Պետրոս Գետադարձի սև գործը․ ինչպես կաթողիկոսի ստորագրությունը դարձավ Հայաստանի հանձնման իրավական հիմք

17.01.2026, ԱՐԱՄ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

1005 տարի առաջ՝ 1021 թվականի հունվարի 6-ին, մեր միջնադարյան պետականության պատմության մեջ ևս մեկ անգամ գործեց այն անողոք օրինաչափությունը, որ թշնամու սուրը միշտ չէ, որ սահմանին է վճռորոշ դառնում։ Երբեմն՝ առավել ճակատագրականը, ներսից գրված թուղթն է լինում, այն թուղթը, որ կնիք է դնում պետության ճակատագրին՝ ավելի սառնարյուն, քան ցանկացած բանակ։

Այդ օրը, Հայոց կաթողիկոս Պետրոս Գետադարձը, պատմիչների վկայությամբ, իր լիազորությունները գերազանցելով, Հովհաննես-Սմբատ Գ արքայի անունից կտակ գրեց Բյուզանդիայի Վասիլ Բ կայսրին։ Կտակ, որով Հայաստանը, արքայի մահից հետո, պիտի անցներ կայսրության հսկողության տակ։ Եթե սրան նայես որպես պարզապես “դիվանագիտական քայլ”, ապա կմտնես միջնադարի ամենահին ծուղակը՝ ամեն ինչ արդարացնել “ժամանակի պայմաններով”։ Բայց կան պահեր, երբ “պայմանները” չեն բացատրում արարքը։ Երբ “պետության գլխի” անունից գրված կտակը չի կարող լինել ոչ թե պետական շահի հաշվարկ, այլ իշխանության գրչի թուլության, շահախնդրության ու անձնական կապերի հաղթանակ։

Այստեղ կարևոր է մեկ բան հասկանալ. Բյուզանդիան այդ տարիներին “հավատակից” չէր՝ այն իմաստով, ինչպես մեզ են սովորեցնում հեքիաթներով։ Վասիլ Բ-ն հզոր կայսր էր, սառը հաշվարկով։ Նրա քաղաքականությունը պարզ էր՝ սահմանների լայնացում ոչ միայն զորքով, այլ նաև ոսկով, տիտղոսներով, ամուսնություններով, պատանդներով և “օրինականացնող” փաստաթղթերով։

Բյուզանդացիները սիրում էին այն, ինչով հետագայում դարերով կաշխատեր ցանկացած կայսրություն՝ ներխուժումը ներկայացնել ոչ թե որպես բռնագրավում, այլ որպես “ժառանգություն”, “կտակ”, “օրինական իրավունք”։ Եվ երբ ներսում գտնվում է մեկը, ով այդ իրավունքի “թուղթն” է գրում, ապա քաղաքի դարպասներն էլ երբեմն երկրորդական են դառնում։

Հովհաննես-Սմբատ Գ-ի ժամանակաշրջանը հենց այն խառնակ ժամանակն էր, երբ պետությունը ներսից թուլանում էր՝ իշխանական պայքարներով, ազնվական տների մրցակցությամբ, գահի շուրջ վեճերով։ Ամեն թուլացած կենտրոնի շուրջ միշտ հայտնվում են երկու տեսակի մարդիկ՝ նրանք, ովքեր փորձում են ամրացնել պետությունը, և նրանք, ովքեր փորձում են իրենց “ամրացնել” պետության հաշվին։ Եվ երբ երկրորդ խմբին նաև սրբազան աթոռի ծանրությունն է տրված ձեռքին, վտանգը բազմապատկվում է։ Որովհետև աշխարհիկ դավաճանությունը ժողովրդի աչքում կարող է լինել պարզապես քաղաքական ցեխոտություն, բայց հոգևոր իշխանության դավաճանությունը սկսում է արդարացումներ ստեղծել, լեգենդներ հորինել, մեղքը շաղ տալ աղոթքի վրա ու դարձնել “աստվածահաճո”։

Ահա հենց այստեղից էլ գալիս է այն պատմությունը, որն այնքան “հարմար” է։ Երբ փաստը ամոթալի է, հեքիաթն է պետք։ Երբ գործողությունն անպաշտպանելի է, հրաշքն է գալիս օգնության։

Ըստ տարածված ավանդության՝ կայսրը կաթողիկոսին հրավիրում է էկումենիկ արարողության, Ջրօրհնեքի ժամանակ հայ և հույն հոգևորականները խաչը պիտի մտցնեին Ճորոխ գետը։ Հույները, ասում են, վախենում են, թե եթե հայերի խաչը վերևից ջուր մտնի, ջուրը “կպղծվի”, և իրենց խաչն էլ “կպղծվի”։ Ուստի կանգնում են գետի ափին՝ Պետրոսից վերև։ Բայց Պետրոսը աղոթում է, և Ճորոխն սկսում է հակառակ հոսել՝ ծովից դեպի լեռներ…

Բարեբախտաբար՝ ասում է նույն հեքիաթը, Պետրոսը ժամանակին խաչը հանում է գետից, թե չէ Սև ծովը կլցվեր հայոց աշխարհ, երկրորդ ջրհեղեղ կլիներ։

Ինչ էլ ասես՝ գեղեցիկ է, կինեմատոգրաֆիկ է, հարմար է քարոզի համար։ Բայց հենց դա էլ կասկածի առաջին նշանն է։ Պետություն հանձնող թղթի կողքին հայտնված “գետը հակառակ հոսեց” պատմությունները սովորաբար չեն ծնվում որպես հիշողություն։ Դրանք ծնվում են որպես ծածկոց։ Որովհետև ինչպե՞ս բացատրես ժողովրդին, որ սրբազան աթոռի ներկայացուցիչը նստել ու օտար կայսրին է փոխանցել պետության “իրավական” բանալին։ Ավելի հեշտ է ասել՝ “հրաշագործ էր”, քան ասել՝ “քաղաքական գործարքի մեջ էր”։ Ավելի հեշտ է ջուրը հակառակ հոսեցնել, քան պատմությունը՝ դեպի ճշմարտություն։

Եվ եթե անգամ մի պահ ենթադրենք, թե նման պատմություն կարող էր ծնվել “սիրուց ու հպարտությունից”, հարցը մնում է նույնը. ինչո՞ւ հենց այդ կաթողիկոսի շուրջ, հենց այդ ժամանակ, հենց այդ քաղաքական ակտից հետո է եկեղեցական ավանդությունը սրում հրաշքի լեզուն։ Սա այն պահն է, երբ պատմությունն ասես ինքն է ծիծաղում մեր վրա՝ ցույց տալով մեխանիզմը. ամոթալի փաստը փրկվում է գեղեցիկ լեգենդով։

Պետրոս Գետադարձը, ինչպես պատմական աղբյուրներում հաճախ է ներկայացվում, երկար չմնաց Հայաստանում։ Դավաճանական ակտից հետո նա Բյուզանդիայում մնաց։ Իսկ Հայաստանում սկսվեց այն, ինչ միշտ սկսվում է նման դեպքերում. ուշացած զայրույթ, թագավորական փորձ՝ պատասխանատվություն պարտադրելու, և նույն “համակարգի” դիմադրություն՝ սեփական մարդուն պաշտպանելու համար։

Տարիներ անց Հովհաննես-Սմբատը փորձում է խորամանկությամբ կաթողիկոսին վերադարձնել Հայաստան, աթոռազրկել ու աքսորել Բջնի։ Թվում է՝ վերջ, արդարությունը պիտի գործի։ Բայց ահա իրականությունն այն չէ, ինչ ուզում է գահը։ Կաթողիկոսին հովանավորում է պետության ազդեցիկ դեմքերից մեկը՝ Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունին։ Իսկ քաղաքական կապերի ցանցում հայտնվում է ևս մեկ անուն՝ Վեստ Սարգիս Սյունեցին, որը ժամանակի մեծ խաղերի մեջ “օգտակար” մարդ էր։ Այսպիսին է միջնադարի դասական պատկերը. թագավորը կարող է թագ ունենալ, բայց եթե ազդեցիկ տները և եկեղեցական վերնախավը միասին կանգնեն նրա դեմ, թագը դառնում է մետաղի կտոր, ոչ թե իշխանության գործիք։

Ավելին՝ երբ արքան փորձում է նոր կաթողիկոս օծել տալ՝ Սանահինի վանատեր Դիոսկորոսին, եկեղեցական ողջ կառույցը դիմադրում է։ Թուլացած կենտրոնի դեմ կանգնած է “միասնական” ինստիտուտը, որը պաշտպանում է ոչ թե պետությունը, այլ սեփական ազդեցությունը։ Եվ թագավորը, ինչպես հաճախ է լինում, ստիպված է նահանջել։ Որովհետև եթե գահը չունի վճռականություն, իսկ պետությունը չունի կուռ կառույց, ապա հաղթում է այն կողմը, ով ունի կազմակերպվածություն և ներքին համերաշխություն—even եթե նրա նպատակը պետական շահը չէ։

Այստեղ է, որ պետք է խոսել ոչ միայն մեկ անձի մասին, այլ մեխանիզմի։ Պետրոս Գետադարձը կարող էր լինել “անձ”, բայց նրա հնարավորությունը՝ “համակարգ”։ Եթե մեկ կաթողիկոս կարող է, արքայի անունից, օտար կայսրին կտակ գրել և տարիներով ապահով մնալ, ուրեմն խնդիրը միայն մարդու մեջ չէ։ Խնդիրը այն կետում է, որտեղ հոգևոր իշխանությունը դառնում է աշխարհիկ պետության վրա ազդեցության զենք՝ առանց վերահսկողության և առանց հաշվետվողականության։

Եվ հետո գալիս է երկրորդ գործողությունը, որն արդեն ոչ թե “կասկածելի թուղթ” էր, այլ իրական, ծանր հետևանքներով պետական անկում։

1045 թվականին Բյուզանդիան վերջնականապես վերցրեց Անին։ Այդ ժամանակ գահին Գագիկ Բ-ն էր՝ վերջին Բագրատունի արքան, որին տարբեր աղբյուրներ ներկայացնում են որպես խիզախ, բայց քաղաքականապես մեկուսի մնացած առաջնորդ։ Բանակցություններ, հրավերներ, խոստումներ։ Եվ ահա, երբ արքան Բյուզանդիայում էր, երկրի կառավարումը գործնականում թողնված էր ներսում գործող ուժերի ձեռքին։ Այդ ուժերի մեջ առանցքային դիրք ուներ նույն կաթողիկոսը։

Պատմական տրամաբանությունը անողոք է. երբ դու ապագադ հանձնելու կտակ ես գրել մեկ անգամ, երկրորդ անգամ արդեն հեշտ է “կարգավորել” նաև ներկան։ Երբ մի անգամ դու դարձել ես օտարի “օրինականացնող փաստաթուղթ”, հաջորդ անգամ դառնում ես օտարի “տեղական գործակալ”։ Եվ եթե դրան գումարենք բյուզանդական ավանդական գործիքակազմը՝ ոսկի, պատիվ, տիտղոս, ապահովվածություն, ապա հասկանում ենք՝ ինչու է հանձնումը հաճախ արվում ոչ թե սրով, այլ “վարձքով”։

Այստեղ, սակայն, պետք է չշփոթենք՝ սա միայն “կաթողիկոսի” պատմություն չէ։ Սա նաև հայ ազնվականության մի հատվածի պատմություն է՝ այն հատվածի, որը պետականության վախճանը երբեմն դիտարկել է որպես սեփական դիրքի փրկություն։ Որովհետև կայսրության մեջ կարելի էր դառնալ “մագիստրոս”, “պատրիկ”, “դուկս”, ստանալ հող, պարգև, ապահով ապագա, մինչդեռ անկախ պետության մեջ պիտի պատասխանատվություն կրես, բանակ պահես, հարկ հավաքես, սահման պաշտպանես։ Թույլերի համար կայսրությունը միշտ էլ “հարմար” է եղել՝ այն խոստանում է անվտանգություն առանց ինքնիշխանության գնի։

Բայց պատմությունը դաժան է. երբ ինքնիշխանությունը կորում է, անվտանգությունը ժամանակավոր է։ Բյուզանդիան վերցրեց Անիի պարիսպները, բայց չկարողացավ պահել երկիրը այն ուժից, որը գալիս էր արևելքից։ Մի քանի տասնամյակ հետո սկսվեց թուրք-սելջուկյան ճնշումը, և այն, ինչ “օրինական” հանձնման թղթով ներկայացվում էր որպես կայունացում, վերածվեց խոցելիության։ Որովհետև օտար կայսրությունը չի պաշտպանում ձեր տունը այնպես, ինչպես ձեր պետությունը պիտի պաշտպաներ՝ եթե պետությունը չլիներ ներսից թուլացված ու ներսից վաճառված։

Ահա այսպես է ծնվում ողբերգությունը. սկզբում գրվում է “կտակ”, հետո հյուսվում է “հրաշք”, հետո կայանում է “պաշտոնական հանձնում”, հետո սկսվում է “չկանխված աղետ”։ Եվ դարերի ընթացքում ժողովուրդը հիշում է կամ միայն աղետը, կամ միայն հրաշքը։ Բայց քիչ է խոսում այն թղթի մասին, որը դարձավ աղետի իրավական հիմքը։

Սրա մեջ ամենացավալին նույնիսկ փաստը չէ, որ պետություն է կորել։

Միջնադարում պետությունները գալիս ու գնում էին։ Ամենացավալին այն մշակութային հարվածն է, որ նման դեպքերը տալիս են մեզ՝ որպես քաղաքական մտածողություն ունեցող հանրույթ։ Երբ դավաճանությունը փաթեթավորվում է սրբության մեջ, ժողովուրդը սովորում է երկու վտանգավոր բան.

Առաջին՝ որ դավաճանությունը կարող է “ներման” արժանի լինել, եթե այն ունի բարձր ամբիոն, բարձր կոչում, բարձր լեզու։

Երկրորդ՝ որ պատմությունը կարելի է շտկել ոչ թե պատասխանատվությամբ, այլ լեգենդներով։

Եվ սա է այն վարակը, որը դարերով վերարտադրվում է. երբ քաղաքական պարտությունը դառնում է “հրաշքի” նյութ, հաջորդ պարտությունը դառնում է ավելի մոտիկ։ Որովհետև դու չես բուժում պատճառը։ Դու պարզապես գեղեցիկ պատմություն ես պատմում՝ վերքը փակելու համար, ու թողնում ես ներսում վարակը։

Այս պատմության մասին խոսելիս պետք չէ նայել միայն մեկ անունների վրա, ինչպես եթե ամբողջը մի մարդու “դավաճանությամբ” ավարտված լիներ։ Այո, պատմիչները կարող են Պետրոս Գետադարձին ներկայացնել որպես շահամոլ, արծաթասեր, քաղաքական գործարքների մարդ։ Բայց այդ ներկայացման կողքին կա նաև պետական թուլության իրականությունը՝ գահի անճկունություն, ազնվականության մասնատվածություն, արտաքին ճնշումների տակ կարճատես հաշվարկներ։ Եթե պետությունը ներսից ուժեղ լիներ, մեկ հոգևորական, անգամ ամենաբարձր աթոռի վրա, չէր կարող միայնակ որոշել պատմության ընթացքը։ Իսկ եթե կարողացել է, ուրեմն ներսում եղել են հենարաններ, շահագրգիռ խմբեր, վախվորած կամ շահախնդիր համախոհներ։

Ու հենց սա է դասը, որից մենք հաճախ փախչում ենք. “դավաճանը” երբեք միայնակ չէ։ Նա միշտ ժամանակի արդյունք է։ Նա միշտ ծնվում է այնտեղ, որտեղ համակարգը թույլ է տալիս չպատասխանել, որտեղ հեղինակությունը ծածկում է հաշվետվողականությունը, որտեղ “սրբության” շղարշը կանգնում է պետության շահի առաջ։

Ուրեմն ի՞նչ է մնում այսօր՝ հազար տարի անց։

Մնում է հիշել առանց լեգենդի, խոսել առանց վախի, գնահատել առանց կեղծ պաթոսի։ Ոչ թե որպեսզի “անիծենք” անցյալը, այլ որպեսզի չկրկնենք նրա մեխանիզմը։ Պետություն կորցնելու ամենահեշտ ճանապարհը ներսից թուղթ գրելն է։ Իսկ ներսից թուղթ գրելու ամենահեշտ ճանապարհը այն է, երբ հանրույթը սովորում է անձերին վեր դասել պետությունից, կառույցներին՝ օրենքից, և “հրաշքներին”՝ փաստերից։

Պատմությունը մեզ թողել է ոչ միայն աղետի տարեթիվ, այլ նաև նախազգուշացման լեզու. եթե երբևէ կրկին լսենք, որ ինչ-որ մեկը “մեր անունից” ինչ-որ բան է խոստանում օտարին, եթե երբևէ կրկին տեսնենք, որ պետական որոշումները փաթեթավորվում են սրբության մեջ՝ առանց բաց քննարկման ու առանց հաշվետվողականության, ապա պետք է հիշենք 1021-ի հունվարի 6-ը ոչ թե որպես “հրաշքի օր”, այլ որպես պետականության ճեղքվածքի օր։

Որովհետև իրական հրաշքը ոչ թե գետի հակառակ հոսելն է։ Իրական հրաշքը այն կլիներ, եթե այդ օրը հայոց պետությունը հակառակ հոսեր՝ դարերի պարտությունների շղթայից դուրս, դեպի ինքնիշխանություն, դեպի միասնականություն, դեպի ուժ։

Բայց դրա համար պետք էր մեկ բան, որն ամենադժվարն է եղել մեր պատմության մեջ՝ ներսում չգրել կորստյան գիրը։