«Մեծ արքա Տիգրան»՝ մի երեսին, Արարատը՝ մյուսին. ինչ է պահել հին հայկական դրամը

17 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԹՂԹԱԿԻՑ 

2026 թվականի մայիսի 30-ին շվեյցարական աճուրդի 212-րդ լոտի համար երկու հայտ եղավ։ Մուրճը կանգ առավ 9500 շվեյցարական ֆրանկի վրա։ Վաճառված դրամը հինգ գրամ էր, տրամագիծը՝ քսան միլիմետր։ Մուգ բրոնզի դիմերեսին երկու աջադարձ կիսանդրի կա։ Առջևի տղամարդը հայկական խույր է կրում՝ հինգ սրածայր ելուստով։ Նրա թիկունքում կնոջ դեմքն է։ Դարձերեսին երկու անհարթ գագաթ կա։ Աջինը բարձր է, ձախինը՝ ցածր։ Ոտնալանջերը նշված են մի քանի կարճ գծով։ Մեծացված լուսանկարում գծերը լեռնաշղթա են թվում։ Ափի մեջ ամբողջ պատկերը ծածկվում է բթամատի բարձիկով։

Աճուրդային կատալոգը դրանք կոչել էր ուղիղ՝ «Արարատ լեռան զույգ գագաթները»։ Դիմերեսի մաշված եզրով կարդացվում է «Մեծ արքա Տիգրան»։ Դարձերեսի կոր գրությունը՝ «Կեսարի բարեկամ»։ Գագաթների տակ հունական ալֆան է։ Դրամը շրջում ես մեկ մատով։ Մեծ արքայից հասնում ես Կեսարի բարեկամին։

Պատմաբան և միջազգային հարաբերությունների մասնագետ Սմբատ Մինասյանը լուսանկարը տարածելիս գրել է. «Այս հին հայկական դրամն ինձ համար իսկական ներշնչանքի աղբյուր է»։ Նա այն թվագրել է մոտավորապես մ.թ.ա. 2 թվականից մինչև մ.թ. 1 թվականը, վերագրել Տիգրան Դ-ի և Էրատոյի համատեղ իշխանությանը, գագաթները ճանաչել որպես հին Արտաշատից երևացող Մասիս ու Սիս։ Երկու հազար տարի անց, գրել է նա, դրամը պահում է Հայաստանի հին պետականության և Արարատի հետ հարատև կապը։ Լուսանկարում կան խույրը, կնոջ դեմքը և երկու գագաթը։ Եզրին կարդացվում է Կեսարի անունը։ Կնոջ անունը չկա։ Գագաթների տակ ալֆան է։

Կատալոգների մեծ մասը այս թողարկումը կապում է Տիգրան Դ-ի վերականգնված գահակալության հետ՝ մ.թ.ա. 2 թվականից մինչև մ.թ. 1 թվականը, և նշում Արտաշատի դրամահատարանը։ Ժամանակագրությունը մաքուր գիծ չունի։ Որոշ ուսումնասիրություններ Տիգրանի մահը թվագրում են նաև մ.թ. 2 կամ 3 թվականով։ Առաջին ու երկրորդ գահակալությունների սահմանները հավաքվում են հռոմեական հեղինակների սեղմ տողերից, արքայատոհմի արագ փոխվող անուններից և հազվագյուտ դրամների գրերից։ Տարեթիվը դրամի վրա չկա։ Ֆրանկ Կովաչը գագաթների տակ դրված ալֆան կարդացել է որպես գահակալության առաջին տարվա նշան։ Առցանց որոշ նկարագրություններ այն կապում են Արտաշատի անվան հետ։ Քաղաքի անունը մետաղի վրա գրված չէ։

Արտաշատի անունը դրամի վրա չկա։ Քաղաքը վերագրվում է ամբողջ դրամաշարքը համեմատելով։ Քաղաքը Արտաշեսյան թագավորության մայրաքաղաքն էր՝ Արարատյան դաշտում, Արաքսի ու Մեծամորի ջրերի մոտ։ Տասներեքերորդ բլրի հատվածում հնագետները բացում են մ.թ.ա. երկրորդ դարի վաղ շերտերը՝ հիմնադրման համար նախապատրաստված հող, պաշտպանական խրամ, ամրացման գիծ, հանրային շենքի մնացորդներ։ Այդ բարձրություններից Փոքր Մասիսը ձախ է երևում, Մեծ Մասիսը՝ աջ։ Բրոնզի գագաթներն էլ այդպես են դասավորված։ Դրամահատին մի քանի ակոս էր պետք մայրաքաղաքի հորիզոնը պահելու համար։

Դրամը հատվել է Հայաստանի քրիստոնեացումից մոտ երեք դար առաջ։ Նոյյան տապանի շուրջ հետագա եկեղեցական պատկերագրությունը դեռ չկար։ Դրամի վրա քաղաքի դիմաց կանգնած երկգագաթ լեռն է։ Հելլենիստական դրամների դիմերեսին սովորաբար միապետն էր։ Դարձերեսին դնում էին աստվածություն, հաղթանակ, կենդանի, բույս, քաղաքային նշան կամ արքունիքի ընտրած մեկ այլ պատկեր։ Հայկական թագավորները պղնձե դրամ էին հատում դեռ մ.թ.ա. երրորդ դարից։ Արտաշեսյանների օրոք շրջանառվում էին պղնձե և արծաթե թողարկումներ։ Գրերը հաճախ հունարեն էին։ Այդ լեզուն կարդում էին առևտրի ճանապարհներին, հարևան արքունիքներում, կայսրությունների սահմանային քաղաքներում։ Արտաշատից երևացող լեռը մտել էր այդ այբուբենի մեջ։

Տիգրան Դ-ի գահը խաղաղ չէր։ Մ.թ.ա. 8 թվականին, Տիգրան Գ-ի մահից հետո, նա զբաղեցրեց գահը առանց Օգոստոսի նախնական հաստատման և հենվեց Պարթևաստանի վրա։ Հռոմը գահի համար առաջ բերեց Արտավազդ Գ-ին։ Տիգրանը հեռացվեց։ Մի քանի տարի անց հայաստանյան ուժերը, պարթևների աջակցությամբ, դուրս մղեցին Արտավազդին։ Տիգրանը վերադարձավ։ Հռոմից դեպի Արևելք շարժվեց Օգոստոսի որդեգիր Գայոս Կեսարը։ Պարթև արքա Հրահատ Ե-ն ու Օգոստոսը նամակներով վիճում էին տիտղոսների և Հայաստանի շուրջ։ Օգոստոսը մի նամակում դիմացինին զրկել էր «արքա» բառից։ Հրահատը պատասխանել էր՝ իրեն կոչելով «արքայից արքա» և Օգոստոսին թողնելով «Կեսար» անունը։ Եփրատի կղզում կնքված համաձայնությամբ Տիգրանի իշխանությունը պահպանվեց։

Նույն շրջադարձը մնացել է տարբեր չափի դրամների վրա։ Վերականգնված գահակալությանը վերագրվող ամենախոշոր բրոնզի մի երեսին Տիգրանն է, մյուսին՝ Օգոստոսը։ Միջին դրամի երկու երեսները զբաղեցնում են Տիգրանն ու Էրատոն՝ առանձին դիմապատկերներով։ Ամենափոքր թողարկման վրա երկու դեմքերը դրված են իրար հետևից։ Կեսարը դեմք չունի։ Նրա անունը գրված է գագաթների վերևում։ Խոշոր դրամը տալիս է կայսեր պատկերը։ Փոքրը նրա անունը թողնում է Մասիսի վրա։ Ներքևի ալֆան, Կովաչի ընթերցմամբ, առաջին տարին է։ Առջևում Տիգրանն է՝ «մեծ արքա» տիտղոսով։

Հին հեղինակները քիչ տող են թողել։ Տակիտոսի մի քանի նախադասությունից հետո սկսվում են Տիգրանների հերթականության, նրանց զավակների ամուսնությունների և Էրատոյի իշխանության փուլերի վեճերը։ Կասիոս Դիոն գրել է, որ Տիգրանը սպանվեց «բարբարոսների» դեմ կռվում, իսկ Էրատոն հրաժարվեց իշխանությունից։ Հակառակորդի անունը չի մնացել։ Մահվան վայրը չի մնացել։ Գահից հեռանալու տեսարան չկա։ Արքունիքի արձանագրություն չի պահպանվել։ Արտաշատի բրոնզի վրա կենդանի արքայի հրապարակային լեզուն է՝ տիտղոսը, դիմապատկերը, Կեսարի անունը և մայրաքաղաքի դիմաց կանգնած լեռը։

Տասնամյակներ շարունակ այս տեսակը ուրիշ անուններով էր ներկայացվում։ Պոլ Պտուկյանի դասակարգման մեջ այն կապվում էր Տիգրան Բ-ի հետ, իսկ լեռնային պատկերը համեմատվում էր Կապադովկիայի Արգեոս լեռան հետ։ Մեկ այլ ընթերցում դրամը տարել էր մ.թ. երկրորդ դար՝ Սոհեմոս թագավորի շրջան։ Հետո առաջարկվել էր Տիգրան Ե-ի անունը։ Ֆրանկ Կովաչը 2008 թվականին դրամը վերագրեց Տիգրան Դ-ի երկրորդ գահակալությանը։ 2016-ի իր կատալոգում այն դրեց 180 համարի տակ՝ Տիգրան Դ և Էրատո, Արտաշատ, երկու Մասիս, «Կեսարի բարեկամ», առաջին տարի։ Ներկայիս աճուրդային կատալոգները սովորաբար կրկնում են այդ նկարագրությունը։

Կատալոգը թագավորի հետևի կնոջը կոչում է Էրատո։ Դրամը այդ անունը չի տալիս։ Տիգրան Դ-ի նույն շրջանին վերագրվող ավելի մեծ բրոնզների վրա անունը գրված է հստակ՝ «Էրատո, Տիգրան արքայի քույր»։ Այնտեղ նա առանձին դիմապատկեր ունի, բաց գլխով և ճանաչելի սանրվածքով։ 2023 թվականին Մաքսիմ Եվադյանը Հայաստանի պատմության թանգարանի գիտական հանդեսում համեմատեց օրինակները։ Նրա եզրակացությամբ՝ երկգագաթ լեռով փոքր դրամի կինը վստահորեն չի նույնացվում Էրատոյի հետ։ Անունը բացակայում է, կիսանդրու ձևը տարբերվում է հայտնի պատկերներից։ Եվադյանի առաջարկած տարբերակում Տիգրան Գ-ի որդու կողքին կարող էր լինել նույն տան մեկ այլ արքայադուստր։ Դրամը նա շարունակում է կապել Տիգրան Դ-ի՝ Օգոստոսի համաձայնությամբ ընթացած երկրորդ գահակալության հետ։ Տիգրան Դ-ի վերագրումը պահում է։ Էրատոյի անունը հանում է։ Կատալոգի նախադասությունն ավելի վստահ է, քան մետաղը։

Էրատոյի կենսագրության մեջ բաց տեղերը շատ են։ Ավանդական պատմությունը նրան ներկայացնում է որպես Տիգրան Դ-ի քույր ու կին, գահակից թագուհի, հետո՝ առանձին իշխած վերջին Արտաշեսյաններից մեկը։ Եվադյանը ամուսնությունը չապացուցված է համարում և դրամների հիման վրա առաջարկում իշխանության երեք փուլ։ Անվիճելի համարվող թողարկումների վրա Էրատոն կոչվում է Տիգրանի քույր։ «Թագուհի» տիտղոսը հայտնվում է նրան առանձին վերագրվող այլ դրամների վրա։ Փոքր դրամի հայտնի նկարագրությունը այդ տարբեր վերակառուցումները սեղմել է մեկ տողի մեջ՝ «Տիգրան Դ և թագուհի Էրատո»։

Մաշվածությունն այստեղ նաև գին է որոշել։ Պահպանված օրինակների մեծ մասը խիստ մաշված է։ Հաճախ կնոջ դեմքը գրեթե անհետացել է։ Երբեմն լեռները երկու ուռուցք են։ Գրությունը կոտրվում է եզրին։ 2017 թվականին վաճառված մի օրինակ 19 միլիմետր էր, 5,23 գրամ։ Կատալոգը հատուկ նշել էր, որ Էրատոյի դեմքն ու գագաթները սովորաբար գրեթե չեն երևում։ Դրամը վաճառվեց 650 ֆրանկով։ 2018-ի ավելի ընթեռնելի օրինակը հասավ 4800 ֆրանկի։ 2026-ի հինգ գրամանոց դրամի գրերը անսովոր լավ էին պահպանվել։ Երկու հայտը գինը հասցրին 9500-ի։ 9500 ֆրանկի մեջ մտավ նաև պահպանվածությունը. բրոնզը մի քանի կարևոր տեղում չէր մաշվել։

Այդ հինգ գրամի մեջ պետականության առօրյա աշխատանքն է մնացել։ Արտաշատում կնիք են փորագրել։ Ընտրել են արքայի տիտղոսը, կնոջ տեղը, լեռների գիծը, Հռոմի հետ հարաբերությունը նշող բառը։ Կնիքը հարվածել են բրոնզին և դրամը բաց թողել շրջանառության մեջ։ Դրանով վճարել են ապրանքի, աշխատանքի կամ ծառայության դիմաց։ Մարդիկ, որոնք Մասիսն ու Սիսը տեսնում էին քաղաքի բլուրներից, նույն գծերը տեսնում էին իրենց ափի մեջ։ Կեսարի անունն էլ անցնում էր ձեռքից ձեռք։

Խույրը, զույգ դիմապատկերը, երկու գագաթը, հունարեն գրերը, ալֆան, կնոջ բացակայող անունը և մաշված եզրը միասին են հասել մեզ։ Հաղթանակի տեսարան չկա։ Հպատակության երդում չկա։ Տիգրանն իրեն կոչում է մեծ արքա։ Նա գահ էր վերադարձել հայաստանյան ուժերի և պարթևների օգնությամբ։ Հռոմից գալիս էր Գայոս Կեսարը։ Կովաչի ընթերցմամբ այդ պահը մետաղի վրա մնաց «Կեսարի բարեկամ» բառերով։ Քաղաքի հորիզոնը մնաց տեղում։ Տիգրանը շուտով սպանվեց անհայտ հակառակորդի դեմ կռվում։ Էրատոն հեռացավ գահից։ Հաջորդ թեկնածուին բերեց Հռոմը։

Աճուրդի լուսանկարը կարելի է մեծացնել այնքան, որ բրոնզի փոսերը ձոր թվան, խույրի ծայրերը՝ աշտարակներ, երկու աղոտ ելուստները՝ ամբողջ Արարատյան դաշտը փակող լեռներ։ Հետո չափը վերադառնում է։ Քսան միլիմետր։ Հինգ գրամ։ Առջևում Տիգրանն է։ Նրա հետևում մի կին, որին կատալոգը Էրատո է կոչում։ Հակառակ երեսին փոքր գագաթը ձախ է, մեծը՝ աջ, եթե Արտաշատի ընթերցումը ճիշտ է։ Նրանց տակ ալֆան է։ Նրանց վերևում, մաշված եզրով, դեռ կարդացվում է՝ «Կեսարի բարեկամ»։