Նա լույս էր ամենախավար տարիներին. Զառա Արամյանի հիշատակին

17.01.2025

Կան մարդիկ, որոնց ներկայությունը չի չափվում օրերով կամ տարիներով, այլ՝ լռությունը լցնելու կարողությամբ։ Զառա Արամյանը հենց այդպիսի մարդ էր։ Նրա մասին մտածելիս առաջինը գալիս է մի պարզ, բայց հազվագյուտ զգացողություն՝ թեթևություն։ Այն թեթևությունը, որ մարդուն պետք է հատկապես այն ժամանակ, երբ աշխարհը ծանր է, իսկ խոսքերը՝ քիչ։ Նա կարողանում էր լինել այնտեղ, որտեղ ցավը չի սիրում բարձրաձայնվել, և ուրեմն պետք է արվեստ, պետք է նրբություն, պետք է ժպիտ՝ ոչ թե անտեսելու համար, այլ՝ ապրելու։

Զառան սիրում էր ծիծաղել։ Եվ դա պարզապես սովորություն չէր՝ դա նրա ներքին կենսասիրության լեզուն էր։ Նրա ծիծաղը երբեք չկար «բեմական» ձևով. այն գալիս էր խորքից՝ պարզ, ազատ, անմիջապես վարակիչ։ Մի քանի վայրկյան, և նրա կողքին գտնվող մարդիկ սկսում էին ժպտալ՝ նույնիսկ եթե դրա համար առիթ չէին գտնում։ Այդ ծիծաղը ուներ ճշմարտություն՝ առանց չարության, առանց վերևից նայելու, առանց շեշտադրելու սեփական «հաղթանակը»։ Նրա ծիծաղը բուժում էր, որովհետև խոնարհ էր։ Բարի էր։ Մարդկային էր։

Ամենածանր տարիներին, երբ մեր ժողովրդի վրա կուտակվում էին չասված հոգսերը, Զառան դարձավ այն փոքրիկ հրաշքը, որ երբեմն փոխում է օրերի գույնը։ Երբ սառնությունը ներս էր մտնում տների պատերից, երբ հոգնածությունը նստում էր դեմքերի վրա, նա բեմից (և ոչ միայն բեմից) հիշեցնում էր՝ մարդը դեռ կարող է ծիծաղել։ Եվ այդ ծիծաղը՝ իբրև հոգու վերջին պաշտպանություն, մեզ պահում էր կանգուն։ Նա մարդկանց չէր ստիպում մոռանալ, նա օգնում էր դիմանալ։ Նրա հումորը երբեք չէր նվաստացնում. նա կարողանում էր ծիծաղեցնել այնպես, որ մարդը իրեն տեսնի՝ սիրելի, ճանաչելի, ապրող։

Զառա Արամյանը լույսի այն տեսակն էր, որ չի աչք ծակում, չի պահանջում ուշադրություն, բայց աննկատ փոխում է սենյակի մթությունը։ Նա կարող էր լինել շատ նուրբ՝ բառի ընտրության մեջ, լռության չափաբաժնում, անգամ՝ հայացքի հնչերանգում։ Այդ նրբությունն էր, որ նրա խաղին տալիս էր առանձնահատուկ ինտելիգենտություն։ Նա միայն կատակասեր չէր։ Նա մտածող էր։ Խորքային էր։ Նա գիտեր, թե ուր է անցնում ծիծաղի և ցավի սահմանը, և այդ սահմանը երբեք չէր հատում անզգուշությամբ։ Նրա արվեստում կար պատասխանատվություն՝ մարդկանց հոգու հանդեպ։

Նրա կերպարները հիշվում են ոչ միայն այն պատճառով, որ ծիծաղելի էին, այլ որովհետև կենդանի էին։ Նրանց մեջ կային մեզանից յուրաքանչյուրի մանր վախերը, փոքրիկ հույսերը, երբեմն՝ աննկատ ինքնախաբեությունները, բայց նաև՝ արժանապատվությունը։ Զառան ուներ հազվադեպ շնորհ՝ ցույց տալու մարդկային թուլությունը առանց արհամարհանքի։ Նա կարողանում էր «պարզ» տեսարաններում բացել խորություն՝ մի կարճ դադարի մեջ, մի շեշտի մեջ, մի աննշան շարժման մեջ, որը հանկարծ դառնում էր ճշգրիտ ու ցավալիորեն իրական։ Այդտեղից էլ գալիս էր նրա արվեստի ուժը՝ ծիծաղը երբեմն դառնում էր մտածելու պատճառ, իսկ մտածելը՝ նորից ծիծաղելու։

Բեմից դուրս նա նույնքան գեղեցիկ էր իր մարդ լինելում։ Այն տեսակ մարդն էր, ում ներկայությամբ խոսակցությունը դառնում է ավելի հանգիստ, ավելի ազնիվ։ Նա կարողանում էր լսել՝ ոչ թե հերթը պահելով պատասխանելու համար, այլ իսկապես լսել։ Այդ լսելու ունակության մեջ էլ կար նրա խորությունը։ Նրա ինտելիգենտությունը ցուցադրական չէր. դա վարք էր, վերաբերմունք, այն ներքին կուլտուրան, որը դրսևորվում է ամենապարզ դրվագներում՝ ինչպես է մարդը մոտենում մյուսին, ինչպես է շնորհակալություն ասում, ինչպես է ծիծաղում՝ առանց վիրավորելու։

Մենք հաճախ ասում ենք՝ «լավ մարդ»՝ առանց գիտակցելու, թե ինչ մեծություն կա այդ պարզ բառերի մեջ։ Զառա Արամյանը լավ մարդ էր՝ հենց բառի ամբողջ ծանրությամբ ու լույսով։ Նրա բարությունը չէր աղմկում։ Նրա հոգատարությունը չէր պահանջում վերադարձ։ Նրա համեստությունը չէր խաղարկվում։ Նա պարզապես այդպիսին էր՝ համբերատար, ուշադիր, ճշգրիտ, և միաժամանակ՝ կենդանի, հումորով, առատ ներսով։ Այդ համադրությունն է, որ մարդուն դարձնում է հիշվող ոչ թե միայն իր գործով, այլ իր գոյությամբ։

Այսօր, երբ խոսում ենք նրա մասին անցյալ ժամանակով, այդ բառերը չեն տեղավորվում. նա մեզ համար դեռ ներկա է՝ հիշողության մեջ, ժպիտի մեջ, այն թեթև շնչառության մեջ, որ գալիս է, երբ մութը փորձում է հաստանալ, իսկ մենք հանկարծ հիշում ենք՝ եղել է մեկը, ով կարողացել է լույս լինել։ Նրա ծիծաղը մեր մեջ դեռ երկար է հնչելու՝ որպես մեղմ, բայց հաստատուն ապացույց, որ նույնիսկ ամենախավար ժամանակներում մարդկային ջերմությունը կարող է հաղթել։

Թող հանգիստ լինի նրա հոգին։ Թող նրա ընտանիքը, մտերիմներն ու գործընկերները զգան այն սերն ու շնորհակալությունը, որ կուտակվել է հազարավոր մարդկանց սրտերում։ Իսկ մենք կփորձենք պահել այն, ինչ նա մեզ սովորեցրեց իր գոյությամբ՝ ժպիտը որպես արժանապատվություն, հումորը՝ որպես ազնվություն, և լույսը՝ որպես պարտք միմյանց հանդեպ։

Yerevan Online Mag.