Խաղողը և հայերը. ինչպես է այս հատապտուղն Հայաստանում անցել է քարանձավային հնձանից ուրարտական կարաս և կոնյակի գործարան

17 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԼԵՎՈՆ ԱՐԱՄՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ    

2026 թվականի օգոստոսի 16-ի առավոտյան Հայ առաքելական եկեղեցիների խորանների առաջ խաղող է դրված։ Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման պատարագից հետո քահանան կարդում է խաղողօրհնության կարգը։ Խաչակնքում է պտուղը, աղոթում այգիների ու մշակների համար, հետո ողկույզները բաժանում մարդկանց։ Հին սովորությամբ տարվա առաջին խաղողը ճաշակում էին օրհնությունից հետո։

Մի քանի շաբաթ անց խաղողը կանգնելու է գործարանի կշեռքին։ Թափքից նմուշ են վերցնելու։ Չափելու են շաքարայնությունը, ստուգելու պայմանագիրը, գրելու կիլոգրամներն ու գինը։ Խորանի առաջ մեկ ողկույզը ներկայացնում է ամբողջ բերքը։ Ընդունարանի թղթի վրա բերքը բաժանվում է սորտի, որակի, տոննայի, վարկի և վճարման ժամկետի։

Արփայի կիրճում խաղողի շատ հին հաշիվ կա՝ կավի վրա ու կորիզի մեջ։ 2007 թվականին սկսված պեղումները Արենի-1 քարանձավի առաջին սրահում բացեցին հնագիտությանը հայտնի ամենահին ամբողջական գինեգործական արտադրամասը։ Խտացված կավից հարթակը թեքվում էր դեպի հողի մեջ նստեցված կարասը։ Շուրջը մեծ անոթներ էին, խաղողի կորիզներ, կեղև ու ցողուններ։ Անոթների պատերին մնացել էին գինեթթվի և մալվիդինի հետքերը։ Ռադիոածխածնային թվագրումը տեղադրանքը տարավ մ.թ.ա. մոտ 4000 թվական՝ մեզանից շուրջ 6100 տարի առաջ։

Քարանձավում գինու համար առանձին սենյակ չէին բացել։ Կավե անոթների մեջ գտան երեխաների ու դեռահասների գանգեր։ Կողքին՝ այծի եղջյուրներ, եղջերուի թիակոսկր՝ չորացած մսի մնացորդով, ձկան ողեր։ Այստեղ օջախ են վառել, հացահատիկ պահել, այծի ոսկորներ ու գործիքներ թողել, խաղող ճզմել, ծիսական թաղումներ կատարել։ Գինին ու մահը մնացել են նույն սառը օդում։ Այդ մարդկանց հայ կոչելու նյութական հիմք չկա։ Նրանց անունները չկան։ Քարանձավը հիմա Հայաստանի քարտեզի վրա է։ Նրանց գործիքը մնացել է կավի մեջ։

Նոյի այգին մնացել է Ծննդոցում։ Արենիից մնացել են ածխացած կորիզը, թեք կավե հարթակը, գինու քիմիական հետքը և լաբորատոր ամսաթիվը։

Մոտ երեք հազար տարի անց խաղողը արդեն պետական պահեստում էր։ Կարմիր բլուրի՝ ուրարտական Թեյշեբաինիի նկուղներում կարասները կիսով չափ նստեցված էին հատակի մեջ։ Տարողության սեպագիր նշումները փորագրված էին վերևում, որ թիվը երևար նաև կարասը տեղադրելուց հետո։ Գինին չափվում էր աքարքիով ու տերուսիով, հավաքվում հարյուր հազարավոր լիտրերով, պահվում ամրոցի հսկողության տակ։ Ջրանցքը ջուր էր հասցնում այգիներին։ Պահեստը ընդունում էր բերքը։ Գրագիրը կարասի վրա թողնում էր տարողության թիվը։ Արքայական հող, ոռոգում, թիվ, հաշվապահություն։

1877 թվականին, Երևանի բերդի հին պատերի մոտ, Ներսես Թաիրյանը գինու արդյունաբերական արտադրություն հիմնեց։ Տասը տարի անց գործարանում աշխատում էին Ֆրանսիայից բերված շարանտյան թորման սարքերը։ Հայկական սպիտակ խաղողը դառնում էր կոնյակի սպիրտ, լցվում կաղնու տակառ և մտնում Ռուսական կայսրության առևտրային ցանց։ 1890-ականների վերջում գործարանն անցավ Շուստովներին։ Գյուղի վազից մինչև քաղաքային ապրանքանիշ ճանապարհին կանգնեցին տեխնոլոգը, շոգեկաթսան, երկաթուղին, պահեստը և վաճառքի գործակալը։

Խորհրդային տարիներին այդ ճանապարհին ավելացան կոլտնտեսությունը, պետական պլանը և լաբորատոր հաշվարկը։ Կոլտնտեսությունը բերք էր հանձնում։ Գործարանը պլան էր կատարում։ Լաբորատորիան չափում էր սպիրտի ելքը։ Հայաստանի գինեգործական արդյունաբերության մեծ մասը արտադրում էր կոնյակի սպիրտ և որոշ հատուկ գինիներ։ Այգիներում շատացան մեծ ծավալին, կայուն մթերմանն ու թորմանը հարմար սորտերը։ Հին անունը գրանցամատյանում հաճախ կրճատվում էր մեկ բառի՝ «տեխնիկական»։

1985 թվականի մայիսի 7-ի մոսկովյան հակաալկոհոլային որոշումը թղթից իջավ հայկական այգիներ։ Ալկոհոլի պետական վաճառքը կտրուկ նվազեց։ Նոր տնկարկների ծավալը փոքրացավ։ Խնամքը կրճատվեց։ Վազեր արմատախիլ արվեցին։ Ծրագիրը խաղողագործությունը հրում էր դեպի սեղանի սորտեր։ Դաշտում այդ տողը կատարում էր տրակտորը։

Կորուստը չավարտվեց Խորհրդային Միության փլուզման հետ։ Մինչև 1992 թվականը գործող կոլեկցիոն այգին պահում էր մոտ 900 սորտային նմուշ։ Սեփականաշնորհումից հետո այգին վերացավ։ 2016 թվականին նոր հավաքածու ստեղծվեց՝ մոտ 300 սորտով։ Բացակայող անուններից մի քանիսը մնացին գիտական ցուցակներում։ Մյուսները՝ գյուղական բակերի մեկական վազերի վրա։ Մի մասը այլևս չգտնվեց։

2015 թվականի օգոստոսի 6-ին կառավարության սեղանին երեք թիվ կար։ Սպասվող բերքը՝ 280 հազար տոննա։ Մթերման ենթակա մասը՝ 196 հազար։ Շուկայի պահանջարկը՝ 160 հազար։ Երեսունվեց հազար տոննան տեղ չուներ այդ հաշվարկում։ Վարչապետ Հովիկ Աբրահամյանը մթերողներից հարցրեց, թե ինչ գործիքով կարելի է գյուղացիներից վերցնել ամբողջ բերքը։

Սեպտեմբերի 25-ին պատասխանը եկավ Երևան–Երասխ ճանապարհից։ Խաղողով բեռնված մոտ տասը մեքենա փակեցին երթևեկությունը։ Արարատի մարզի խաղողագործներն ասում էին, որ բերքը մնում է դաշտում։ Վարչապետը հասավ տեղ, խոստացավ ամբողջը մթերել և մեքենաները ուղարկել Մխչյանի գործարան։ Ցուցարարներից մեկը խոստումը «փափուկ բարձ» անվանեց։ Ճանապարհը բացվեց։ Սպասման ժամկետը մի քանի օր էր։

Երեք տարի անց Արմավիր–Երևան ճանապարհին իրար դիմաց կանգնեցին երկու գին՝ 160 և 140 դրամ։ Գյուղացիներն ասում էին, որ գարնանը խոստացվել էր մեկ կիլոգրամի համար 160 դրամ, իսկ մթերման պահին գործարաններն առաջարկել էին 140։ Պայմանագրերում գին գրված չէր։ «Արարատ» կոնյակի գործարանի Արմավիրի մասնաճյուղի տնօրեն Արթուր Սարգսյանը լսեց նրանց և խոստացավ դժգոհությունը փոխանցել ղեկավարությանը։ Մեքենաները մնացին ճանապարհին։ Հին քարանձավի կորիզը հազարամյակներ էր դիմացել։ Թարմ խաղողը մի քանի օր ուներ։

2025 թվականի աշնանը մթերման խնդիրը կառավարության որոշման մեջ մտավ բանկային բառերով՝ «շրջանառու միջոցների անբավարարություն», «վարկային ծանրաբեռնվածություն», «ազատ գրավի սակավություն»։ Պետությունը խաղող մթերող ընկերությունների վարկերի մինչև 50 տոկոսի համար բյուջետային երաշխիք ստանձնեց։ Երաշխիքը չէր կարող գերազանցել 2024 թվականին արտահանված արտադրանքի արժեքը։ Վարկի առավելագույն ժամկետը քսանյոթ ամիս էր։ Գյուղացու ողկույզի և գործարանի ընդունարանի միջև կանգնեց պետական երաշխավորությունը։

Այդ տարիներին գիտական խմբերը խաղող էին փնտրում դատարկված բակերում։ Շրջում էին Արարատյան դաշտով, Արագածոտնով, Վայոց ձորով, Տավուշով ու Սյունիքով։ Հին վազից տերև էին վերցնում, լուսանկարում ողկույզը, գրանցում տեղը, հետո համեմատում ԴՆԹ-ի նշիչները։ Մի գյուղում երկու անուն կարող էին նույն սորտը թաքցնել։ Նույն անունով երկու վազ երբեմն գենետիկորեն տարբեր էին։ Որոշ սորտեր ամբողջ երկրում մնացել էին մեկ բակում։

Քրիստինե Մարգարյանի և Էրիկա Մաուլի՝ 2026 թվականին հրատարակված «Հայաստանի խաղողի սորտերը» աշխատությունը ներկայացրեց 181 սորտի ճշգրիտ նկարագիր։ Դրանցից հիսունը մինչ այդ գրանցված չէին որևէ գիտական շտեմարանում։ Դրանք գտել էին հին այգիներում և լքված տնամերձներում։ 2021 թվականի մեծ ուսումնասիրության ժամանակ հաշվվել էր 221 եզակի մշակովի գենոտիպ։ Գինու և կոնյակի առևտրային արտադրությունը հիմնականում օգտագործում էր տեղական մոտ երեսուն սորտ։ Հարյուրավոր տարիներ ապրած վազը կարող էր անհետանալ բակի նոր տիրոջ մեկ որոշմամբ։

Հողի տակ արդեն ուրիշ վնաս էր աշխատում։ Ֆիլոքսերան՝ վազի արմատը խոցող մանր միջատը, ժամանակին ավերել էր Եվրոպայի այգիները։ Հայաստանը երկար պահել էր սեփական արմատի վրա աճող վազերի մեծ զանգված։ 2017 թվականին այստեղ սկսված միջազգային ծրագիրը արձանագրեց, որ այգիների մոտ 90 տոկոսը դեռ սեփական արմատով էր։ Ֆիլոքսերադիմացկուն պատվաստակալների վրա աճում էր մոտ տասը տոկոսը։ Վնասատուն արդեն տարածվում էր Արարատյան դաշտում։

2025 թվականի գենետիկական հետազոտությունը կասկածը տարավ 2000-ականներին ներմուծված միջազգային սորտերի տնկանյութի կողմը։ Հին հայկական վազերը պահպանելու լուծումը կոշտ է։ Հիվանդ օջախներում սեփական արմատով այգիները հանել։ Տեղական սորտի շիվը պատվաստել ամերիկյան ծագման դիմացկուն պատվաստակալի վրա։ Մաքուր տնկանյութի տնկարաններ հիմնել։ Վերևում մնում է Արենին, Ոսկեհատը կամ մեկ լքված բակում գտնված անանուն սորտը։ Հողի տակ աշխատում է ուրիշ արմատ։

Խաղողօրհնության կարգում քահանան խնդրում է պահպանել այգիներն ու նրանց մշակներին։ Նոր տնկարանում ամեն վազի մոտ փոքր պիտակ կա։ Երկու տող։ Վերևում՝ հայկական սորտի անունը։ Ներքևում՝ այն ամերիկյան պատվաստակալի համարը, որի վրա վազը պիտի շարունակի ապրել։