Իրանի դեսպանը մի քանի անգամ ազատ ասաց «Արցախ» բառը, Բաքուն դժգոհ է

17 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՆԻ ՍԱՀԱԿՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.-ի ԹՂԹԱԿԻՑ   

Դեսպանը վերցրեց ժենգյալով հացի կտորը և փորձեց։ Նրան բացատրում էին՝ արցախյան հաց է։ Սկզբում ասաց «Ղարաբաղ», հետո՝ «Արցախ»։ Կրկնեց անունը ևս մի քանի անգամ։ Կադրում քարտեզ չկա։ Փաստաթուղթ չեն ստորագրում։ Սեղանին կանաչիով լցված բարակ հաց է, կողքին՝ մարդիկ, որոնք այն ներկայացնում են իրենց անունով։ Դեսպանը լսում է այդ անունը և չի ուղղում նրանց։

Տեսագրությունը նկարահանվել էր օգոստոսի 10–11-ին Սիսիանում՝ հայ-իրանական մշակութային և խոհանոցային հինգերորդ «Նավասարդ» փառատոնի ժամանակ։ Շուրջ հարյուր տաղավար կար։ Ավելի քան քառասունը իրանական էին, հինգը՝ արցախյան։ Իրանական հատվածում այս անգամ հիմնական տեղը տրվել էր Գիլանի խոհանոցին, մշակույթին, արհեստներին ու զբոսաշրջային ծրագրերին։ Փառատոնն անցկացվում էր Հայաստանի զբոսաշրջության կոմիտեի աջակցությամբ։ Շիրղոլամին այնտեղ էր պաշտոնական ծրագրով։

Նույն օրերին Սիսիանն ու իրանական Լահիջանը քույր քաղաքներ հռչակելու համաձայնագիր ստորագրեցին։ Արարողությանը ներկա էին դեսպանը և Կապանում Իրանի գլխավոր հյուպատոս Մորթեզա Աբեդինին։ Օգոստոսի 14-ին դեսպանությունը հաղորդագրություն տարածեց։ Քաղաքային դիվանագիտություն, ժողովուրդների կապեր, մշակութային փոխանակում։ «Արցախ» բառը տեքստում չկար։

Այդ բառը մինչ այդ արդեն հասել էր Բաքու։ Օգոստոսի 13-ին «Օքսու» կայքը վերնագրում հարցրեց՝ դեսպանի «անխոհեմ քայլը» պատահականությո՞ւն էր, թե՞ քաղաքական ազդակ։ Տաղավարը ներկայացվեց որպես լուծարված անջատողական կազմավորման ցուցադրություն։ «Արցախին» կցվեց «այսպես կոչված» ձևակերպումը։ Ժենգյալով հացը դարձավ ադրբեջանական «գյոյ քութաբ»։

Օգոստոսի 14-ին մեկ այլ ադրբեջանական հրապարակում տեսարանը կոչեց սադրանք։ Հեղինակը հարցն ուղղեց Երևանին. ինչպե՞ս կարող է նման տաղավար աշխատել հրապարակային փառատոնում, երբ Հայաստանը ճանաչել է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը։ Երկու հրապարակումներն էլ հաշվել էին դեսպանի բառերը։ Նշել էին հերթականությունը։ Սկզբում՝ «Ղարաբաղ», հետո՝ մի քանի անգամ «Արցախ»։

Օգոստոսի 16-ին տեսագրությունը վերադարձավ հայկական լրահոս։ Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր Արման Աբովյանը գրեց, որ Իրանի դեսպանը առանց կաշկանդվելու արտասանում է «Արցախ», իսկ Հայաստանի իշխանությունները խուսափում են այդ անունը նույնիսկ շշուկով ասել։ Նա շնորհակալություն հայտնեց դեսպանին։ Հետո ամոթի խոսքեր ուղղեց հայկական անուններից վախեցողներին։

Բաքվից Երևանին ասում էին՝ հեռացրեք բառը հրապարակից։ Երևանից իշխանությանը ասում էին՝ դուք այն արդեն հեռացրել եք ձեր խոսքից։ Շիրղոլամին այդ ընթացքում տեսագրության մեջ շարունակում էր ուտել հացը։

Տաղավարի վրա գրված «Արցախը» ճանաչման ակտ չէր։ Այն հին հայկական տեղանուն է։ 2017 թվականի սահմանադրությամբ դարձավ չճանաչված հանրապետության պաշտոնական անուններից մեկը։ 2023 թվականի տեղահանումից հետո նույն բառով իրենց ներկայացնում են նաև տունը կորցրած մարդիկ։ Սիսիանի ցուցանակը ասում էր, թե ովքեր են պատրաստել հացը, որտեղից են եկել և ինչ անունով են հիշում այդ տեղը։ Բաքվի հրապարակումներում այդ ամենը միացվեց տարածքային պահանջի հետ։

Կառավարության կայքի հին վերնագրերը ուրիշ լեզվով են գրված։ 2018 թվականի հունիսի 16-ի հաղորդագրության վերնագիրն էր՝ «Վարչապետը ժամանել է Արցախ»։ 2020 թվականի հոկտեմբերի 6-ին կայքը գրել էր՝ «Վարչապետն այցելել է Արցախ և անցկացրել խորհրդակցություն»։

2023 թվականի մայիսի 22-ին Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Ադրբեջանի 86 600 քառակուսի կիլոմետրի մեջ մտնում է նաև Լեռնային Ղարաբաղը։ Հուլիսի 25-ի ասուլիսում նա բացատրեց, որ ասում է «Լեռնային Ղարաբաղ», քանի որ այդ ձևն է գրված միջազգային փաստաթղթերում։ Պատասխանի վերջում հնչեց կարճ հարցը՝ «Արցախ, հետո՞»։

Սեպտեմբերյան ռազմական գործողությունից հետո Ղարաբաղի հայ բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ հեռացավ։ Հայաստանի կառավարությունը հաշվառեց 101 848 բռնի տեղահանված անձի։ Որոշումներում, աջակցության ծրագրերում և պաշտոնական հաղորդագրություններում ամրացավ «Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված» ձևակերպումը։ Այդ բառերը պետք էին հաշվառման, նպաստի, բնակարանի և իրավական կարգավիճակի համար։ «Արցախը» մնաց ընտանիքների խոսքում, կազմակերպությունների անուններում, եկեղեցական ու մշակութային միջոցառումներում, ընդդիմադիր ելույթներում և Սիսիանի հինգ ցուցանակների վրա։

Թեհրանի պաշտոնական ձևակերպումը տարիներով չի փոխվել։ Իրանը երբեք չի ճանաչել Արցախի Հանրապետությունը։ Հայաստանը նույնպես պաշտոնական ճանաչում չի տվել։ 2020 թվականի նոյեմբերի 3-ին Իրանի գերագույն առաջնորդ Ալի Խամենեին հայտարարեց, որ Հայաստանի վերահսկողության տակ գտնվող ադրբեջանական տարածքները պետք է վերադարձվեն Ադրբեջանին, միջազգային սահմանները՝ հարգվեն, իսկ Ղարաբաղում ապրող հայերի անվտանգությունը՝ ապահովվի։ Երեք պահանջը դրված էր նույն հայտարարության մեջ։

2024 թվականի հուլիսին Հայաստանում Իրանի այն ժամանակվա դեսպան Մեհդի Սոբհանին նույն դիրքը ձևակերպեց ավելի ուղիղ։ Իրանը ճանաչում է Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունը։ Ղարաբաղի հայերի իրավունքները պետք է հարգվեն։ Մարդիկ, նրա խոսքով, տները կամավոր չէին լքել։ Նրանց վերադարձի համար պետք էր ստեղծել ազատ և անվտանգ պայմաններ։ Սոբհանին այդ հարցը վերք անվանեց, որը կարող է նորից բացվել։

2023 թվականի նոյեմբերի 17-ին Արդարադատության միջազգային դատարանը Ադրբեջանին պարտավորեցրել էր ապահովել սեպտեմբերի 19-ից հետո հեռացած և վերադառնալ ցանկացող մարդկանց անվտանգ, անխոչընդոտ ու արագ վերադարձը։ Սահմանների մասին նախադասությունը մարդկանց վերադարձի հարցը չէր ջնջել։

Շիրղոլամին այս գիծը չի փոխել։ 2026 թվականի հուլիսի 8-ի ասուլիսում նա խոսել էր Սյունիքով անցնող հաղորդակցության նախագծերի, ամերիկյան ներկայության և Իրանի անվտանգության մտահոգությունների մասին։ Հայաստանի կառավարությունից ստացած հավաստիացումները նա ներկայացրել էր որպես հիմք։ Հետո պահանջել էր հատուկ մեխանիզմ՝ Իրանի սահմանի մոտ հնարավոր ռիսկերը կառավարելու համար։

Մեկ ամիս անց նա Սիսիանում էր։ Նույն Սյունիքում։ Կանգնել էր արցախցիների տաղավարի մոտ և կրկնում էր նրանց գործածած անունը։

Դրանից հետո Իրանը որոշում չընդունեց։ Նոր հայտարարություն չեղավ։ Դիվանագիտական որևէ քայլ չհետևեց։ Դեսպանության փառատոնային հաղորդագրությունը մնաց Լահիջանի, Սիսիանի, բարեկամության և մշակութային կապերի սահմանում։ Դեսպանի բառից հետո ճանաչման որևէ գործողություն չեղավ։

Տեսագրության մեջ մնում է նրա ընտրությունը։ Շիրղոլամին արդեն ասել էր «Ղարաբաղ»։ Հետո լսեց «Արցախը» և անցավ այդ բառին։ Նա կարող էր պահել առաջին ձևը։ Կարող էր լռել։ Չարեց։ Դեսպանը չդարձրեց խոհանոցային զրույցը տեղանունների ուղղման դաս։

Թե ինչու՝ տեսագրությունը չի ասում։ Գուցե քաղաքավարություն էր։ Գուցե խոսակցությանը բնական հարմարում։ Գուցե պարզ որոշում՝ հայկական հրապարակում չհսկել Բաքվի բառապաշարը։ Հաստատվածը կարճ է։ «Արցախը» հնչեց մի քանի անգամ։ Ուղղում չեղավ։ Ներողություն նույնպես։

Ադրբեջանական հոդվածներից մեկը նույն պարբերության մեջ փոխեց երկու անուն։ «Արցախը» դարձավ «այսպես կոչված»։ Ժենգյալով հացը՝ «գյոյ քութաբ»։ Վեճը հասավ բաղադրատոմսին։ Հաջորդ պահանջը վերաբերում էր արդեն փառատոնին՝ նման տաղավարները չպետք է լինեն հրապարակային տարածքում։

Սիսիանի հինգ տաղավարները պետական հիմնարկներ չէին։ Այնտեղ արցախցիները դրել էին իրենց ուտեստները, արտադրանքը և ձեռքի աշխատանքը։ Ցուցանակը նշում էր պատրաստողների ծագումը։ Այդքան։ Բաքվի հրապարակումները պահանջում էին ավելի մեծ բան՝ հայկական անունը չթողնել նույնիսկ սննդի ու մշակույթի կողքին։

Թեհրանը շարունակում է կրկնել նույն երկու դրույթը՝ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականություն և Ղարաբաղի հայերի իրավունքների պաշտպանություն։ Դեսպանի բառից այդ դիրքը չշարժվեց։ Նա հայկական հրապարակում չվարվեց այնպես, կարծես «Արցախը» արտասանելու իրավունք չունի։

Երևանում այդ մի բառը ծանր լսվեց։ Օտար դիվանագետին շնորհակալություն հայտնեցին մի անվան համար, որը հայկական պետական փաստաթղթերում գրեթե չի գործածվում։ Փաստաթուղթը գրում է՝ «Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված անձ»։ Այդ ձևակերպման մեջ տեղ կա կարգավիճակի և ծրագրի համար։ Հադրութը, Մարտակերտը, Ստեփանակերտը, գյուղը, տունը և գերեզմանը այնտեղ չեն մտնում։ Դրանք մնում են մարդկանց խոսքում։ Երբեմն՝ փառատոնի ցուցանակին։ Այս անգամ՝ նաև Իրանի դեսպանի բերանում։

Դեսպանության կայքում փառատոնի հաղորդագրությունը դեռ նույնն է։ Սիսիանն ու Լահիջանը քույր քաղաքներ են դառնում։ Քաղաքապետերը խոսում են պատմական կապերի մասին։ Դեսպանն ու հյուպատոսը կանգնած են արարողության կողքին։ Վերջին տողը մշակութային փոխանակման մասին է։

Տեսանյութը նորից միացնելիս լսվում է մեկ ուրիշ բառ։ Շիրղոլամին վերցնում է կանաչիով հացը, համտեսում և ասում՝ «Արցախ»։ Հաղորդագրության մեջ այդ անունը չկա։ Տեսագրության մեջ մնում է։