Ի՞նչ է սպասում հայերին Արարատի մյուս կողմ. ռեժիսոր Արիկ Մանուկյանն այս հարցի պատասխանը փնտրում է իր նոր ֆիլմում

Արիկ Մանուկյանը նկարահանում է «Արարատի հակառակ կողմը»՝ ընտանեկան սագա անառակ որդու, շրջափակված Արցախի և մի տոհմի մասին, որն ավելի քան հարյուր տարի փորձում է մնալ իր հողի վրա։

17 ՕԳՈՍՏՈՍԻ, 2026, ԱՇՈՏ ՊՈՂՈՍՅԱՆ, YEREVAN ONLINE Mag.

Արաքսի ափին առաջինը ձայնը եկավ։

Դիմացի ափից ձգվում էր նամազի կանչը։ Նկարահանող խումբը կանգնած էր հայկական ափին։ Նրանց ու դիմացի ափի միջև հոսում էր Արաքսը։ Գետի վերևում՝ Արարատը։

Մանուկյանը տեսախցիկով մոտեցավ ջրին։ Դրոնը բարձրացրին։ Լեռը բաց էր ու մաքուր։ Ավելի ուշ ռեժիսորը կասի, որ Արարատն ընդունեց իրենց և թույլ տվեց նկարել իրեն։ Այդ խոսքերում միստիկա կա։ Պարտադիր չէ հավատալ։ Բայց 2006-ին մտահղացած ձայնը նա իսկապես լսեց Արաքսի ափին՝ 2026-ին։

«Արարատի հակառակ կողմը» պիտի սկսվի մինարեթից տարածվող աղոթքով։ Հետո ձայնը մտնում է հայկական գյուղ։ Այնտեղ թոնիրներն են ծխում։ Կանայք լավաշ են թխում։ Կանացի ձայնը ժողովրդական երգ է երգում։

Հայրենիքն այս ֆիլմում նախ ականջից է ներս մտնում։

Նախագիծը երկու ծննդյան տարեթիվ ունի։ Առաջին տարբերակը Մանուկյանը գրել է 2006-ին։ 2010-ին վերադարձել է դրան ու վերաշարադրել։ Այստեղից էլ՝ տարեթվերի շփոթը նրա պատմածում։ Սցենարը տարիներ շարունակ նրա կողքին էր։ Ռեժիսորը բացում էր այն, մի տեսարան փոխում, մի գիծ ավելացնում ու նորից մի կողմ դնում։

Սկզբում այնտեղ էին պապը, թոռն ու փոքր տունը։ Ծերունին հիշում էր մանկությունը, որբությունը, Հայոց ցեղասպանությունը։ Ամբողջ պատմությունը տեղավորվում էր երկու մարդու և մի քանի սենյակի մեջ։

2020 թվականի պատերազմից հետո տունը նեղ դարձավ։ 2023-ին՝ հայերի Արցախից տեղահանությունից հետո, նախկին մտահղացումն արդեն նեղ էր այն ամենի համար, ինչի մասին Մանուկյանն ուզում էր խոսել։ Սցենարի մեջ մտան շրջափակումը, կորցրած տունը, Արևմտյան Հայաստանը, Արցախը և մի ընտանիք, որին քշում են մի ամբողջ դարի միջով։

Ստացվեց մի տոհմի սագա։ Մարդիկ տեղից տեղ են անցնում։ Տուն են կառուցում։ Երեխաներ մեծացնում։ Մեծերին հուղարկավորում։ Հետո նորից հավաքում են իրերը։ Երբեմն հեռանում են իրենք։ Երբեմն նրանց տանում են։ Երբեմն գնալուց առաջ կրակը մոտեցնում են սեփական պատերին։

Առայժմ ֆիլմից միայն առանձին մասեր կան՝ սցենարը, նկարահանված քսան կամ քսանհինգ րոպեն, աշնան համար նախատեսված հաջորդ նկարահանման փուլը։ Ֆիլմի մոտ մեկ քառորդը պատրաստ է։ Դա պատմական հատվածն է՝ արտադրական առումով ամենածանրը․ զանգվածային տեսարաններ, զգեստներ, երեխաներ, ձիեր, լեռնային նկարահանումներ։ 2026 թվականի հոկտեմբերին Մանուկյանը պատրաստվում է նկարահանել արցախյան գիծը։ Եթե դրվագներ մնան, խումբը դրանց կվերադառնա 2027-ի գարնանը։ Մինչ այդ ռեժիսորը կուզեր ավարտել ֆիլմն ու ուղարկել եվրոպական փառատոներ։ Ժամկետը զգուշությամբ է արտասանում։

Գլխավոր հերոսը երկար բացակայությունից հետո որդու հետ վերադառնում է Արցախ։ Ընտանիքի բաժանումից հետո նա չի ուզեցել տղային թողնել մոր մոտ։ Թե ինչ է եղել մեծերի միջև, ֆիլմը մանրամասն չի քննի։ Մանուկյանը չի ուզում ժամանակ վատնել ընտանեկան պատմության երկար բացատրությունների ու սկանդալների վրա։ Նրան պետք է մի տղամարդ, որ երեխայի հետ տուն է գալիս ու իր մեղքն էլ հետը բերում։

Ռեժիսորը նրան անառակ որդի է կոչում։

Թե որտեղ է ապրել, ինչով զբաղվել և ում հուսախաբ արել, դիտողին մինչև վերջ չեն պատմի։ Մի բան է հայտնի․ նա «շատ բան է փչացրել»։ Մանուկյանն անցյալը միտումնավոր մութ է թողնում։ Մանրամասները մեղքը կդարձնեին անձնական։ Առանց դրանց ամեն մեկը կարող է այնտեղ ճանաչել սեփական մեղքը։

Ֆիլմի սկզբում հերոսը պիտի նյարդայնացնի։ Նա իր մասին է մտածում, վերցնում է որդուն, հեռանում մի բախումից ու ընկնում շրջափակված Արցախ, որտեղ սովորական կյանքն արդեն փլվում է։ Լույսը մարում է։ Գազ չկա։ Սնունդը վերջանում է։ Ճանապարհը փակ է։ Տունը դեռ կանգուն է։ Մարդիկ դեռ սեղանի շուրջ են։ Օղակն արդեն սեղմվել է։

Երկար փոխհրաձգություններ ու հետապնդումներ չեն լինելու։ Արցախյան գծում հակառակորդը գրեթե չի երևա կադրում։ Ճնշումը կգա լույսի, գազի ու սննդի բացակայությունից, դուրս գալու անհնարինությունից։ Հերոսը փակված կմնա այն մարդկանց հետ, որոնցից ժամանակին հեռացել էր։

Երեխայի հետ կապված է մեկ այլ հանգույց։ Մեծերը որոշում են, թե ում է պատկանում տղան, նրա փոխարեն խոսում են և վստահ են, որ իրենք ավելի լավ գիտեն՝ ինչ է պետք նրան։ Քաղաքական կապն այստեղ տեսանելի է, բայց Մանուկյանը դերերի տակ անուններ չի գրում։ Հայրը Հայաստան չի կոչվի։ Մայրը՝ Ադրբեջան։ Երեխան՝ Արցախ։ Ով կապը տեսնի, բացատրության կարիք չի ունենա։

Հոր սերը նրա արարքը ճիշտ չի դարձնում։ Նա կարող է խելագարի պես սիրել որդուն և նույն ձեռքով ցավ պատճառել նրան։ Այս հերոսի մեջ հարմար անբասիրություն չկա։ Ֆիլմի ավարտին նա պիտի փոխվի։ Մանուկյանը նրան տեսնում է որպես մարդ, որը սկսում է պայքարել ընտանիքի, օջախի ու հողի համար։ Այդ ճանապարհը սկսվում է վատ որոշումից։

Տանը նրան դիմավորում է ծերունին՝ տոհմի նախապապը, Արցախի երկարակյացներից մեկը։ Անառակ որդու հայրը զոհվել է Արցախյան պատերազմում։ Մնացել են երկու եղբայրն ու մի մարդ, որն ապրել է տոհմի գրեթե ամբողջ պատմությունը։

Մանուկյանը ծերունու մասին խոսում է որպես Աստծուն մոտ կանգնած մարդու։ Նա լսում է ու չի դատում։ Կարող է խորհուրդ տալ։ Կարող է լռել։ Նրա ուժը հենց լռության մեջ է։ Ծերունու դերը կատարում է Արա Սարգսյանը։ Ռեժիսորի խոսքով՝ նրան բավական է նստել ու նայել, որ տեսարանը խորանա։

Գլխավոր դրվագներից մեկը բաղնիքում է։ Ծերունին լողացնում է վերադարձած տղամարդուն։ Կարճ զրույց կա, բայց տեսարանը խոսքերի վրա չի պահվում։ Տաք ջուր։ Ծեր ձեռքեր։ Հասուն մարդը նորից պառկած է ավագի առջև՝ անպաշտպան։

Մանուկյանի համար սա է անառակ որդու վերադարձը։ Ոչ դարպասի մոտ գրկախառնություն։ Ոչ ապաշխարության ճառ։ Լողացում։ Մկրտություն։ Ներում՝ տրված ավելի շուտ, քան հերոսը կհասցներ վաստակել այն։

Ընտանիքում երկրորդ եղբայրն էլ կա։ Նա մնացել է տան մոտ և սովոր է իրեն տան հավատարիմը համարել։ Երբ աղետը գալիս է, հենց նա է հայտնվում առաջին հեռացողների մեջ։

Մանուկյանը նրան վախկոտների շարքը չի դասում։ Եղբոր տրամաբանությունը կոշտ է, շատ հայկական․ եթե ոչ ոք չնահանջեր, ժողովուրդը գուցե չպահպանվեր։ Ինչ-որ մեկը պիտի երեխաներին դուրս բերի։ Ինչ-որ մեկը պարտավոր է վերապրել պարտությունը։ Նրա արդարացման մեջ ճշմարտություն կա։ Դրանից թեթև չի դառնում։

Մի եղբայրը ուշ վերադարձավ։ Մյուսը շուտ գնաց։ Ծերունին մնաց։

Մանուկյանը նրանց անվանում է հայի երեք վիճակ։ Ոչ օրինակներ։ Ոչ դատավճիռներ։ Մեկը հեռվում է ապրել։ Մյուսը տունն ուսերին է կրել։ Երրորդը չափազանց շատ բան է հիշում և այլևս չի շտապում մեղադրել։

Ռեժիսորն ասում է՝ հայերը շատ ավելի բաժանված են, քան սիրում են ընդունել։ Նրանք ապրում են տարբեր երկրներում, հաճախում տարբեր եկեղեցիներ, վիճում անցյալի, իշխանության, պատերազմի ու պարտության մասին։ Արցախից հետո մարդիկ ավելի չար սկսեցին վիճել։ Ամեն մեկն իր մեղավորին գտավ ու կառչեց կատարվածի սեփական տարբերակից։

Մանուկյանը ազգային միասնության մասին ճառ չի արտասանի։ Այս մարդկանց կբերի նույն տունը և ժամանակ կտա։ Թող միմյանց մեղադրեն։ Թող լռեն։ Թող դուրս գան սենյակից։ Եթե վերջում կարողանան միասին գործել, դա բավական կլինի։

«Արարատի հակառակ կողմը» Մանուկյանը խոստովանություն է կոչում։ Ֆիլմը չպիտի հայերին ցույց տա որպես անթերի զոհեր՝ շրջապատված միայն չարությամբ։ Նրա հարցերն ավելի կոշտ են։ Ինչո՞ւ նույն սխալները վերադառնում են։ Ինչո՞ւ հույսը նորից հանձնում են արտաքին ուժին։ Ինչո՞ւ պարտությունից հետո ավելի հեշտ է ուրիշին մեղադրել, քան սեփական ընտրությունը քննել։

Պատրաստի բանաձև չունի։ Ֆիլմն էլ դժվար թե տա։ Կենտրոնում մի մարդ է, որը երկար ժամանակ չի ուզում իր մեղքի անունը տալ։

Պատմական մասը սկսվում է խաղաղ գյուղից։ Առավոտյան լավաշ են թխում։ Թոնիրներից ծուխ է բարձրանում։ Երեխաները թափ են տալիս թթենին։ Կարմիր թութերը թափվում են սպիտակ կտորի վրա։

Նկարահանման ժամանակ անձրև սկսվեց։ Սցենարում այն չկար։ Մանուկյանը տեսախցիկը չկանգնեցրեց։ Թութերը շարունակում էին թափվել։ Ջուրը խփում էր կտորին։ Ռեժիսորը կադրը պահեց։

Հետո գյուղ են մտնում թուրքերը։ Բնակիչներին սպանում են։ Կանանց ու երեխաներին տանում են։ Առօրյան կտրվում է աշխատանքի, ուտելիքի, ձեռքի շարժման կեսին։ Մանուկյանը 1915 թվականը ցույց է տալիս մի վայրի ճակատագրով։ Ռազմաճակատների քարտեզ նրան պետք չէ։ Առավոտյան թոնիրը տաք էր։ Երեկոյան թոնրի մոտ ոչ ոք չկա։

Գյուղում մնում է Մարանը։ Նա մոտ հարյուր տարեկան է։ Ամբողջ ֆիլմում ոչ մի բառ չի ասի։

Երբ զինվորները հեռանում են, ծեր կինը մոտենում է թոնիրներին ու նորից վառում դրանք։ Դատարկված գյուղի վրա նորից թոնիրների ծուխ է բարձրանում։ Մարանը չի կարող վերադարձնել սպանվածներին ու տարվածներին։ Նա անում է այն, ինչ դեռ կարող է ինքն անել։

Այս գիծը Մանուկյանը վերցրել է գրական պատմվածքից, որը, իր խոսքով, հիմնված է իրական պատմության վրա։ Նրա ֆիլմում Մարանը կրում է հայ տատերի ու պապերի հիշողությունը։ Նրանց միջոցով ընտանիքներում փոխանցվել են Հայոց ցեղասպանության պատմությունները։

Այստեղ ռեժիսորին լռությունն է բավական։ Մարանը ժողովրդի չկոտրվելու մասին ոչինչ չի ասում։ Նա վառում է թոնիրը։ Թոնիրից ծուխ է բարձրանում։ Տեսախցիկը չի հեռանում։

Ժամանակակից գծում հնչում է արցախյան բարբառը։ Պատմական գծում՝ արևմտահայերեն խոսքը։ Թուրք կերպարները խոսում են թուրքերեն։ Մանուկյանը լեզվին նույն խստությամբ է հետևում, ինչ զինվորի համազգեստին, հագուստի ձևվածքին ու ձիու հանդերձանքին։

Բարբառը նրան պետք է կադրի ճշմարտության համար։ Մյուս պատճառն էլ կա։ Հարյուր տարի հետո արցախյան խոսքը կարող է փոխվել, ձուլվել հայերենի այլ տարբերակներին։ Ֆիլմում կմնան նրա տեմպը, հնչերանգը, առանձին բառերը։ Վտարված մարդը լեզուն հետն է տանում։ Երբեմն դա վայրի միակ մասն է, որը ճանապարհին չեն կարող խլել։

Արցախյան գծում նկարահանվում են Արցախի թատրոնի դերասանները։ Դերասանների ընտրությանը օգնել է Մարիաննան, որն ապրել է շրջափակումը, Արցախից հարկադիր հեռանալն ու նոր վայր տեղափոխվելը։ Այս մարդկանց համար նյութը վերակառուցում չէր։ Նրանք գիտեին՝ ինչպես է հնչում այդ խոսքը և ինչպես է մարդն իրեն պահում այն պայմաններում, որոնք այլևս պետք չէ երևակայել։

Մանուկյանն ասում է՝ նկարահանման հրապարակում ամեն դերասան իր դերի ռեժիսորն էր դառնում։ Հուշում էր ժեստը։ Ուղղում էր թամբին նստելու ձևը։ Փոխում էր հնչերանգը։ Լսում էր կեղծը։ Մոսկվայից եկած ռեժիսորի համար սա հնազանդությունից կարևոր էր։

Պատմական գծում հայտնվում է թուրք սպա Բինբաշին։ Նրա դերը կատարում է Զազա Ամարովը, որն աշխատում է թուրքական նախագծերում և տիրապետում է թուրքերենին։ Նա թարգմանում էր երկխոսությունները, խորհրդակցում Ստամբուլի ծանոթների հետ, հետևում էր, որ թուրքերենը չհնչի նախորդ օրը սերտած խոսքի պես։

Բինբաշին մարդասպանների պարզ շարքում չի տեղավորվում։ Նա ներկայացնում է այն թուրքերին, որոնք հայերին զգուշացրել, թաքցրել ու փրկել են։ Մանուկյանը կարևոր է համարում նրանց էլ տեղ տալ։ Դրանից հանցագործությունը չի անհետանում։ Պատմությունը չի վերածվում պաստառի, որտեղ մարդկանց տարբերում են միայն համազգեստով։

Այս դիրքորոշումը գալիս է Մանուկյանի նախորդ՝ «Ընդհատված երգը» ֆիլմից, որտեղ հայն ու ադրբեջանցին ստիպված էին խոսել իրար հետ։ Պատերազմից, շրջափակումից ու տեղահանությունից հետո ռեժիսորը երկխոսությունից չհրաժարվեց։ Միայն «երկխոսություն» բառն է հիմա ավելի զգույշ արտասանում։

Նրա համար խոսակցությունը մոռացություն չէ։ Մանուկյանն ուղիղ ասում է՝ Արցախի հարցը լուծված չէ։ Խաղաղության փաստաթուղթը տեղահանությունը չի վերացնում և մարդկանց տուն չի վերադարձնում։ Նախ կողմերը պիտի լսեն, թե ինչ է կատարվել։ Հետո կարելի է միասին ապրելու ձև փնտրել։

Մանուկյանը համոզված է՝ հանցագործությունը ճանաչելը ժողովրդին ուժեղացնում է, ժխտումը պահում է վախի մեջ։ Այս միտքը նա ուղղում է Թուրքիային։ Նույն չափանիշը փորձում է կիրառել հայերի նկատմամբ, երբ խոսում է սխալների, վրիպած հաշվարկների և պատճառը միայն դրսում փնտրելու հարմար սովորության մասին։

Սցենարում Հայոց ցեղասպանությունն ու Արցախից հայերի տեղահանությունը մի ընտանիքի հիշողության մեջ են։ Նրանց միջև ավելի քան մեկ դար կա։ Պատմական հանգամանքները տարբեր են։ Տանը նույն շարժումն է կրկնվում․ մարդիկ նորից հավաքում են իրերն ու հեռանում այն հողից, որտեղ նրանց նախնիներն էին ապրել։

Այս կապը հեշտ է չափազանց ուղիղ դարձնել։ Մանուկյանը դասախոսության փոխարեն ընտրում է մոնտաժը։ Նույն դերասանները հայտնվում են տարբեր ժամանակներում։ Պատմական մասի երեխան վերադառնում է ժամանակակից գծում։ Անցյալի լուսանկարիչը հանգավորվում է անառակ որդու հետ։ Դեմքերը մնում են։ Հագուստը փոխվում է։

Ռեժիսորը ժամանակը պարույրի պես է տեսնում։ Նրան մոտ է սանսարան՝ կրկնությունը, որից մարդը դեռ դուրս չի եկել։ Ֆիլմում դա պիտի փոխանցեն դեմքերն ու արարքները։ Բացատրող ձայն չի լինելու։

Հիշողության գլխավոր առարկան լուսանկարն է։ Ծերունին ժամանակին լուսանկարիչ է եղել։ Արհեստը նրան սովորեցրել է այն մարդը, որը փրկել էր նրա կյանքը։ Նույն դերասանը խաղում է անցյալի լուսանկարչին և 21-րդ դարի անառակ որդուն։ Ժամանակների կապը փոխանցվում է դեմքով, ոչ թե էկրանին ցուցադրված տոհմածառով։

Ֆիլմում պատռված լուսանկար կլինի։ Թուղթը բաժանվում է երկու մասի։ Պատկերը մնում է պատռվածքի երկու կողմերում։

Մանուկյանը մտածել է նաև գորգի ու հայկական տան այլ առարկաների մասին։ Վերջում ընտրել է լուսանկարը։ Գորգը պահում է նախշը։ Լուսանկարը՝ մարդուն, որն այլևս կողքին չէ։

Ֆիլմում առհասարակ նշանները շատ են։ Թոնիր, ծառ, արմատներ, անձրև, կրակ, թունել, ջուր, լուսանկար, Արարատ։ Դրանք թվարկելն արդեն չափազանց հեշտ է։ Երբ ամեն առարկա նախապես պարտավոր է իմաստ կրել, կյանքը կարող է տեղը զիջել սխեմային։

Ամենաուժեղ տեսարաններն ավելի պարզ են կառուցված։ Ծերունին ներումը չի բացատրում՝ լողացնում է տղամարդուն։ Մարանը ժողովրդի ոգու մասին չի խոսում՝ վառում է թոնիրը։ Երեխաները արյան ու հիշողության մասին չեն դատում՝ թափ են տալիս ծառը։ Կարմիր թութերը ընկնում են սպիտակ կտորին։ Անձրևը գալիս է առանց ռեժիսորի թույլտվության։

Նկարահանման համար ձին բերել էին քուռակի հետ։ Փոքրին նկարել չէին պատրաստվում։ Նա գնում էր մոր հետևից ու չէր հեռանում։ Մանուկյանը նրան թողեց կադրում։ Այս պատմությունը մի ընտանիքի մասին է, որին փորձում են բաժանել։ Պատահական մանրուքն այստեղ ավելի ճշգրիտ էր, քան հորինված նշանը։

Ռեժիսորը երեխաների հետ վաղուց է աշխատում։ Ասում է՝ մանուկ դերասանները պատրաստված էին, ճշգրիտ հարցեր էին տալիս և հասկանում առաջադրանքը։ Նկարահանումներից մեկում աղջիկը պիտի ջրի մեջ ցատկեր։ Անվտանգության միջոցները պատրաստ էին։ Նա վախենում էր ու լացում։ Տեսախցիկը նկարեց իսկական արցունքները։

Մանուկյանն այդ կադրը գնահատում է ճշմարտության համար։ Բայց կա մի դժվար հարց, որից կինոն չի ազատվում․ որտե՞ղ է ավարտվում երեխայի հետ աշխատանքը և սկսվում նրա վախի օգտագործումը։ Անվտանգության միջոցները պաշտպանում են մարմինը։ Երբեմն դա քիչ է։ Ռեժիսորը տեսարանի մասին ոգևորությամբ է պատմում։ Դիտողն իրավունք ունի այդ տեսարանին ավելի ուշադիր նայել։

«Արարատի հակառակ կողմը» ֆիլմի երեխան չափազանց ծանր բեռ է տանում։ Նա այն որդին է, որին ծնողներն իրար մեջ են բաժանում։ Նա նայում է դեպի 1915 թվականը։ Նա խոսում է Արցախի ձայնով։ Մեծ ճշգրտություն է պետք, որ տղան հարմար նշան չդառնա։ Մանուկյանը դա հասկանում է։ Երեխաներին միայն արտաքինով չի ընտրել։ Տղային ընտրելիս վճռորոշ էին նրա համառությունն ու աշխատելու ցանկությունը։

Հավատը ֆիլմ է մտնում ուղիղ։ Մանուկյանը Աստծու հանդեպ կասկած չունի։ Ծերունին դառնում է միջնորդ ողջերի ու մեռածների միջև։ Տանը հայտնվում են մարդիկ, որոնք այլևս չկան։ Գալիս են, անհետանում, խոսակցության մեջ մտնում։ Տունը երբեմն դադարում է ենթարկվել սովորական իրականությանը։

Ծերունին տան միջով թունել է փորում։ Այն պիտի նոր ճանապարհ բացի։ Թե ուր է տանում, Մանուկյանը դեռ չի ասում։ Դրա մեջ կա մի մարդու համառություն, որը շարունակում է փորել, երբ դուռն արդեն փակ է։

Ֆիլմի թթենիները արմատներով կապված են իրար։ Ռեժիսորը հենվում է այն մտքի վրա, որ ծառերը միմյանց վտանգի ազդանշան են փոխանցում։ Այդպես է նա տեսնում աշխարհով մեկ սփռված հայերին։ Վերևում Մոսկվան է, Լոս Անջելեսը, Փարիզը, Երևանը։ Հողի տակ արմատները դեռ գտնում են իրար։

Այստեղից էլ՝ վերնագիրը։

Մանկության տարիներին Մանուկյանը նայում էր Արարատին ու մտածում՝ ինչ կա լեռան հետևում։ Ուզում էր անցնել և տեսնել մյուս կողմը։ Տարիների հետ աշխարհագրությունը ներս տեղափոխվեց։

«Արարատի հակառակ կողմը» ֆիլմի նկարահանումները Հայաստանում, 2026 թ.

Այն կողմում մնաց Արևմտյան Հայաստանը։ Այնտեղ կատարվեց Հայոց ցեղասպանությունը։ Այնտեղ մնացին կորցրած գյուղերն ու մզկիթների վերածված եկեղեցիները։ Այս կողմում ապրում են հայերը, որոնց պատին կախված է լեռը։ Նրանք նայում են նրան Մոսկվայից, Կալիֆոռնիայից, Փարիզից։

Մանուկյանը կարծում է՝ բոլորն էլ Արարատի այն կողմում են, նույնիսկ Հայաստանում ապրողները։ Լեռը բաժանել է հողն ու հիշողությունը։ Ամեն հայ իր կողմը կրում է իր հետ։

Ինքը՝ ռեժիսորը, ապրում է Մոսկվայում։ Նրա խոսքով՝ հեռավորությունը սրում է հայրենիքի զգացումը․ հեռվում մարդն ամեն օր իր ներսում շարունակում է կառուցել հայրենիքը։ Այդ զգացումը պահում է կապը։ Նույն զգացումը կարող է ծածկել մեղքն ու մասնակցության տեղը բռնել։ Ֆիլմը պիտի դիմանա նաև այս անհարմար հայացքին։

Մանուկյանը սեփական երկրի մասին խոսելիս չի թաքնվում ակնածանքի հետևում։ Նրա կարծիքով՝ Հայաստանը չափազանց հաճախ ուրիշների հաշվարկներում սակարկության մանրադրամ է դարձել։ Արտաքին ուժեր կային։ Կային նաև սեփական սխալները, սխալ ուղու ընտրությունը, հովանավորի վրա դրված հույսը։ Նա չի ուզում ֆիլմ նկարել, որտեղ հայը միայն ծնված լինելու փաստով արդեն ճիշտ է։

Այս կոշտությունն ավելի պետք է, քան հայրենասիրական դեկորը։ Արարատը գեղեցիկ կադրում դնելը հեշտ է։ Ավելի դժվար է կողք կողքի թողնել երեք մարդու․ մեկը առաջինը գնաց, մյուսը շատ ուշ վերադարձավ, երրորդը տարիներ շարունակ երկուսին էլ սպասեց։

Լեռը կհայտնվի երկու կողմից։ Պատմական մասում՝ Արևմտյան Հայաստանի կողմից։ Ժամանակակից մասում՝ Հայաստանի և շրջափակված Արցախի կողմից։ Մանուկյանը երկար մտածել է՝ ընդհանրապես ցույց տա՞լ Արարատը։ Արարատը չափազանց ճանաչելի է։ Այն դիտողին նախապես թելադրում է՝ ինչ զգալ։

Ռեժիսորը որոշել է լեռը չթաքցնել, բայց ցույց տալ հազվադեպ՝ հանգուցային պահերին։ Արաքսի ափին նկարահանելիս այն բացվեց։ Մյուս ափից նամազի կանչն էր գալիս։ Սահմանը դադարեց քարտեզի գիծ լինել։ Այն լսելի դարձավ։

Յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան իր գույնը կունենա։ 1915 թվականն ու 2023-ի Արցախը պիտի տարբերվեն լույսով, գործվածքով, օդով, բայց մնան նույն ֆիլմի մեջ։ Մանուկյանն աշխատում է որպես ռեժիսոր, օպերատոր և նկարիչ։ Նրան վավերագրական հյուսվածք է պետք՝ ճշգրիտ հագուստ, համազգեստ, դեմքեր, գյուղական կենցաղ։ Դրա կողքին կլինեն ուրվականներ, տարբեր ժամանակներում կրկնվող դերասաններ և տան միջով փորված թունելը։

Այս խառնուրդը միայն չափի զգացումով կարելի է պահել։ Չափազանց գեղեցիկ պատմական տեսարանը ուրիշի ցավը դարձնում է աչքի համար հարմար։ Թանձր սյուրռեալիզմը ընտանիքը վերածում է առակի։ Մանուկյանը դեռ փնտրում է փաստի և երազի սահմանը։

Ձայնը պիտի պատկերից զուսպ լինի։ Դրա վրա աշխատելու են Մանուկ Ղազարյանը, Էդգար Հակոբյանը և Sound Studio-ի թիմը։ Ռեժիսորը չի ուզում ֆիլմը տանել սովորական դուդուկով ու քաղցր տխրությամբ։ Վաղ նյութերում այդպիսի երաժշտությունն արդեն ֆիլմը տանում էր ծանոթ հայկական մելոդրամայի կողմը։ Մանուկյանը հեռանում է դրանից։

Նա խոսում է սառը պարտիտուրի, ձգված նոտաների, կարճ հնչյունների մասին։ Եվրոպական խստության մասին։ Նրա կարծիքով՝ լեռնային գետը կարող է նվագախմբից ավելին անել։ Երբեմն երաժշտությունը կլռի։ Կմնան ջուրը, քամին, քայլերը։

Հարցին, թե ինչպես է հնչում անհետացող տունը, Մանուկյանը միանգամից պատասխանում է․

Տունն այրվում է։

Փայտը ճարճատում է։ Կրակն անցնում է սենյակներով, որտեղ դեռ քիչ առաջ մարդիկ էին ապրում։

Տեղահանության ժամանակ որոշ հայեր Արցախում այրում էին իրենց տները, որպեսզի չթողնեն նրանց, ովքեր գալու էին հետո։ Մանուկյանի համար սա ֆիլմի գլխավոր ժեստն է։ Ժողովրդին հողից են արմատախիլ անում և հասցնում այն պահին, երբ նա ինքն է կրակը մոտեցնում սեփական արմատներին։

Մարդը գոնե վերջին արարքով հեռանում է որպես տեր։ Հետո շրջվում է։ Վերադառնալու տեղ այլևս չկա։

«Արարատի հակառակ կողմը» նկարահանվում է որպես հեղինակային նախագիծ։ Մանուկյանը պետական աջակցության վրա հույս չի դնում։ Ոչ ոք բացահայտ չի խանգարում նրան։ Խոչընդոտը սովորական է՝ փողը։

Պատմական հատվածի քսան կամ քսանհինգ րոպեն արդեն պահանջել է զանգվածային տեսարաններ, զգեստներ, կենդանիներ, երեխաներ և լեռնային նկարահանումներ։ Արցախյան մասը ավելի կամերային է թվում՝ տուն, բակ, մի քանի մարդ։ Բայց տեսախցիկը պիտի ստեղծի շրջափակումը՝ առանց ուղիղ բախման, պահի դատարկության ճնշումը և ավելորդ բառերով չբացատրի այն։

Գարնանը ռեժիսորը ցանկանում է ֆիլմը պատրաստ տեսնել։ Կարող է չհասցնել։ Այդ դեպքում աշխատանքը ևս մեկ տարով կերկարի։ Նա այս մասին հանգիստ է խոսում։ Սցենարը սպասել է 2006-ից։ Մի քանի ամիսն էլ այլևս ոչինչ չի փոխի։

Մանուկյանը հույս ունի, որ հայը ֆիլմում իրեն կճանաչի։ Թուրքը՝ իրեն։ Արցախից ոչինչ չիմացող մարդը կտեսնի մեղքով, սիրով ու վախով բաժանված ընտանիք։ Մեկը կմտածի Աստծու մասին։ Մյուսը՝ տան մասին։ Մեկ ուրիշը՝ մի արարքի մասին, որը վաղուց սովորել է բացատրել։

Վերջաբանը ռեժիսորը չի բացում։ Ասում է՝ փառատոնային ֆիլմի համար ամեն ինչ նախապես բացել չի կարելի։ Մինչև վերջին տեսարանը պատմված խոստովանությունն էլ է իմաստը կորցնում։

Առայժմ նկարահանված է գյուղը։ Մարդիկ հեռացել են։ Մարանը մենակ է մնացել։

Նա մոտենում է թոնիրին ու կրակ վառում։

Սկզբում ծուխ է հայտնվում։

Կադրում այլևս ոչ ոք չի խոսում։