝ հանրային է, ոչ թե փակ մոդելի ներսում։

Այստեղից էլ՝ ռուսական «Ռուվիկիի» պատմությունը, որը ներկայացվում է որպես ազգային այլընտրանք՝ հաճախ հենց արհեստական բանականության «ֆիշկայով», բայց կառուցվածքով հիշեցնում է ոչ թե նոր հանրագիտարան, այլ՝ ֆորկ՝ արդեն գոյություն ունեցող տեքստի վերահսկվող տարբերակ, որտեղ քաղաքական սուր եզրերը հարթեցվում են օրենքով, իսկ «խելացի» պատասխանները հաճախ դառնում են պարզապես դատարկ հռետորաբանություն՝ առանց այն ծանր գործիքակազմի, որը «Վիքիպեդիայում» կոչվում է աղբյուր, քննարկում, վավերականացում։ Ռուսական տեխնոլոգիական ու մեդիա դաշտում սա նկարագրվում է տարբեր տոնայնությամբ, բայց հիմքը նույնն է․ երբ պետությունն ուզում է «իր» հանրագիտարանը, նա իրականում ուզում է «իր» սահմանումը։

Եվ վերջապես՝ Իլոն Մասքի «Grokipedia»-ն, որը ներկայացվել է որպես արհեստական բանականության վրա հիմնված հանրագիտարան և, ըստ տարբեր հրապարակումների, մեծ մասամբ սնվում է հենց «Վիքիպեդիայի» տեքստերից՝ երբեմն նաև ավելացնելով աղբյուրային կարգապահությունից դուրս նյութեր։ Սա «թշնամական փոխարինման» դասական սխեմա է թվային տնտեսության մեջ․ սկզբում անվանում ես հանրային ինստիտուտը կողմնակալ, հետո վերցնում ես նրա ստեղծածը, տալիս քո մոդելի միջով, ու հայտարարում, թե «մաքրեցիր»։ Իրականում դու պարզապես փոխում ես հաշվետվողականության հասցեն՝ խմբագրից դեպի ալգորիթմ, իսկ ալգորիթմի մեջ՝ դեպի այն ընկերությունը, որը միշտ կարող է ասել, որ «մոդելը սխալվեց»։

Այնուամենայնիվ, «Վիքիպեդիայի» գլխավոր հակափաստարկը նրա ամենախոցելի կողմն է՝ խոցելիությունը հենց այն պատճառով, որ դա մարդկանց գործն է։ Չինական բաժնում բացահայտված «Զհեմաոյի» մեծ խաբեությունը, որտեղ տարիներով ստեղծվել էին հարյուրավոր փոխկապակցված, գրեթե գրականորեն կառուցված կեղծ հոդվածներ միջնադարյան ռուսական պատմության մասին, ցույց տվեց երկու բան միաժամանակ․ առաջինը՝ որքան երկար կարող է ապատեղեկատվությունը ապրել այնտեղ, որտեղ թեման նեղ է, լեզվական պատնեշը՝ բարձր, իսկ ստուգող համայնքը՝ փոքր։ Երկրորդը՝ որքան դաժան է «Վիքիպեդիայի» ինքնամաքրման մեխանիզմը, երբ վերջապես բացահայտումը տեղի է ունենում․ տեքստերը ջնջվում են, քննարկումները փաստագրվում են, բայց մինչ այդ ժամանակը թարգմանությունները կարող են արդեն դուրս գալ այլ լեզուներ, և կեղծիքը դառնում է միջազգային՝ հենց «բաց» լինելու հատկության շնորհիվ։ «Վիքիպեդիան» այստեղ ոչ թե մեղավոր է, այլ՝ բացահայտում է մի անհարմար ճշմարտություն․ բաց ինստիտուտը միշտ ստիպված է ապրել այն ռիսկի հետ, որը փակ ինստիտուտը պարզապես թաքցնում է։

Այստեղից է, որ «Վիքիպեդիայի» մասին ամենաանազնիվ քննադատությունը՝ «այն կողմնակալ է», հաճախ դառնում է նաև ամենահարմար մանիպուլյացիան։ «Չեզոք տեսանկյունը» «Վիքիպեդիայում» չի նշանակում «չեզոք մարդ», այլ նշանակում է՝ աղբյուրների մեջ եղած դաշտը համամասն ներկայացնելու պարտադրանք, ինչը ինքնին ենթադրում է մեկ այլ, ավելի խոր կողմնակալություն՝ այն կողմնակալությունը, որը թաքնված է հենց աղբյուրների աշխարհում։

«Վիքիպեդիան» ինքը խոսում է համակարգային կողմնակալության մասին՝ որպես քաղաքականություն, ոչ թե պատահականություն․ եթե ակադեմիական և մեդիա դաշտը մի տարածքի մասին գրում է քիչ, անորակ կամ քարոզչական լեզվով, «Վիքիպեդիան» չի կարող կախարդանքով ստեղծել հավասարակշռված հոդված, որովհետև նրա նորմը հենց այն է, որ խմբագիրը իրավունք չունի «ուղղել աշխարհը» իր համոզմունքով։ Իսկ սա Հայաստանի նման երկրների համար չափազանց կոնկրետ հետևանք ունի․ եթե քո մասին որակյալ աղբյուրներ չկան, եթե արխիվները թվայնացված չեն, եթե տեղական հետազոտությունն ու լրագրությունը չեն հասնում միջազգային ընթերցելի դաշտ, ապա «Վիքիպեդիայի» էջում դու գոյություն ունես այնքանով, որքանով քեզ գրել են ուրիշները։

Հենց այստեղ «Վիքիպեդիան» դառնում է ոչ միայն համաշխարհային ինտերնետի պատմություն, այլ՝ հայկական տեղեկատվական անվտանգության մանր հարցերից մեկը, թեկուզ դա հնչի չափազանց «պաշտոնական» բառապաշարով։

Մենք սովոր ենք տեղեկատվական անվտանգությունը պատկերացնել սահմանին, ռադիոճնշման մեջ կամ կիբերհարձակման լոգերում, բայց XXI դարում գոյություն ունի ավելի լուռ ճակատ՝ սահմանումների ճակատը, որտեղ «ինչ է եղել» հարցին պատասխանող հիմնական բառարաններից մեկը հենց «Վիքիպեդիան» է։ Երբ Արցախի մասին, ցեղասպանության մասին, սահմանային միջադեպերի մասին կամ մեր մշակույթի մասին հոդվածների խոսակցության էջերը վերածվում են երկարատև «խմբագրումների պատերազմների», դա չի նշանակում, որ «Վիքիպեդիան» դարձել է պատերազմական գործիք։ Դա նշանակում է, որ պատերազմն արդեն այնտեղ է՝ պարզապես նոր ձևով, և որ ամենահաղթական կողմը հաճախ նա է, ով ունի ավելի շատ ժամանակ, ավելի շատ կազմակերպվածություն ու ավելի շատ աղբյուրային կապիտալ։ Այդտեղ «մարդկային» լինելը կրկին երկսայր սուր է․ մարդը կարող է նաև փրկել տեքստը, և կարող է տարիներով խեղդել այն։

Տարեդարձի ֆոնին շատերը հիշում են Սլուբիցեի հուշարձանը՝ այն հազվադեպ ֆիզիկական նշանը, որ ինտերնետի ամենահամառ հանրային նախագիծը ստացել է իրական քաղաքի կենտրոնում։ Հուշարձանը տեղադրվել է Լեհաստանի սահմանային քաղաքում, պատկերում է չորս ֆիգուր՝ ձեռքերով պահած «Վիքիպեդիայի» կիսատ գլոբուսը, և ստեղծվել է հայ քանդակագործ Միհրան Հակոբյանի կողմից։ Սա, եթե ուզում եք, հոբելյանական սիմվոլիկայի ամենաանհարմար դրվագն է հայկական աչքի համար․ հայկական անունը հայտնվում է «Վիքիպեդիայի» միակ լայն ճանաչված մոնումենտի տակ ոչ թե Երևանի, այլ՝ Օդերի ափին, մի վայրում, որտեղ քաղաքային իշխանությունը հասկացել է՝ անանուն խմբագիրը քաղաքային հպարտության նյութ է։ Թերևս սա է «Վիքիպեդիայի» իրական քաղաքականությունը՝ այն անտեսանելի աշխատողին տեսանելի դարձնելու փորձը, որից մեր տարածաշրջանը սովորաբար խուսափում է, որովհետև անտեսանելի աշխատանքը ավելի հեշտ է օգտագործել, քան գնահատել։

Եվ հիմա՝ քսանհինգերորդ տարում, հարցը այլևս «կարելի՞ է վստահել Վիքիպեդիային» մանկական դիսկուրսը չէ, ինչպես դպրոցներում էին սովորեցնում մի ժամանակ, այլ՝ ավելի դաժան ու ավելի գործնական հարց․ ո՞վ է շահում, երբ վստահությունը տեղափոխվում է «Վիքիպեդիայի» բաց պրոցեդուրայից դեպի փակ մոդելի վստահեցումները։ Եթե վաղը մեր հասարակությունը սովորի տեղեկությունը ստանալ հիմնականում չաթբոտներից, ապա «Վիքիպեդիան» մեզ համար կդառնա ոչ թե աղբյուր, այլ՝ ֆոնային բազա, իսկ ֆոնային բազաները սովորաբար չեն ստանում հասարակական պաշտպանություն։ Այդ պատճառով էլ «Վիքիմեդիա» հիմնադրամի՝ տվյալների օգտագործման շուրջ նոր գործարքները միաժամանակ և՛ պաշտպանական քայլ են, և՛ վտանգավոր նախադեպ․ պաշտպանություն՝ որովհետև փորձում են ստիպել AI արդյունաբերությանը վճարել գոնե ինչ‑որ բան այն ենթակառուցվածքի համար, որից սնվում է, վտանգավոր՝ որովհետև ցանկացած վճարովի մուտք վաղ թե ուշ վերածվում է իշխանության լծակի, իսկ «գիտելիքի» պատմության մեջ լծակները հազվադեպ են մնում չեզոք։

Հայաստանում այս ամբողջը հեշտ է բաց թողնել՝ համարելով «մեծ աշխարհի» քննարկում։ Բայց դա այն նույն ինքնախաբեությունն է, որով փոքր երկրները հանձնում են իրենց ներկայությունը համաշխարհային բառարանում։ Հայերեն Վիքիպեդիան վաղուց անցել է կարևոր ծավալային նշաձողեր, գործում է տեղական կազմակերպված համայնք, գոյություն ունի «Վիքիմեդիա Հայաստան» շարժումը՝ իր ժողովներով, ընտրություններով, ներքին հանրային հաշվետվողականությամբ, և սա արդեն բավարար հիմք է խոսելու ոչ թե «կամավորների մասին», այլ՝ քաղաքացիական ինստիտուտի մասին, որը աշխատում է առանց պետական ցուցանակի։ Եթե մեր պետական կառույցները, համալսարանները, լրատվամիջոցներն ու արխիվները չեն հասկանում, որ իրենց արտադրած նյութը վաղ թե ուշ պետք է դառնա հղելի, ստուգելի, կրկնօգտագործելի աղբյուրային միջավայր, ապա ոչ մի քարոզչական «մեր մասին ճիշտ գրեք» մղում չի աշխատելու, որովհետև «Վիքիպեդիան» չի գրում «ճիշտը», գրում է՝ աղբյուրների հաշվեկշռով պաշտպանվողը։ Եվ եթե մենք ուզում ենք, որ այդ հաշվեկշիռը չլինի մեր դեմ, ապա պետք է անել մի բան, որը Հայաստանի քաղաքական մշակույթում ամենաքիչ սիրվածն է՝ երկարաժամկետ, ոչ ցուցադրական աշխատանք՝ աղբյուր ստեղծելու, թվայնացնելու, թարգմանելու, փաստաթղթավորելու, ու այդ ամենը՝ ոչ թե որպես PR, այլ որպես հանրային ենթակառուցվածք։